తెలంగాణ: ‘గిగ్ వర్కర్ల చట్టం’లో ఏమేం ఉన్నాయి? ఇది కార్మికుల ప్రయోజనాలు కాపాడుతుందా?

ఫొటో సోర్స్, Getty Images
మీ ఇంటికి సరకులనో, ఆహార పదార్థాలనో స్విగ్గీ లేదా జొమాటో వంటి వాటి ద్వారా తీసుకువచ్చేవారినో... మిమ్మల్ని ఓలా, ఉబర్ క్యాబ్ల ద్వారా గమ్యస్థానాలకు చేర్చే వారినో మీరు చూస్తుంటారు కదా!
వారు చేసే డెలివరీలు, రైడ్ల ఆధారంగానే వారికి పేమెంట్ జరుగుతుంటుంది. ప్రోత్సాహకాలు లభిస్తుంటాయి. వారికంటూ ప్రత్యేక చట్టం తెలంగాణలో గతంలో లేదు. ఇప్పుడు వారి కోసం ప్రత్యేక చట్టం తీసుకువచ్చి నిబంధనలను సైతం విడుదల చేసింది తెలంగాణ ప్రభుత్వం.
ఈ నిబంధనలను లోక్ సభలో ప్రతిపక్ష నేత రాహుల్ గాంధీ నవంబర్ 14న విడుదల చేయగా, తెలంగాణ ప్రభుత్వం నవంబర్ 15న అధికారికంగా ఉత్తర్వులను విడుదల చేసింది.
గిగ్ వర్కర్లకు సామాజిక భద్రత కల్పించాలని కొన్నేళ్లుగా ఆందోళనలు జరుగుతున్నాయి. తెలంగాణలో చట్టానికి సంబంధించి విధివిధానాలు ఖరారు కావడంతో గిగ్ వర్కర్ల భద్రతకు కొంతమేర వెసులుబాటు లభిస్తుందని తెలంగాణ గిగ్ అండ్ ప్లాట్ఫారం వర్కర్ల సంఘం (టీజీపీడబ్ల్యూయూ) అభిప్రాయపడింది.
''పదేళ్ల పోరాటానికి దక్కిన ఫలితం ఇది. మా ఆందోళన ఇంకా ముగిసిపోలేదు. ప్రతి గిగ్ వర్కర్కు ఫలితం దక్కేవరకు ఆందోళన కొనసాగుతుంది. నిబంధనలైతే వచ్చాయి కానీ క్షేత్ర స్థాయిలో ఏ మేరకు ఇవి విజయవంతంగా అమలవుతాయో వేచి చూడాలి. దీనికి ప్రభుత్వం బాధ్యత తీసుకోవాలి'' అని టీజీపీడబ్ల్యూయూ వ్యవస్థాపక అధ్యక్షుడు షేక్ సలావుద్దీన్ బీబీసీతో చెప్పారు.

అసలేమిటీ చట్టం?
'ది తెలంగాణ ప్లాట్ఫాం బేస్డ్ గిగ్ వర్కర్స్ (రిజిస్ట్రేషన్, సోషల్ సెక్యూరిటీ అండ్ వెల్ఫేర్) యాక్ట్, 2026ను ఏప్రిల్ 28న తెలంగాణ ప్రభుత్వం తీసుకువచ్చింది. ఇది జూన్ 2 నుంచి అమల్లోకి వచ్చినట్లు తెలంగాణ ప్రభుత్వం ప్రకటించింది.
తెలంగాణలో జూన్లోనే చట్టం అమల్లోకి వచ్చినా, అందుకు సంబంధించిన నిబంధనలను మాత్రం ప్రభుత్వం తాజాగా విడుదల చేసింది.
దీని ప్రకారం త్వరలోనే గిగ్ వర్కర్ల కోసం ప్రత్యేకంగా సంక్షేమ బోర్డు ఏర్పాటు కానుంది. దీనికి ఛైర్మన్గా కార్మిక శాఖ మంత్రి వ్యవహరించనున్నారు.
మూడేళ్ల కాలవ్యవధితో బోర్డు సభ్యులు ఏర్పాటు కానున్నారు.
8 మంది అధికారులతోపాటు ప్రభుత్వం నామినేట్ చేసే ప్లాట్ఫాంల ప్రతినిధులు నలుగురు, ప్రభుత్వం నామినేట్ చేసే మరో నలుగురు గిగ్ వర్కర్లు, పౌర సమాజం నుంచి ఇద్దరు, సాంకేతిక నిపుణుడు ఒకరు ఇందులో సభ్యులుగా ఉంటారు.
''త్వరలోనే బోర్డు ఏర్పాటవుతుంది. ఆ తర్వాత రిజిస్ట్రేషన్లు ప్రారంభించి కార్మికులకు ప్రయోజనం కలిగేలా ప్రభుత్వం చర్యలు తీసుకుంటుంది'' అని తెలంగాణ కార్మిక శాఖ మంత్రి జి.వివేక్ వెంకటస్వామి చెప్పారు.
ప్రత్యేకంగా వెల్ఫేర్ బోర్డు ఏర్పాటు
భారత్లో 2020-21 నాటికి 70లక్షల మంది గిగ్ వర్కర్లు పనిచేస్తున్నట్లు నీతి ఆయోగ్ అంచనా వేసింది.
2029-30నాటికి ఈ సంఖ్య 2.35కోట్లకు చేరుతుందని అంచనా.
జనవరి 2022 నాటికి తెలంగాణలో 10,536 గిగ్ అండ్ ప్లాట్ఫాం వర్కర్లు ఈ-శ్రమ్ పోర్టల్లో నమోదు చేసుకున్నారని పీఆర్ఎస్ ఇండియా రిపోర్ట్ చేసింది.
తెలంగాణ కంటే ముందుగా రాజస్థాన్, కర్ణాటక, బిహార్, ఝార్ఖండ్ రాష్ట్రాలు గిగ్ వర్కర్లకు ప్రత్యేక చట్టం తీసుకువచ్చాయి. కానీ నిబంధనలపై స్పష్టత లేదు.
తెలంగాణలో చట్టం విధి విధానాలు అమల్లోకి వచ్చిన నేపథ్యంలో కొన్ని మార్పులు చోటు చేసుకోనున్నాయని మంత్రి వివేక్ వెంకటస్వామి వివరించారు.
గిగ్ వర్కర్ల కోసం 'తెలంగాణ ప్లాట్ఫాం బేస్డ్ గిగ్ వర్కర్స్ సోషల్ సెక్యూరిటీ అండ్ వెల్ఫేర్ బోర్డు'ను ఏర్పాటు చేయనున్నట్లు ప్రభుత్వం ప్రకటించింది. బోర్డు ఏర్పాటయ్యాక 45 రోజుల్లోగా గిగ్ వర్కర్లు తమ పేర్లను రిజిస్టర్ చేసుకోవాల్సి ఉంటుంది.
బోర్డు వద్ద నమోదు చేసుకున్న కార్మికులకు యునిక్ ఐడెంటిఫికేషన్ నంబర్లు (యూఐడీ-విశిష్ట గుర్తింపు సంఖ్య)ను ప్రభుత్వం ఇస్తుంది. దీని ఆధారంగా ప్రతి మూడు నెలలకోసారి వివరాలు అప్డేట్ చేసుకునేందుకు అవకాశం ఉంటుంది.

ఫొటో సోర్స్, UGC
లావాదేవీలపై 1-2శాతం
తెలంగాణ ప్లాట్ఫారం బేస్డ్ గిగ్ వర్కర్స్ సోషల్ సెక్యూరిటీ అండ్ వెల్ఫేర్ ఫండ్ను ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేస్తుంది. ప్లాట్ఫారం లేదా అగ్రిగేటర్లు చేసే లావాదేవీలపై 1-2శాతం పన్ను రూపేణా వసూలు చేసి ఈ నిధికి జమ చేస్తుంది. కార్పొరేట్ సోషల్ రెస్సాన్సిబిలిటీ సహా వివిధ సంస్థల నుంచి వచ్చే నిధులును కూడా సేకరించి ఈ నిధికి జమచేస్తుంది.
ఈ నిధిని కార్మికుల ప్రయోజనాల కోసం వినియోగిస్తామని మంత్రి వివేక్ వెంకటస్వామి చెప్పారు. అలాగే ఈ చట్టం ద్వారా బీమా ప్రయోజనాలు కూడా అందుతాయని వివరించారు.
''ప్రమాదంలో మరణిస్తే రూ.10 లక్షలు, సహజ మరణమైతే రూ.2లక్షలు, అంత్యక్రియల నిర్వహణకు రూ.30వేలు ఇవ్వాలని చట్టం సూచిస్తుంది. రాజీవ్ ఆరోగ్యశ్రీ కింద రూ.10 లక్షల ఆరోగ్య బీమా సౌకర్యం కల్పిస్తున్నాం. రూ.5 లక్షలవరకు ప్రమాద బీమా కల్పిస్తున్నాం'' అని ఆయన చెప్పారు.
మహిళా కార్మికులకు ప్రసూతి ప్రయోజనాల రూపేణా రూ.30వేలు చొప్పున రెండు ప్రసవాల వరకు అందుతాయని వివరించారు.

ఫొటో సోర్స్, UGC
తెలంగాణలో ఎంతమంది గిగ్ వర్కర్లున్నారు?
ప్రధానంగా ప్రయాణికులను గమ్యస్థానాలకు చేర్చడం, వస్తువుల రవాణా, ఆహార పదార్థాలు, కిరాణా సరకుల డెలివరీ, గృహావసరాల సేవలు అందించడం.. సహా గిగ్ వర్కర్లు చేస్తున్న తొమ్మిది పనులను ప్రభుత్వం గుర్తించింది.
తెలంగాణలో సుమారు 4.50 లక్షల మంది గిగ్ వర్కర్లు ఉన్నట్లు టీజీపీడబ్ల్యూయూ అంచనా. అయితే, స్పష్టంగా ఎంతమంది ఉన్నారనే విషయంపై అధికారిక గణాంకాలు అందుబాటులో లేవు. దీనిపై కార్మిక శాఖాధికారులను బీబీసీ సంప్రదించినా వారి నుంచి ఎలాంటి సమాధానం రాలేదు.
గిగ్ వర్కర్ల సంక్షేమ బోర్డు ఏర్పాటు పూర్తయితే రిజిస్ట్రేషన్ ప్రక్రియ మొదలవుతుంది. ఆ తర్వాత గిగ్ వర్కర్లు ఎంత మంది ఉన్నారనే విషయంపై కొంతమేర స్పష్టత వచ్చే అవకాశం ఉందని తెలంగాణ కార్మిక శాఖాధికారులు చెబుతున్నారు.
తెలంగాణ ప్రభుత్వం తీసుకువచ్చిన నిబంధనల ప్రకారం, గిగ్ వర్కర్ల చట్టం తెలంగాణలో స్థానిక లేదా ఇతర రాష్ట్రాల్లో ఉంటూ తెలంగాణలో సేవలందించే అన్ని ప్లాట్ఫాం లేదా అగ్రిగేటర్ల పరిధిలో పనిచేసే కార్మికులకు వర్తిస్తుంది.
తమ యూనియన్ చేస్తున్న పోరాటంతో గిగ్ కార్మికుల కోసం ఏళ్లుగా ఎదురుచూస్తున్న సామాజిక, ఉద్యోగ భద్రత దక్కడం సంతోషంగా ఉందని షేక్ సలావుద్దీన్ చెప్పారు.
బోర్డును ఏర్పాటు చేయడంతోపాటు కార్మికుల రిజిస్ట్రేషన్ చేపట్టాలని చెప్పారు.
''బోర్డు ఏర్పాటు చేస్తే కార్మికులకు పీఎఫ్, మెటర్నిటీ, ఈఎస్ఐ వంటి ప్రయోజనాలు అందుతాయన్న ఆశాభావం ఉంది'' అని చెప్పారు.
''ముందుగా సమాచారం లేకుండా అకౌంట్లను బ్లాక్ చేస్తున్నారు. దీనివల్ల రేపు అన్న రోజున పని ఉంటుందా లేదా.. అన్న విషయంపై స్పష్టత ఉండదు. ఈ పరిస్థితిలో మార్పు రావాలి'' అని అంబర్ పేటకు చెందిన గిగ్ వర్కర్ రమేశ్ బీబీసీకి చెప్పారు.
ఆయన రెండేళ్లుగా ప్రయాణికులను గమ్యస్థానాలకు చేరవేసే ఓ ప్లాట్ఫారంలో రైడర్గా పనిచేస్తున్నారు.
అయితే, గిగ్ వర్కర్ల సంక్షేమం కోసం తీసుకువచ్చిన చట్టం, ఉద్యోగ భద్రత విషయాలపై ఓలా, ఉబర్, బ్లింకిట్, స్విగ్గీ సంస్థల హైదరాబాద్ ప్రతినిధులను బీబీసీ సంప్రదించింది.
చట్టం అమలుకు సంబంధించి నిబంధనలు తాజాగా వచ్చినందున ఆయా విషయాలపై తాము ఇప్పుడే మాట్లాడదలచుకోలేదని వారు వివరించారు.
కార్మికులకు తగిన ప్రాతినిధ్యం కల్పిస్తూ గిగ్ వర్కర్స్ వెల్ఫేర్ బోర్డును ఏర్పాటు చేసి తగిన కార్యకలాపాలు ప్రారంభించాలని సలావుద్దీన్ సూచించారు.
''అన్ని ప్లాట్ఫామ్లలో అర్హులైన కార్మికులందరినీ నమోదు చేసి, వారికి ప్రత్యేక గుర్తింపు కార్డులు అందేలా చూడాలి. ఫిర్యాదుల పరిష్కార వ్యవస్థలు అందరికీ అందుబాటులో ఉండేలా, స్వతంత్రంగా, సమర్థవంతంగా పనిచేసేలా చూడాలి. నిర్దేశించిన గడువులను కచ్చితంగా పాటించాలి'' అని చెప్పారు.

ఫొటో సోర్స్, Getty Images
చట్టంలోని మరికొన్ని అంశాలు
సంక్షేమ బోర్డు, సంక్షేమ నిధితోపాటు పలు ఇతర ప్రయోజనాలు దక్కుతాయని ప్రభుత్వం చెబుతోంది. ఇలా మొత్తం 12 రకాలుగా చట్టం ద్వారా ప్రయోజనాలు దక్కుతాయని తెలిపింది.
- తమ ఛార్జీలు, ఆదాయం, రేటింగ్లు, చెల్లింపులు ఎలా నిర్ణయిస్తారో తెలుసుకునే హక్కు కార్మికులకు ఉంటుంది.
- వివిధ రకాల ప్లాట్ఫామ్ ఆధారిత పనులకు ప్రభుత్వం కనీస పారితోషిక రేట్లను నిర్ణయించవచ్చు.
- ఒప్పంద నిబంధనలు, చెల్లింపు రేట్లు లేదా రేట్ కార్డుల్లో మార్పులు చేసే ముందు ప్లాట్ఫామ్లు కనీసం 14 రోజుల ముందుగా నోటీసు ఇవ్వాలి.
- ముందస్తు నోటీసు ఇవ్వకుండా, సహేతుకమైన కారణం లేకుండా కార్మికుల ఐడీలు బ్లాక్ చేయడం లేదా రేటింగ్ తగ్గించడానికి వీలుండదు.
- స్వతంత్ర ఫిర్యాదుల పరిష్కార వ్యవస్థ ద్వారా కార్మికులు తమ ఫిర్యాదులను తెలియజేయవచ్చు. వాటిని 30 రోజుల్లోగా పరిష్కరించాలి.
- మహిళా గిగ్ వర్కర్ల కోసం ఫిర్యాదులు, లైంగిక వేధింపుల ఫిర్యాదుల కోసం పోష్ చట్టం వర్తిస్తుంది.
- వందకు మించి కార్మికులు పనిచేస్తున్న ప్లాట్ఫాంలు లేదా అగ్రిగేటర్లు ఫిర్యాదుల పరిష్కారానికి అంతర్గత విజ్జప్తుల పరిష్కార కమిటీని ఏర్పాటు చేయాలి. అలాగే తమ సమస్యకు పరిష్కారం రాలేదంటే, 90 రోజుల్లో అప్పిలేట్ అధికారి ముందు అప్పీల్ చేసుకోవచ్చు.
(బీబీసీ కోసం కలెక్టివ్ న్యూస్రూమ్ ప్రచురణ)
(బీబీసీ తెలుగును వాట్సాప్, ఫేస్బుక్, ఇన్స్టాగ్రామ్, ట్విటర్లో ఫాలో అవ్వండి. యూట్యూబ్లో సబ్స్క్రైబ్ చేయండి.)




























