अंतराळात जाणारा पहिला सजीव माणूस नव्हता, तर रस्त्यावरची एक भटकी कुत्री होती, तिची दुःखद गोष्ट

फोटो स्रोत, Alamy
- Author, फिऑन मॅकडोनाल्ड
- Published
- वाचन वेळ: 7 मिनिटे
नोव्हेंबर 1957 मध्ये सोव्हिएत शास्त्रज्ञांनी 'लायका' नावाच्या श्वानाला अशा अंतराळ मोहिमेवर पाठवलं, जिथून ती कधीच परत येणार नव्हती. या एका मोहिमेने तिला देशासाठी हिरो तर बनवलं, पण तिच्या नशिबी एक अतिशय दुर्दैवी अंत आला. या घटनेला जवळजवळ 60 वर्षे उलटून गेल्यानंतर एका शास्त्रज्ञाच्या मुलाने लहानपणी तिच्यासोबत खेळल्याच्या आठवणी बीबीसीशी बोलताना सांगितल्या.
शीतयुद्धाच्या काळातील अंतराळ स्पर्धेची फारशी समोर न आलेली एक बाजू म्हणजे, त्यावेळी सोव्हिएत शास्त्रज्ञ मॉस्कोच्या रस्त्यांवर भटकणाऱ्या बेवारस कुत्र्यांचा शोध घेत फिरत होते. मानवी अंतराळ मोहिमा सुरू होण्यापूर्वी या अत्यंत धोकादायक प्रवासासाठी भटक्या मादी श्वानांना खास प्रशिक्षण दिलं गेलं. अखेर 3 नोव्हेंबर 1957 रोजी बैकोनूर कॉस्मोड्रोमवरून 'लायका' नावाच्या श्वानाला अवकाशात पाठवण्यात आलं आणि पृथ्वीच्या कक्षेत प्रदक्षिणा घालणारा पहिला सजीव ठरण्याचा मान लायकाला मिळाला.
पण दुर्दैवाने लायका या प्रवासातून जिवंत परत येऊ शकली नाही. तिच्या या कथेतील सर्वात हृदयद्रावक भाग म्हणजे, ती तिथून कधीच परत येणार नाही याची सोव्हिएत शास्त्रज्ञांना आधीपासूनच पूर्ण कल्पना होती.
"पृथ्वीच्या कक्षेतून सजीवांना सुखरूपपणे पुन्हा जमिनीवर कसं आणायचं हे त्या काळात शास्त्रज्ञांना ठाऊकच नव्हतं," असं प्राध्यापक व्हिक्टर याझदोव्स्की यांनी 2017 मध्ये बीबीसीच्या 'विटनेस हिस्ट्री'शी बोलताना सांगितलं.
"लायकाबद्दल प्रत्येकालाच खूप काळजी वाटत होती. कारण ती या प्रवासातून कधीच परत येणार नाही हे सगळ्यांना चांगलेच ठाऊक होतं," असं त्यांनी सांगितलं.
याझदोव्स्की यांचे वडील व्लादिमीर यांच्याकडे सोव्हिएत स्पेस प्रोग्रामच्या वैद्यकीय विभागाची मुख्य जबाबदारी होती. लायकाच्या मोहिमेपूर्वी आपण वयाच्या अवघ्या 9 व्या वर्षी तिच्यासोबत कसे खेळायचो, या आठवणींना व्हिक्टर यांनी उजाळा दिला.
"ती अत्यंत शांत, समजूतदार आणि मायाळू स्वभावाची होती. तिला शिकवणं खूप सोपं जायचं. ती प्रचंड हुशार मानली गेली होती. तिचे डोळे काळेभोर आणि फार बोलके होते. माझे वडील तिला मॉस्कोजवळच असलेल्या माझ्या आजीच्या घरी घेऊन आले होते. तिथे मी आणि माझ्या बहिणी तिच्यासोबत खूप खेळलो. वडिलांना वाटलं होतं की, या अंतराळ प्रवासाला निघण्यापूर्वी तिला माणसांच्या घरातल्या आपुलकीचा, प्रेमाचा अनुभव मिळायला हवा."
4 ऑक्टोबर 1957 रोजी 'स्पुतनिक 1'च्या यशस्वी उड्डाणाने जगातील पहिला मानवनिर्मित उपग्रह पृथ्वीच्या कक्षेत पोहोचला. या यशानंतर सोव्हिएतचे प्रीमियर निकिता ख्रिश्चेव्ह यांनी नव्या मोहिमेचे आदेश दिले.
'स्पुतनिक 1' आणि '2'च्या प्रक्षेपण पथकात काम करणारे अभियंता जॉर्जी ग्रेचको यांनी 2019 मध्ये बीबीसीशी बोलताना सांगितले, "ते (ख्रिश्चेव्ह) म्हणाले, 'अमेरिकेच्या आधी तुम्ही उपग्रह प्रक्षेपित करू शकाल यावर आमचा विश्वासच बसत नव्हता, पण तुम्ही ते करून दाखवलंत.' ऑक्टोबरच्या मध्यावर ख्रिश्चेव्ह यांनी पुढे सांगितलं, 'आता 7 नोव्हेंबरला येणाऱ्या क्रांतीच्या वर्धापनदिनानिमित्त तुम्ही काहीतरी नवीन लाँच करावे अशी माझी इच्छा आहे.'"

फोटो स्रोत, Fine Art Images/Heritage Images/Getty Images
याझदोव्स्की यांच्या मते, "या मोहिमेच्या तयारीत प्रत्येक गोष्टीचा बारकाईने विचार करता आला नाही, त्यामागचे कारण हेच होते."
1917 च्या रशियन क्रांतीच्या 40 व्या वर्धापनदिनाचा मुहूर्त साधण्यासाठी, ख्रिश्चेव्ह यांनी मुख्य डिझायनर सर्गेई कोरोलेव्ह यांच्या नेतृत्वाखालील शास्त्रज्ञांच्या 'स्पुतनिक 1' नंतर लगेचच ही पुढची मोहीम आखण्यासाठी अवघ्या काही आठवड्यांचा अवधी दिला होता.
योगायोगाने हे काम कोरोलेव्ह यांच्या वैयक्तिक उद्दिष्टांशी अगदी तंतोतंत जुळणारे होते. सोव्हिएत स्पेस प्रोग्रामचे जनक म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या कोरोलेव्ह यांनी दुसऱ्या महायुद्धानंतर नाझींच्या 'व्ही-2' (V2) रॉकेट्सचे रिव्हर्स-इंजिनीअरिंग केले होते. त्या आधारे त्यांनी सोव्हिएतसाठी अशी रॉकेट्स विकसित केली जी अमेरिकेच्या अण्वस्त्रांपेक्षा आकाराने आणि वजनाने खूप जड असलेले सोव्हिएत अणुबॉम्ब वाहून नेण्यास सक्षम होती.
ऑगस्ट 1957 मध्ये त्यांच्या 'आर-7 सेम्योर्का' (R7 Semyorka) या रॉकेटचे यशस्वी उड्डाण झाले आणि ते जगातील पहिले आंतरखंडीय बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र ठरले. पण कोरोलेव्ह यांची खरी महत्त्वाकांक्षा मात्र याहून पूर्णपणे वेगळीच काहीतरी साध्य करण्याची होती.
1930 च्या दशकात जेव्हा त्यांनी रॉकेट्स बनवायला सुरुवात केली तेव्हापासूनच ती अंतराळात झेपावावीत अशी त्यांची तीव्र इच्छा होती. हे त्यांच्या मुलीने 2019 मध्ये बीबीसीशी बोलताना सांगितलं.
प्राध्यापक नतालिया कोरोलेव्हा म्हणाल्या, "माझ्या वडिलांना लहानपणापासूनच आकाशाला गवसणी घालण्याची ओढ होती. पायलट बनण्याचं त्यांचं स्वप्न होतं. त्यांनी ग्लायडर्स आणि एक विमानही तयार केले. त्यानंतर पुढे त्यांनी रॉकेट्सची रचना करण्यास सुरुवात केली. रॉकेट्स डिझाईन करणे आणि त्यांना आकाशात झेपावणे हा त्यांच्या संपूर्ण आयुष्यातील एक ध्यास होता. त्यांनी लिहून ठेवले होते, 'आतापासून माझ्या आयुष्याचे एकच ध्येय आहे- ताऱ्यांपर्यंत पोहोचणे.'"
श्वानांचीच निवड का करण्यात आली?
यामुळे एकीकडे शत्रूवर सोव्हिएत अण्वस्त्रांचा मारा करण्यासाठी 'आर-7' आता पूर्णपणे सज्ज झाले होते, तर दुसरीकडे कोरोलेव्ह यांच्या दृष्टीने या रॉकेटचा हेतू भलताच होता. रशियन भाषेत 'सहप्रवासी' असा अर्थ असलेल्या 'स्पुतनिक'ला पृथ्वीच्या कक्षेत पाठवून अंतराळ प्रवास प्रत्यक्षात शक्य आहे हे सिद्ध करणारे ते जगातील पहिले व्यक्ती ठरू शकत होते.
महिन्याभराच्या आतच ते दुसरा उपग्रह लाँच करणार होते असा उपग्रह जो एका प्रवाशाला घेऊन जाणार होता.
"आजच्या काळात इतकी प्रगती झालेली असताना आणि सगळीकडे कॉम्प्युटर्स असतानाही, मला वाटत नाही की कोणी एका महिन्यात नवीन सॅटेलाइट लाँच करू शकेल, पण कोरोलेव्ह यांच्या नेतृत्वाखाली आम्ही ते करून दाखवले," असं ग्रेचको यांनी सांगितलं.
1951 आणि 1965 दरम्यान, सोव्हिएतने 50 पेक्षा जास्त कुत्र्यांना अंतराळात पाठवले ज्यामध्ये लायकाच्या आधीची उड्डाणे ही सब-ऑर्बिटल म्हणजे उप-कक्षीय स्वरूपाची होती.
"माझ्या वडिलांच्या प्रयोगशाळेतून वारंवार एक गाडी यायची, हे मला आजही आठवते. गाडीचा दरवाजा उघडताच भुंकत, शेपूट हलवत कुत्र्यांची झुंड बाहेर पडायची," याझ्दोव्हस्की यांनी बीबीसीशी बोलताना सांगितलं.
"घराजवळच्या झाडीतील मोकळ्या जागेत ती धावत सुटायची. आमच्याकडे पळत येऊन आम्हाला चाटू लागायची. मग त्यांना खायला दिले जायचे आणि नंतर एक कमांड दिली जायची. त्यांना इतके चांगले ट्रेनिंग मिळाले होते की, या आदेशानंतर ती परत गाडीत जायची आणि त्यांना पुन्हा प्रयोगशाळेत घेऊन जायचे."
उड्डाणांसाठी श्वानांची निवड करून सोव्हिएत शास्त्रज्ञ अमेरिकन शास्त्रज्ञांपेक्षा वेगळे ठरले, ज्यांनी आधी फ्रूट फ्लाईज आणि नंतर माकडांना अंतराळात पाठवले होते.
याझदोव्स्की यांनी यामागचं कारण स्पष्ट करताना सांगितलं, "माकडांना रॉकेटमधून पाठवण्याचे प्रयोग वारंवार फसत होते. काही माकडांना तर थेट हार्ट अटॅकच आला. त्यांना भूल देऊन पाठवलं तर शरीरावर अंतराळाचा नेमका काय परिणाम होतो हे अचूक समजणं कठीण होतं. राहिला प्रश्न उंदीर-घुशींसारख्या छोट्या प्राण्यांचा, तर त्यांच्याकडून मिळणाऱ्या माहितीचा माणसाच्या अंतराळ प्रवासासाठी काय उपयोग होणार होता?"

फोटो स्रोत, Sovfoto/Universal Images Group via Getty Images
कुत्र्यांची निवड करण्यामागे आणखी एक कारण होतं, याची आठवण करून देत ते म्हणाले, "सोव्हिएत शास्त्रज्ञांना कुत्र्यांच्या शरीररचनेची आणि कार्यपद्धतीची खडान् खडा माहिती होती. महान रशियन शास्त्रज्ञ पाव्हलोव्ह यांनी कुत्र्यांची पचनसंस्था, रक्ताभिसरण आणि त्यांच्या मेंदूच्या कार्यप्रणालीचा सखोल अभ्यास केला होता. याच संशोधनासाठी त्यांना पुढे नोबेल पारितोषिकही मिळालं होतं."
सोव्हिएत शास्त्रज्ञांनी जाणूनबुजून भटक्या श्वानांचीच निवड केली होती. "त्यांनी अंतराळ मोहिमेसाठी पाळीव किंवा खास जातीच्या कुत्र्यांऐवजी रस्त्यांवरील भटक्या कुत्र्यांना प्रशिक्षित करण्याचा निर्णय घेतला. केवळ अत्यंत ताकदवान प्राणीच त्या खडतर स्थितीत तग धरून राहिले होते. ती बेघर होती. त्यांचीच निवड का करण्यात आली? कारण त्यांच्यात कमालीची सहनशक्ती होती आणि त्यांच्या गरजा नगण्य होत्या. रस्त्यावरील संघर्षानेच त्यांना निसर्गतः या कठीण परिस्थितीसाठी तयार केलं होतं."
मादी श्वानांची निवड करण्यात आली कारण त्या अधिक आज्ञाधारक आणि शांत स्वभावाच्या होत्या. अंतराळयानात बसण्यासाठी त्यांचे वजन 6-7 किलोंपेक्षा जास्त नसणे आवश्यक होते.
उड्डाणाच्या पूर्वतयारीचा एक भाग म्हणून प्रक्षेपणापूर्वी कित्येक दिवस आणि आठवडे या भटक्या श्वानांना अत्यंत छोट्या दाबाच्या कॅप्सूलमध्ये ठेवले गेले होते. जिथे निरनिराळे आवाज, हवेच्या दाबातील बदल आणि वजन नसलेल्या स्थितीला त्या कसा प्रतिसाद देतात हे डॉक्टर्स सातत्याने निरीक्षण करत होते.
आंतरराष्ट्रीय स्तरावर उमटलेले तीव्र पडसाद
शांत स्वभावाच्या या कुरळ्या केसांच्या श्वानाची रेडिओद्वारे लोकांशी ओळख करून दिल्यावर ती भुंकली आणि त्यामुळे ती 'लायका' म्हणून ओळखली जाऊ लागली. लायकाचा रशियन भाषेत अर्थ 'भुंकणारी' असा होतो. "प्रत्येक जण तिला एका हिरोसारखी वागणूक देत होता," याझ्दोव्हस्की यांनी सांगितलं.
पण शास्त्रज्ञांना खूप घाई झाली होती, कुत्रीसाठी एक प्रेशराईज्ड कप्पा जोडण्यासाठी ते स्पुटनिक 1 च्या प्लॅन्समध्ये घाईघाईने बदल करत होते. "लायकाच्या कॅप्सूलची थर्मल इन्सुलेशन सिस्टीम नीट तयार झाली नव्हती," याझ्दोव्हस्की यांनी आठवून सांगितले. "तिच्या कॅप्सूलमधील तापमान खूप जास्त वाढल्यामुळे तिचा मृत्यू झाला."

फोटो स्रोत, Getty Images
या काळात तिच्या भवितव्याविषयी उलटसुलट आणि संभ्रम निर्माण करणारे वृत्त समोर येत होते. बीबीसीच्या एका बातमीत असाही दावा करण्यात आला होता, "या श्वानाला कॅटापल्टच्या (विशेष तंत्रज्ञानाच्या) साहाय्याने पृथ्वीवर सुखरूप परत आणण्याची रशियाची योजना असल्याचे मानले जात आहे; मात्र अद्याप या वृत्ताला कोणताही अधिकृत दुजोरा मिळालेला नाही."
बऱ्याच वर्षांपर्यंत रशियन लोकांनी दावा केला की, लायका कक्षेत अनेक दिवस जिवंत होती. पण 2002 मध्ये त्यांनी मान्य केले की, तापमान नियंत्रण प्रणाली निकामी झाल्यामुळे उड्डाणानंतर अवघ्या 5 ते 7 तासांतच अति उष्णता व तणावामुळे तिचा मृत्यू झाला.
अमेरिकेच्या नॅशनल एअर अँड स्पेस म्युझियममधील डिक्लासिफाइड कागदपत्रांनुसार, ज्यामध्ये उड्डाणादरम्यान लायकाच्या श्वसनाची नोंद आहे, ती जिवंत असताना कक्षेत पोहोचली होती आणि तिने सुमारे 103 मिनिटांत पृथ्वीभोवती फेरी मारली होती.
तिला अशा प्रकारे मृत्यूच्या दाढेत लोटण्याच्या निर्णयाने तत्कालीन काळात जगभरात तीव्र संतापाची लाट उसळली होती.
ब्रिटनमधील प्राणी कल्याणकारी गटांनी सोव्हिएत दूतावासाबाहेर आंदोलन केले आणि तिच्या स्मरणार्थ देशभरातील श्वान मालकांना एक मिनिट शांत राहण्याचे आवाहन केले.
न्यूयॉर्कमध्ये संयुक्त राष्ट्रांच्या इमारतीबाहेर श्वानप्रेमींनी आपल्या पाळीव प्राण्यांसह मोर्चा काढला आणि 'अमेरिकन सोसायटी फॉर द प्रिव्हेंशन ऑफ क्रुएल्टी टू ॲनिमल्स'ने अमेरिकन परराष्ट्र खात्यामार्फत सोव्हिएतला निषेधाचे पत्र पाठवले.
या विरोधाने अंतराळ कार्यक्रमांमध्ये प्राण्यांशी संबंधित कामांची पद्धत बदलून टाकली. नंतरच्या मोहिमांमध्ये प्राण्यांना पृथ्वीवर सुखरूप परत आणण्यासाठी रिकव्हरी सिस्टीम तयार केली गेली. लायकाच्या घातक मोहिमेनंतर जवळपास 3 वर्षांनी सोव्हिएतने आणखी 2 श्वानांना अंतराळात पाठवले आणि त्या सुरक्षित राहिल्या.
19 ऑगस्ट 1960 रोजी बेल्का आणि स्ट्रेल्का यांनी पृथ्वीभोवती 17 फेऱ्या पूर्ण केल्या आणि दुसऱ्या दिवशी त्या सुरक्षित खाली उतरल्या.
पण पृथ्वीच्या कक्षेत पोहोचलेला पहिला श्वान म्हणून लायका सोव्हिएत युनियनच्या सुरुवातीच्या अंतराळ मोहिमांचे एक प्रतीक बनली. तिच्या सन्मानार्थ तिचे छायाचित्र असलेली टपाल तिकिटे आणि पाकिटे काढण्यात आली.
इतकेच नाही तर 'लायका' नावाने सोव्हिएत सिगारेट आणि काडेपेट्याही बाजारात आल्या. 2008 मध्ये मॉस्कोमध्ये तिच्या स्मरणार्थ 2 मीटर उंच स्मारकाचे अनावरण करण्यात आले. या स्मारकात एका रॉकेटचे रूपांतर मानवी हातात होताना दाखवले असून त्या तळहातावर अभिमानाने उभी असलेली लायका साकारण्यात आली आहे.
याझ्दोव्हस्की यांनी सांगितल्यानुसार, तिच्या त्या बलिदानाने एका नव्या युगाची सुरुवात केली. "लायकाच्या उड्डाणाने हे दाखवून दिलं की, वेटलेसनेसच्या म्हणजे गुरुत्वाकर्षण नसतानाही एखादा जीव जिवंत राहू शकतो आणि यामुळे मानवाच्या अंतराळ प्रवासाचा मार्ग मोकळा झाला."
पण सगळेच याच्याशी सहमत नव्हते. 1998 मध्ये अंतराळात श्वानांना प्रशिक्षण देणाऱ्या सोव्हिएत कार्यक्रमाचे प्रमुख राहिलेल्या आणि लायकाची निवड करून तिला ट्रेनिंग देणाऱ्या ओलेग गाझेन्को यांनी पत्रकार परिषदेत सांगितलं, "प्राण्यांसोबत काम करणे आपल्या सर्वांसाठीच दुःखाचे कारण ठरले आहे. जसजसा वेळ जात आहे, मला या गोष्टीची जास्त खंत वाटत आहे. या श्वानाचा मृत्यू योग्य ठरवता येईल इतकी पुरेशी माहिती आम्हाला या मोहिमेतून मिळालीच नव्हती."
(बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन)


![[ photo caption- अफगाणिस्तानमधील लोगार प्रांतातील मुगुलखील खाणीतील क्रोमाइटचे साठे ]](https://ichef.bbci.co.uk/ace/ws/660/cpsprodpb/38cc/live/6a668fd0-e230-11f1-a094-5fdc692f3e33.jpg.webp)






















