मांसाहार न करता शरीरातील लोहाची कमतरता दूर करण्याचे 'हे' 5 उपाय जाणून घ्या

फोटो स्रोत, Getty Images
- Author, मेलिसा होगेनबूम
- Role, बीबीसी प्रतिनिधी
- Published
- वाचन वेळ: 5 मिनिटे
शरीराला पुरेसं लोह मिळण्यासाठी केवळ लोहयुक्त पदार्थ खाणं पुरेसं नाही, तर ते कशा पद्धतीने खाता, हेही महत्त्वाचं आहे.
काही पदार्थ आंबवून (फर्मेन्टेशन), उकडून किंवा त्यावर लिंबाचा रस टाकून खाल्ल्यास शरीराला त्यातील लोह अधिक चांगल्या प्रकारे मिळू शकतं.
लहानपणी मला वाटायचं की, भरपूर पालक खाल्ल्याने शरीर मजबूत आणि शक्तिशाली होतं. आजही मी स्मूदी, पास्ता आणि ऑम्लेटमध्ये नियमितपणे पालक घालते.
पालक अनेक प्रकारे खाता येतं, ते शिजवायलाही सोपं आहे आणि त्यात भरपूर फायबरही असतं. शिवाय, त्यातून शरीराला लोहही मिळतं. त्यामुळे मला पालक आवडतं. बरोबर ना?
माझं म्हणणं पूर्णपणे चुकीचं नाही, परंतु कच्च्या पालकामधील लोह शरीरात फार कमी प्रमाणात शोषलं जातं.
आपल्यापैकी जवळपास प्रत्येक 3 पैकी एका व्यक्तीच्या शरीरात लोहाची कमतरता असल्याचे दिसून येते. त्यामुळे आपण काय खातो, यासोबतच ते कसं खातो आणि कसं शिजवतो, हे समजून घेणं खूप महत्त्वाचं आहे. कारण यामुळे शरीराला आवश्यक तेवढं लोह मिळण्यास मदत होते.
सर्वसामान्यपणे आढळणारी कमतरता
जगभरात आढळणाऱ्या पोषणाच्या कमतरतांमध्ये लोहाची कमतरता सर्वाधिक आहे. प्रामुख्याने लहान मुलं आणि मूल होण्याच्या वयातील महिलांमध्ये ही कमतरता जास्त आढळून येते.
सतत थकवा जाणवणं, अशक्तपणा येणं किंवा धाप लागणे ही शरीरात लोहाची कमतरता असल्याची लक्षणं असू शकतात. कारण लोह हे हिमोग्लोबिन तयार करण्यास मदत करतं. हिमोग्लोबिन हे रक्तातील प्रथिन असून ते शरीराच्या जवळपास सर्व भागांपर्यंत ऑक्सिजन पोहोचवण्याचं काम करतं.
ईस्ट अँग्लिया विद्यापीठातील खनिजांच्या चयापचयशास्त्राच्या (मिनरल मेटाबॉलिझम) प्राध्यापक सुसान फेअरवेदर-टेट म्हणतात, "योग्य आहार घेऊन शरीरात रक्ताची कमतरता (ॲनिमिया) होण्यापासून बचाव करता येतो."
परंतु, लोह असलेले सर्वच पदार्थ शरीराला सारख्याच प्रमाणात लोह देत नाहीत. काही पदार्थांमधील लोह शरीरात सहज शोषलं जातं, तर काहींमधील कमी प्रमाणात.
मांसाहार करत नसाल तर आहाराची घ्या विशेष काळजी
आपल्या आहारातून 2 प्रकारचे लोह मिळते मांस आणि समुद्रातील मासे यांमधून मिळणाऱ्या लोहाला 'हीम आयर्न' म्हणतात, तर वनस्पतींपासून मिळणाऱ्या लोहाला 'नॉन-हीम आयर्न' म्हणतात.
आपलं शरीर 'नॉन-हीम आयर्न'च्या तुलनेत 'हीम आयर्न' अधिक सहजपणे शोषून घेतं.
मांस आणि माशांमधून मिळणाऱ्या लोहापैकी 15 ते 30 टक्के लोह शरीरामध्ये शोषलं जातं तर वनस्पतींपासून मिळणारं लोह कमी प्रमाणात शोषलं जातं.
सुक्या किंवा वाळवलेल्या कडधान्यांमधील केवळ 2 टक्के, तर पालेभाज्यांमधील 7 ते 9 टक्के लोह शरीरात शोषलं जातं.

फोटो स्रोत, Getty Images
मात्र, लाल मांसाच्या वाढत्या किमती आणि त्याचा आरोग्य व पर्यावरणावर होणारा परिणाम लक्षात घेऊन काही लोकांनी मांसाहार करणं कमी केलं आहे. परंतु, मांसातून मिळणारं लोह इतर पदार्थांमधून भरून काढलं नाही, तर शरीरात लोहाची कमतरता निर्माण होऊ शकते, असं लंडनच्या किंग्ज कॉलेजमधील पोषणशास्त्राच्या वरिष्ठ प्राध्यापक येमिसी लटुंडे-डाडा सांगतात.
चांगली गोष्ट म्हणजे, वनस्पतींपासून मिळणारे लोह असलेले अनेक पदार्थ आहेत. त्यांचा आहारात समावेश केल्यास शरीराला दररोज हवे असलेलं लोह मिळू शकतं.
वनस्पतींपासून मिळणारं लोह (नॉन हीम लोह) शरीरामध्ये कमी प्रमाणात शोषलं जात असलं, तरी काही सोप्या उपायांनी किंवा मार्गांनी शरीराला ते जास्त प्रमाणात मिळण्यास मदत होऊ शकते.
1. काही पालेभाज्या उकळून, तर काही वाफवून घ्या
अन्नपदार्थ कशा पद्धतीने शिजवतो, यावरून त्यातून शरीराला किती लोह मिळेल हे ठरतं.
माझ्या आवडीच्या पालकामध्ये ऑक्सलेट नावाचे घटक असतात. हे ऑक्सलेट पालकातील लोहाला चिकटून राहतात. त्यामुळे पालकातील लोह शरीरात कमी प्रमाणात शोषले जाते. मात्र, पालक उकळल्याने हे घटक कमी होतात आणि शरीराला त्यातील लोह जास्त प्रमाणात मिळू शकते.

फोटो स्रोत, Getty Images
परंतु, हा उपाय केवळ ऑक्सलेटचं प्रमाण जास्त असलेल्या पालेभाज्यांसाठीच उपयोगी आहे. उदाहरणार्थ, पालक, स्विस चार्ड आणि बीटच्या पानांसाठी.
पण लेट्युस, कोबी आणि बोक चॉय यांसारख्या इतर पालेभाज्या उकळण्याची गरज नाही. त्या कच्च्या किंवा वाफवून खाल्ल्यास त्यातील 'व्हिटॅमिन सी' टिकून राहतं. त्यामुळे शरीराला लोह शोषून घेण्यास मदत होते.
2. लोहयुक्त पदार्थांसोबत व्हिटॅमिन सी असलेले पदार्थ खा
आहारात व्हिटॅमिन सी असलेल्या पदार्थांचा समावेश केल्यास शरीराला लोह अधिक प्रमाणात मिळतं, असं संशोधनातून समोर आलं आहे.

फोटो स्रोत, Getty Images
"व्हिटॅमिन सीमुळे वनस्पतींपासून मिळणारं लोह शरीरात अधिक चांगल्या प्रकारे शोषलं जातं," असं लटुंडे-डाडा सांगतात.
लोह असलेले पदार्थ खाताना त्यावर लिंबाचा रस पिळू शकता किंवा नाश्त्याला आंबवलेल्या पिठापासून बनवलेल्या (सावरडो टोस्ट) ब्रेडसोबत थोडा संत्र्याचा रस पिऊ शकता. यामुळे शरीराला लोह शोषून घेण्यास मदत होईल.
3. आंबवलेल्या पदार्थांचा आहारात समावेश करा
पदार्थ आंबवल्याने शरीराला त्यातील लोह अधिक प्रमाणात शोषून घेता येतं. कारण धान्य, कडधान्यं, सुका मेवा आणि बियांमध्ये फायटिक ॲसिड नावाचा नैसर्गिक घटक असतो. हा घटक अन्नातील लोह शरीरात शोषलं जाण्यास अडथळा आणतो. पदार्थ आंबवल्याने हा घटक कमी होतो आणि लोह शोषून घेणं सोपं होतं.
त्यामुळे नेहमीच्या ब्रेडऐवजी आंबवलेल्या पिठापासून तयार केलेला सावरडो ब्रेड खाण्याचा पर्याय निवडू शकता.
4. फक्त पोषक घटक मिसळलेल्या पदार्थांवर अवलंबून राहू नका
ब्रेड आणि नाश्त्याला खाल्ल्या जाणाऱ्या धान्यांच्या पदार्थांमध्ये लोह मिसळलेलं असतं. परंतु, हे पदार्थ तयार करताना कंपन्या लोहाचा असा प्रकार वापरतात, जो शरीरात सहज शोषला जात नाही. कारण त्यामुळे पदार्थांची चव, रंग किंवा ते टिकण्याच्या कालावधीवर परिणाम होत नाही.
"लोह मिसळलेल्या (फोर्टिफाईड) बहुतांश पदार्थांमधील लोह आपल्या शरीरात फारसं शोषलं जात नाही," असं फेअरवेदर-टेट सांगतात.
लोहयुक्त पदार्थांमधून शरीराला किती लोह मिळतं, याचा अभ्यास संशोधकांनी केला. त्यात लहान मुलांसाठीच्या धान्यापासून बनवलेल्या पदार्थांमधील केवळ 0.6 ते 2.2 टक्के लोहच शरीरात शोषलं जात असल्याचं आढळून आलं.
याउलट, याच अभ्यासात मैद्यापासून तयार केलेल्या ब्रेडमधील लोह शरीरात अधिक प्रमाणात शोषलं जात असल्याचं आढळून आलं.
दुसऱ्या एका अभ्यासानुसार, मैद्याच्या ब्रेडमधील 13.6 टक्के लोह शरीरात शोषलं जातं.
5. जेवताना काय पिता, याकडेही लक्ष द्या
जेवताना आपण काय पितो, याचाही शरीराला आहारातून किती लोह मिळतं यावर परिणाम होतो.
लटुंडे-डाडा यांच्या मते, ऑक्सलेटप्रमाणेच पॉलिफेनॉल्स, टॅनिन, फायबर आणि फायटेट्स यांसारख्या घटकांमुळेही शरीरात लोह कमी प्रमाणात शोषलं जातं.
कॉफी आणि चहामध्ये टॅनिन आणि पॉलिफेनॉल्स हे घटक असतात. त्यामुळे लोह असलेले नाश्त्याचे पदार्थ (ब्रेकफास्ट सिरियल) खाताना सोबत चहा किंवा कॉफीचे सेवन केल्यास त्यातील लोह शरीरात कमी प्रमाणात शोषलं जातं.
चहा घ्यायची इच्छा झाल्यास जेवण झाल्यानंतर किमान 2 तासांनी तो प्यावा, असा सल्ला फेअरवेदर-टेट देतात.
पुरेसं खा, पण अति नको
आपण अन्नातून मिळणारं लोह कमी प्रमाणात शोषून घेतो, हे लक्षात घेऊनच दररोज किती लोह घ्यावं, याचं प्रमाण ठरवण्यात आलं आहे.
तुम्ही दररोज आवश्यक तेवढं लोह आहारातून घेत असलात, तरी त्यातील केवळ 1 ते 2 मिलिग्रॅम लोहच शरीरात शोषलं जातं, असं फेअरवेदर-टेट सांगतात.
घाम येणं किंवा मासिक पाळी यांसारख्या कारणांमुळे दररोज शरीरातून जेवढं लोह बाहेर पडतं, तेवढंच हे प्रमाण असतं, असंही त्या म्हणतात.

फोटो स्रोत, Getty Images
फेअरवेदर-टेट सांगतात की, दिवसभरात थोड्या थोड्या प्रमाणात लोह असलेले पदार्थ खावेत. त्यासाठी संतुलित आहार घ्यावा. कारण एकाच वेळी खूप जास्त लोह घेतल्यास शरीर ते कमी प्रमाणात शोषून घेतं. शरीरात किती लोह शोषलं जायचं, हे नियंत्रित करण्याची क्षमता शरीरामध्ये असते.
लोहाच्या गोळ्या किंवा पूरक आहार (सप्लिमेंट्स) घेण्याचा विचार करत असाल, तर आधी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा, असं तज्ज्ञ सांगतात.
जर तुम्ही पूरक आहार (सप्लिमेंट्स) घेण्याचा विचार करत असाल, तर तज्ज्ञ आधी वैद्यकीय सल्ला घेण्याचा सल्ला देतात.
"शरीर एक समतोल राखण्याचा प्रयत्न करत असतं आणि त्याला अतिप्रमाणात काहीही स्वीकारायचे नसतं," असंही ते नमूद करतात.
(मेलिसा होगेनबूम या बीबीसीमध्ये वरिष्ठ आरोग्य वार्ताहर आहेत. 'ब्रेडविनर्स' आणि 'द मदरहूड कॉम्प्लेक्स' ही त्यांची 2 पुस्तके प्रसिद्ध आहेत. त्या इन्स्टाग्रामवर melissa_hogenboom या नावाने आहेत.)
(बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन)























