फळांच्या साली, भाज्यांचे देठ फेकताय? त्यातच दडलंय भरपूर फायबर, महत्त्वाची माहिती

फोटो स्रोत, Getty Images
- Author, मिशेल रॉबर्ट्स
- Role, डिजिटल हेल्थ एडिटर
- Published
- वाचन वेळ: 4 मिनिटे
फळं आणि भाज्यांच्या साली, देठ यांसारखे उरलेले भाग खाल्ल्यास आरोग्याला फायदा होऊ शकतो, असं ब्रिटनमधील संशोधकांचं म्हणणं आहे.
त्यांच्या मते, हे टाकून दिले जाणारे भाग आहारातील फायबरचा दुर्लक्षित स्रोत आहेत आणि ते लोकांना "रूट-टू-टिप" पद्धतीनं खाण्याचा सल्ला देत आहेत. यामध्ये कलिंगडाची साल, अननसाचा गाभा आणि बटरनट स्क्वॅशच्या बिया यांचाही समावेश होतो.
बहुतेक प्रौढ व्यक्ती पुरेशा प्रमाणात फायबर घेत नाहीत. अधिकृत आकडेवारीनुसार, केवळ 4% लोक दररोज शिफारस केलेले 30g फायबर घेतात.
फायबरमुळे पचनास मदत होते. ते तुम्हाला दीर्घकाळ पोट भरलेलं आहे, असं वाटण्यास साहाय्य करतं तसेच त्याचा संबंध हृदयविकार व आतड्यांच्या कर्करोगाचा धोका कमी असण्याशी जोडला गेला आहे.
देठ, बिया आणि सालीसकट फळं खाणं फायदेशीर
सर्वसाधारण नियमानुसार, फळं आणि भाज्यांच्या सालीमध्ये त्यांच्या आतील भागापेक्षा जास्त फायबर (तंतुमय पदार्थ) असतं.
उदाहरणार्थ, किवी हे फळ सालीसकट खाल्ल्यास, साल काढून खाल्ल्याच्या तुलनेत 50 टक्के अधिक फायबर मिळते.

फोटो स्रोत, Getty Images
या अभ्यासासाठी, किंग्ज कॉलेज लंडनमधील शास्त्रज्ञांनी 12 ताज्या कच्च्या किंवा न शिजवलेल्या पदार्थांचं विश्लेषण केलं. यामध्ये बीटरूट, बेल पेपर, ब्रोकोली, बटरनट स्क्वॅश, फ्लॉवर, सेलेरिअॅक, कर्ली केल, फेनेल, किवी फळ, लीक, अननस आणि कलिंगड यांचा समावेश होता.
संशोधकांना आढळून आलं की, जे भाग लोक सहसा टाकून देतात त्यातील अनेक भागांमध्ये, ते नेहमी खातात त्या भागांपेक्षा अधिक फायबर असतं.
उदाहरणार्थ:
- कलिंगडाच्या सालीत प्रति 100g ला 2.10g फायबर आढळलं. हे साधारणपणे एका स्लाइस होलमील ब्रेडमधील फायबरएवढं आहे.
- बटरनट स्क्वॅशची साल आणि बियांमध्ये प्रति 100g ला 9.25g फायबर होतं. हे जवळपास एका वाटी ब्रॅन फ्लेक्समधील फायबरइतकं आहे.
- अननसाची साल आणि गाभा यामध्ये फळाच्या गरापेक्षा पाचपट अधिक फायबर आढळलं.
- ब्रोकोलीच्या देठातही फायबर होतं, मात्र ते त्याच्या फुलोऱ्यापेक्षा थोडं कमी होतं.
फायबर तुमची पचनसंस्था व्यवस्थित काम करण्यास मदत करतं आणि बद्धकोष्ठता टाळण्यासही उपयोगी ठरतं.
या प्रकल्पाच्या प्रमुख डॉ. रॅचेल गिब्सन म्हणाल्या की, या निष्कर्षांवरून लोक मोठ्या प्रमाणात फायबर वाया घालवत असल्याचं दिसतं.
त्या म्हणाल्या, "हे केवळ पोषणमूल्यांचं नुकसान नाही, तर आर्थिक नुकसानही आहे. तुम्ही विकत घेतलेल्या अन्नाचा एक महत्त्वाचा भाग प्रत्यक्षात कचर्यात टाकत आहात."
केळीच्या सालीची भाजी?
किंग्ज कॉलेज लंडनने आपल्या कँटीनमध्ये प्रयोग केले असून, कर्मचारी आणि विद्यार्थ्यांसाठी "रूट-टू-टिप" पद्धतीचे पदार्थ उपलब्ध करून दिले. यामध्ये केळीच्या सालीची करी (भाजी) यांसारख्या पदार्थांचाही समावेश होता.
संशोधकांच्या मते, घरी लोक किवीचं फळ सालासह खाणं, ब्रोकोलीचे देठ स्टर-फ्रायमध्ये वापरणं किंवा बेल पेपरच्या बिया पदार्थांमध्ये मिसळणं यांसारखे प्रयोग करून पाहू शकतात.
स्वयंपाकामुळे फायबरचं प्रमाण बदलू शकतं, मात्र ते पूर्णपणे नष्ट होत नाही.
वाफवणं, मायक्रोवेव्हमध्ये शिजवणं किंवा झटपट परतणं या पद्धतींमुळे पोषक घटक अधिक चांगल्या प्रकारे टिकून राहतात.
गिब्सन म्हणाल्या, "यामागचा उद्देश परिपूर्णता साधणं किंवा लोकांना न रुचणारे पदार्थ खाण्यास भाग पाडणं नाही. आपण सवयीनं टाकून देत असलेल्या भागांमध्येही पोषणमूल्य असतं, हे ओळखणं महत्त्वाचं आहे."
मात्र काही लोक हे स्वीकारण्याबाबत साशंक असू शकतात, हे त्या मान्य करतात.

फोटो स्रोत, Getty Images
कँटीनमधील प्रयोगादरम्यानही काही जणांनी चिंता व्यक्त केली होती.
नऊ आठवड्यांच्या या कालावधीत विद्यापीठातील दररोजच्या गरम पदार्थांच्या विक्रीपैकी एक तृतीयांश विक्री "रूट-टू-टिप" पदार्थांची होती.
मात्र हे नवीन पदार्थ निवडणाऱ्यांनी, पारंपरिक मेन्यूमधील पदार्थ खाणाऱ्यांच्या तुलनेत आपली ताटं पूर्ण संपवण्याची शक्यता कमी होती.
इरिटेबल बाउल सिंड्रोम (IBS) विषयात विशेष काम करणाऱ्या आणि ब्रिटिश डायटेटिक असोसिएशनच्या आहारतज्ज्ञ किर्स्टन जॅक्सन यांच्या मते, फळं-भाज्या नीट धुतल्यास या युक्त्या उपयोगी ठरू शकतात.
त्या अननसाच्या गाभ्याचा स्मूदीमध्ये वापर करण्याचा सल्ला देतात. मात्र त्याची कडक साल खाण्याची शिफारस त्या करत नाहीत.
काही देठ अधिक चविष्ट आणि खाण्यास सोपे व्हावेत म्हणून ते शिजवावेत किंवा बारीक चिरावेत, असंही त्या सांगतात.

फोटो स्रोत, Getty Images
त्या म्हणाल्या, "एखाद्या रात्रीच्या जेवणात ब्रोकोलीचा देठ उपयोगात आला नाही म्हणून तो कचर्यात टाकण्याची गरज नाही. तो चिरून फ्रीझरमध्ये ठेवा आणि दुसऱ्या दिवशी सूप किंवा स्टिर-फ्रायमध्ये वापरा."
पोट फुगण्याचा त्रास टाळण्यासाठी फायबरचं प्रमाण हळूहळू वाढवावं, असा त्यांचा सल्ला दिला जातो. IBS असलेल्या व्यक्तींना मात्र जास्त फायबर सहन करणं काहीसं कठीण जाऊ शकतं.
ब्रिटिश न्यूट्रिशन फाउंडेशनच्या मते, काही गोष्टी मात्र पूर्णपणे टाळल्या पाहिजेत.
ग्रीन पोटॅटो आणि र्हूबार्बच्या पानांमध्ये विषारी संयुगं असतात. तसेच काही कडक देठ आणि बिया लहान मुलांसाठी योग्य नसू शकतात.
(बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन.)
























