'भारतासह जगाची धर्मनिहाय लोकसंख्या बदलणार'; 2070 पर्यंत कोणत्या धर्माचे किती लोक असतील?

दिवाळीनिमित्त एक भारतीय महिला दिवे लावताना (प्रातिनिधिक छायाचित्र)
फोटो कॅप्शन, दिवाळीनिमित्त एक भारतीय महिला दिवे लावताना (प्रातिनिधिक छायाचित्र)
Published
वाचन वेळ: 7 मिनिटे

येत्या काही दशकांमध्येही भारतात हिंदूंची लोकसंख्या सर्वाधिक राहणार आहे. मात्र, देशाच्या धार्मिक रचनेमध्ये म्हणजेच वेगवेगळ्या धर्माच्या लोकसंख्येच्या प्रमाणात हळूहळू बदल होण्याची शक्यता आहे.

प्यू रिसर्च सेंटरच्या नवीन अभ्यासानुसार, 2070 पर्यंत भारतातील हिंदूंची लोकसंख्या एकूण लोकसंख्येच्या 76 टक्के असेल, असा अंदाज आहे. 2020 मध्ये हे प्रमाण 79 टक्के होते. त्याचवेळी मुस्लीम लोकसंख्येचं प्रमाण 2020 मधील 15 टक्क्यांवरून 2070 पर्यंत 20 टक्क्यांपर्यंत वाढण्याची शक्यता आहे.

या बदलामागचं मुख्य कारण म्हणजे वय आणि मुलांची संख्या यातील फरक आहे. भारतात हिंदूंच्या तुलनेत मुस्लिमांचे सरासरी वय कमी आहेत आणि अपत्यांची संख्याही अधिक आहे.

'प्यू'च्या या अंदाजानुसार, दक्षिण आशियातील लोकसंख्येमध्ये होणाऱ्या मोठ्या बदलांमध्ये भारत केंद्रस्थानी आहे.

जगामध्ये सर्वाधिक मुस्लीम लोकसंख्या असलेल्या देशांच्या यादीत पाकिस्तान इंडोनेशियाला मागे टाकून पहिल्या क्रमांकावर येण्याची शक्यता आहे. भारत दुसऱ्या क्रमांकावर येईल. बांगलादेशातही मुस्लीम लोकसंख्या मोठ्या प्रमाणात वाढण्याचा अंदाज आहे.

या अभ्यासामध्ये जगातील 201 देश आणि प्रदेशांमधील माहितीच्या आधारे पुढील 50 वर्षांत जगातील विविध धर्मांच्या लोकसंख्येचं प्रमाण कसं असेल, याचा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे. या अभ्यासात जगातील जवळपास संपूर्ण लोकसंख्येचा समावेश आहे.

दिल्लीतील ऐतिहासिक जामा मशिदीत नमाज अदा करताना मुस्लीम समाजातील लोक (प्रातिनिधिक छायाचित्र)
फोटो कॅप्शन, दिल्लीतील ऐतिहासिक जामा मशिदीत नमाज अदा करताना मुस्लीम समाजातील लोक (प्रातिनिधिक छायाचित्र)

या अभ्यासात 2020 ते 2070 या काळात 7 धर्मांच्या लोकसंख्येचा अंदाज मांडण्यात आला आहे. तसेच सध्याचे लोकसंख्यावाढीचे कल असेच सुरू राहतील, असे गृहीत धरण्यात आले आहे.

2020 मधील जनगणना आणि सर्वेक्षणाच्या माहितीच्या आधारे प्रत्येक धर्मामधील लोकांची संख्या आणि त्यांचे वयोगट ठरवण्यात आले आहेत. तसेच, मुलांचा जन्मदर आणि धर्म बदलण्याचे (धर्मांतर) प्रमाण यातील फरकांचाही विचार करण्यात आला आहे.

Skip podcast promotion and continue reading
BBC News मराठी आत्ताच फॉलो करा WhatsApp कर
बीबीसी न्यूज मराठी आता व्हॉट्सॲपवर

तुमच्या कामाच्या गोष्टी आणि बातम्या आता थेट तुमच्या फोनवर

फॉलो करा

End of podcast promotion

या निष्कर्षानुसार, जगातील धर्मनिहाय लोकसंख्येत होणाऱ्या बदलांमध्ये भारत केंद्रस्थानी राहणार आहे. 2070 पर्यंत भारतात सुमारे 33 कोटी 40 लाख मुस्लीम असतील. त्यामुळे पाकिस्ताननंतर भारतात जगातील दुसऱ्या क्रमांकाची मुस्लीम लोकसंख्या असेल.

पाकिस्तानमध्ये मुस्लिमांची संख्या सुमारे 46 कोटी 10 लाख होण्याचा अंदाज आहे. त्यामुळे पाकिस्तान इंडोनेशियाला मागे टाकून पहिल्या क्रमांकावर येईल.

परंतु, भारतातील धर्मनिहाय लोकसंख्येतील बदलांबाबत काही वेळा केले जाणारे दावे या अभ्यासाच्या अंदाजांमधून खरे ठरत नाहीत.

या अहवालानुसार, सध्याचे लोकसंख्यावाढीचे कल असेच सुरू राहिले, तर 2020 ते 2070 या 50 वर्षांत भारतातील हिंदूंची लोकसंख्या 17 कोटी 60 लाखांनी वाढेल. देशाच्या एकूण लोकसंख्येमध्ये हिंदूंचे प्रमाण तीन चतुर्थांशपेक्षा (75 टक्क्यांपेक्षा) जास्तच राहील.

भारतात एकूण मुलांची जन्मसंख्या (प्रजनन दर) कमी होत असली, तरी मुस्लीम महिलांना हिंदू महिलांच्या तुलनेत सरासरी अधिक मुले असतात. प्यूच्या मते, लोकसंख्येतील या बदलामागे मुख्य कारण म्हणजे लोकसंख्येची वयोरचना आणि आधीपासून असलेली लोकसंख्यावाढीची गती आहे.

2020 मध्ये भारतीय मुस्लिमांचे सरासरी वय 24 वर्षे होते, तर हिंदूंचे सरासरी वय 29 वर्षे होते.

प्यूच्या अंदाजानुसार, 2025 ते 2030 या काळात भारतात मुस्लीम महिलांना सरासरी 2.3 मुले, तर हिंदू महिलांना सरासरी 1.8 मुले असतील.

भारतातील गुजरातमध्ये साबरमती नदीच्या काठावर पूजा करताना हिंदू भाविक.
फोटो कॅप्शन, भारतातील गुजरातमध्ये साबरमती नदीच्या काठावर पूजा करताना हिंदू भाविक.

प्यू रिसर्च सेंटरच्या स्टेफनी क्रेमर यांनी बीबीसीला सांगितलं, "भारतातील धर्मनिहाय लोकसंख्येतील बदल प्रामुख्याने हिंदू आणि मुस्लीम यांच्यातील आधीपासून असलेल्या लोकसंख्याविषयक फरकांमुळे होतील. मुस्लिमांचे वय तुलनेनं कमी आहे आणि त्यांच्यात प्रजनन दरही अधिक आहे."

त्या म्हणाल्या, "1992 मध्ये हिंदू आणि मुस्लीम महिलांच्या मुलांच्या प्रजनन दरातील फरक एका मुलापेक्षाही जास्त होता. परंतु, अलीकडच्या वर्षांत हा फरक कमी होऊन साधारण अर्ध्या मुलाइतका झाला आहे. भविष्यातही हा फरक आणखी कमी होण्याची शक्यता आहे."

"हिंदू महिलांमधील मुलांचा जन्मदर सध्या लोकसंख्या स्थिर ठेवण्यासाठी आवश्यक असलेल्या पातळीपेक्षा (रिप्लेसमेंट लेव्हल) कमी झाला आहे. परंतु, मुस्लीम महिलांमधील जन्मदर पुढील 2 दशके तरी या पातळीपेक्षा जास्त राहण्याचा अंदाज आहे," असं त्यांनी सांगितलं.

लोकसंख्या स्थिर ठेवण्यासाठी जितक्या मुलांचा जन्म होणे आवश्यक असते, त्या पातळीला 'प्रतिस्थापन जन्मदर' म्हणजेच रिप्लेसमेंट फर्टिलिटी रेट किंवा लेव्हल असे म्हणतात.

प्रिन्स्टन विद्यापीठातील भारतीय लोकसंख्याशास्त्रज्ञ के. एस. जेम्स यांच्या मते, या अंदाजांमध्ये आश्चर्य वाटण्यासारखं काहीही नाही.

ते बीबीसीशी बोलताना म्हणाले, "हिंदू आणि मुस्लिमांमधील प्रजनन दरातील फरक आधीपासूनच स्पष्ट आहे. त्यामुळे पुढील काही दशकांत मुस्लीम लोकसंख्या वाढण्याचा वेग हिंदूंच्या तुलनेत अधिक राहण्याची शक्यता आहे."

पण, सर्वच धर्मांमध्ये प्रजनन दर कमी होत आहे. त्यामुळे दोन्ही धर्मांमधील हा फरक आणखी कमी होईल, असा अंदाज आहे. शेवटी दोन्ही धर्मांतील प्रजनन दर जवळपास सारखाच होईल. या अंदाजांमुळे भारताच्या लोकसंख्येतील बदलांच्या सध्याच्या दिशेत काही मोठा फरक पडेल, असे दिसून येत नाही," असंही ते नमूद करतात.

मुसलमानांची लोकसंख्या भविष्यात हिंदूंपेक्षा जास्त होईल, असे दावे अनेकदा हिंदुत्ववादी संघटनांकडून केले जातात. परंतु, लोकसंख्याशास्त्रज्ञांनी हे दावे फेटाळले आहेत.

भारतातील लोकसंख्येतील बदलामागे मोठ्या प्रमाणावर धर्मांतर होत असल्याचे कोणतेही पुरावे नाहीत, असं त्यांचं म्हणणं आहे.

तसेच, या अभ्यासातील अंदाजांमधून भीती निर्माण करणाऱ्या अशा दाव्यांना कोणताही आधार किंवा दुजोरा मिळत नाही.

सणानिमित्त पारंपारिक कपडे घातलेली भारतातील मुस्लीम मुले.
फोटो कॅप्शन, सणानिमित्त पारंपारिक कपडे घातलेली भारतातील मुस्लीम मुले.

या अहवालानुसार, दक्षिण आशियातील इतर देशांमधील लोकसंख्येचे चित्रही तितकेच बोलके आहे.

2070 पर्यंत पाकिस्तानातील मुस्लीम लोकसंख्या दुपटीपेक्षा जास्त वाढून 46 कोटी 10 लाख होण्याचा अंदाज आहे. त्यामुळे पाकिस्तान इंडोनेशियाला मागे टाकून जगात सर्वाधिक मुस्लीम लोकसंख्या असलेला देश बनेल.

भारतात मुस्लिमांची संख्या 33 कोटी 40 लाख, तर बांगलादेशात 21 कोटी 80 लाख होण्याची शक्यता आहे.

दुसरीकडे, भारत आणि नेपाळ हे जगातील मुस्लिमांपेक्षा हिंदूंची लोकसंख्या जास्त असलेले म्हणजेच एकमेव हिंदू-बहुसंख्य देश राहतील.

या प्रादेशिक बदलांमागे जगभरात घडणारे मोठे बदलही दिसून येतात.

या अहवालानुसार, 2035 पर्यंत मुस्लीम हे ख्रिश्चन लोकसंख्येला मागे टाकून जगातील सर्वाधिक लोकसंख्या असलेला धार्मिक समुदाय बनण्याची शक्यता आहे. 2020 मध्ये जगातील मुस्लिमांची संख्या 202 कोटी होती. ती 2070 पर्यंत वाढून 364 कोटी होण्याची शक्यता आहे.

संयुक्त राष्ट्रांच्या माहितीनुसार, 2023 मध्ये भारताने लोकसंख्येच्या बाबतीत चीनला मागे टाकले. त्यावेळी भारताची लोकसंख्या 140 कोटींपेक्षा जास्त होती.
फोटो कॅप्शन, संयुक्त राष्ट्रांच्या माहितीनुसार, 2023 मध्ये भारताने लोकसंख्येच्या बाबतीत चीनला मागे टाकले. त्यावेळी भारताची लोकसंख्या 140 कोटींपेक्षा जास्त होती.

दरम्यान, 2070 पर्यंत ख्रिश्चन धर्मीयांची संख्या 3 अब्जांपेक्षा थोडी कमी असेल, असा अंदाज आहे. त्यावेळी जगाच्या एकूण लोकसंख्येत मुस्लिमांचे प्रमाण 36 टक्के असेल. सध्या हे प्रमाण 26 टक्के आहे.

मात्र, दक्षिण आशियापासून हजारो किलोमीटर पश्चिमेला असलेल्या आफ्रिकेत लोकसंख्येतील सर्वात मोठा बदल घडण्याची शक्यता आहे.

ख्रिश्चन धर्मीयांची संख्या आणि त्यांचे केंद्र हळूहळू युरोप आणि अमेरिका खंडांकडून सब-सहारा आफ्रिकेकडे सरकत आहे.

या अहवालानुसार, सध्याचे कल असेच कायम राहिले, तर 2070 पर्यंत जगातील निम्म्याहून अधिक ख्रिश्चन लोक सब-सहारा आफ्रिकेत राहतील. 2020 मध्ये हे प्रमाण 31 टक्के होते.

प्यूच्या अंदाजानुसार, ख्रिश्चन लोकसंख्येच्या बाबतीत डेमोक्रॅटिक रिपब्लिक ऑफ काँगो अमेरिकेला मागे टाकेल. त्यामुळे जगातील सर्वाधिक ख्रिश्चन लोकसंख्या असलेला देश काँगो बनेल.

युरोपमध्ये ख्रिश्चन लोकसंख्येचं प्रमाण सर्वाधिक वेगाने कमी होण्याचा अंदाज आहे. सध्याचे कल असेच कायम राहिले, तर 2020 मध्ये जगातील 22 टक्के ख्रिश्चन युरोपमध्ये राहत होते. हे प्रमाण 2070 पर्यंत कमी होऊन 11 टक्क्यांवर येईल, असे या अहवालात म्हटले आहे.

या अंदाजानुसार, 2065 पर्यंत अमेरिकेत ख्रिश्चन धर्मीयांची संख्या निम्म्यापेक्षा कमी होईल. पण, 2070 मध्येही ख्रिश्चन हाच अमेरिकेतील सर्वाधिक लोकसंख्या असलेला धार्मिक समुदाय असेल.

कोणत्याही धर्माला न मानणाऱ्या लोकांच्या संख्येतील वाढ

धर्मनिहाय लोकसंख्येतील या बदलामागचं एक कारण म्हणजे कोणत्याही धर्माला मानत नसलेल्या लोकांच्या संख्येत होणारी वाढ.

या अंदाजानुसार, 2070 पर्यंत ब्रिटन आणि फ्रान्समध्ये 'कोणत्याही धर्माला न मानणाऱ्या' लोकांची संख्या निम्म्याहून अधिक होईल. दक्षिण कोरियातही अशीच स्थिती निर्माण होण्याची शक्यता आहे.

मात्र, जगाच्या एकूण लोकसंख्येतील त्यांचे प्रमाण 2020 मधील 24 टक्क्यांवरून 2070 पर्यंत 17 टक्क्यांपर्यंत कमी होण्याचा अंदाज आहे. यामागचं मुख्य कारण म्हणजे चीनची कमी होणारी लोकसंख्या.

जगातील कोणत्याही धर्माला न मानणाऱ्या लोकांपैकी सुमारे दोन तृतीयांश लोक चीनमध्ये राहतात. चीनची लोकसंख्या कमी होण्याचा अंदाज आहे. त्यामुळे इतर देशांमध्ये धर्म न मानणाऱ्या लोकांची संख्या वाढली, तरी चीनमधील घट त्यापेक्षा जास्त असेल, असे या अहवालात म्हटले आहे.

पाकिस्तानमध्ये ईदची नमाज अदा करताना मुस्लीम समाज.
फोटो कॅप्शन, पाकिस्तानमध्ये ईदची नमाज अदा करताना मुस्लीम समाज.

2070 पर्यंत आणखी काही अनपेक्षित बदलही घडण्याचीही शक्यता आहे.

अमेरिका जगातील सर्वाधिक हिंदू लोकसंख्या असलेल्या देशांच्या यादीत पाचव्या क्रमांकावर येण्याचा अंदाज आहे. यामागे स्थलांतर हे एक प्रमुख कारण असेल.

ऑस्ट्रेलियातही 2070 पर्यंत कोणत्याही धर्माला न मानणारे लोक ख्रिश्चनांना मागे टाकतील. त्यामुळे ते देशातील सर्वात मोठा लोकसमूह बनतील.

दरम्यान, बौद्ध धर्मीयांची लोकसंख्या कमी होण्याचा अंदाज आहे. चीन, जपान आणि दक्षिण कोरियामध्ये बौद्धांची संख्या निम्म्यापेक्षाही कमी होऊ शकते.

पूर्व आशियातील देशांमध्ये लोकसंख्या कमी होत आहे आणि वृद्धांचे प्रमाण वाढत आहे. त्याचा परिणाम बौद्ध लोकसंख्येवरही होणार आहे. लाओस आणि मंगोलियामध्येही बौद्ध धर्मीयांचे बहुसंख्य असण्याचे प्रमाण संपुष्टात येण्याचा अंदाज वर्तवण्यात आला आहे.

परंतु, या अंदाजांना काही मर्यादा आहेत. हे लोकसंख्येतील बदलांचे अंदाज आहेत. भविष्यात नेमकं काय घडेल, याची भाकितं नाहीत.

प्यू या संस्थेने असे गृहीत धरले आहे की, अलीकडच्या काळात दिसलेली प्रजनन क्षमता, स्थलांतर आणि धर्मांतराचे प्रमाण यापुढेही असेच कायम राहतील.

या अहवालातच मान्य करण्यात आले आहे की, युद्ध, नैसर्गिक आपत्ती, साथीचे आजार किंवा आर्थिक आणि सामाजिक परिस्थितीतील बदल अशा अनेक घटनांचा विविध धर्मांच्या लोकसंख्येवर परिणाम होऊ शकतो. पण, या अभ्यासात अशा घटनांचा विचार करण्यात आलेला नाही.

भारतातील 2020 मधील धर्मनिहाय लोकसंख्येचा अंदाज मांडण्यासाठी 2011 च्या जनगणनेतील आकडे वापरावे लागले. कारण त्यानंतर होणारी जनगणना लांबणीवर पडली होती.

तरीही, एकूण बदल कोणत्या दिशेने होत आहेत, हे स्पष्ट आहे.

जगातील धर्मांच्या लोकसंख्येतील बदलांमध्ये दक्षिण आशियाचे महत्त्व कायम राहील. याचे कारण म्हणजे भारतातील हिंदूंची मोठी लोकसंख्या आणि दक्षिण आशियातील मुस्लिमांची वाढती संख्या.

ख्रिश्चन धर्माचे भवितव्य ठरवण्यात आफ्रिकेची भूमिका अधिक महत्त्वाची होत जाईल. तर युरोप आणि पूर्व आशियातील काही देशांमध्ये धर्म मानणाऱ्या लोकांचे प्रमाण कमी होत जाईल म्हणजेच धर्मनिरपेक्ष होत जातील.

स्पष्टपणे सांगायचे तर, 2070 पर्यंत जगातील धर्मनिहाय लोकसंख्येचं चित्र लक्षणीयरीत्या बदललेलं असू शकतं. हे बदल धर्मांतरामुळे कमी, तर वेगवेगळ्या धर्मांतील जन्म, मृत्यू आणि स्थलांतराच्या प्रमाणातील फरकांमुळे अधिक घडतील.

(बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन)