'मला चार स्तन आहेत' अशी चेष्टा व्हायची, पण कारण वेगळंच होतं

- Author, मेरी-लुईस कोनोली
- Role, आरोग्य प्रतिनिधी, बीबीसी न्यूज एनआय
- Published
- वाचन वेळ: 5 मिनिटे
'माझ्या या शारीरिक विकारामुळे मी जणू अदृश्य झाल्यासारखं जगत होते, पण एका शल्यविशारदानं मला समजून घेतलं'
शाळेत किशोरवयात असताना चार्ली क्लार्कला गणवेश घालणंसुद्धा नकोसं वाटायचं.
तिच्या छातीतील एका जन्मजात विकारामुळे ती इतकी संकोचलेली होती की अनेकदा वर्गमित्रांपासून लपून राहत असे.
घरी आल्यावर ती आपला गाऊन छातीभोवती घट्ट गुंडाळून ठेवायची. त्यामुळे हा विकार कुणाच्या नजरेत पडणार नाही, असं तिला वाटायचं. इतकंच नव्हे, तर तिने याबद्दल आपल्या आई-वडिलांनाही सांगितलं नव्हतं.
आता 26 वर्षांच्या असलेल्या चार्लीला अनेक वर्षांपासून पेक्टस एक्स्कावॅटम (Pectus Excavatum) हा जन्मजात छातीचा विकार आहे. या अवस्थेत छातीचा काही भाग आत गेलेला किंवा खचलेला दिसतो.
सध्या ती शस्त्रक्रियेची वाट पाहत आहे. या विकाराचे शारीरिक आणि मानसिक परिणाम "कल्पनेपलीकडचे आणि दुर्लक्ष न करता येण्यासारखे" असल्याचं ती सांगते.
"माझ्या शर्टाखाली लपलेला हा विकार आणि अपंगत्वाचा एक प्रकार असलेला पेक्टस एक्स्कावॅटम अनेकदा माझ्यासाठी नरकयातनेसारखा होता," ती म्हणाली.

फोटो स्रोत, Charlie Clarke
किशोरवयातील सर्वात वाईट आठवणींबद्दल सांगताना चार्ली म्हणाली की क्रीडा तासाच्या वेळी ती शाळेच्या स्वच्छतागृहात जाऊन लपून बसायची, कारण इतर मुली तिच्या छातीकडे पाहून टिप्पणी करतील, अशी तिला भीती वाटायची.
"मला 'चार स्तन आहेत' अशी काही मुली चेष्टा करायच्या.
"माझ्या दिसण्यामुळे मला शाळेचा गणवेश घालणं खूप कठीण वाटायचं. लोक माझ्याकडे ज्या नजरेनं पाहायचे आणि माझ्या छातीवरून टिप्पणी करायचे, त्यामुळे मला आणखी वाईट वाटायचं," असं चार्ली सांगते.
हा विकार सुमारे प्रत्येक 200 व्यक्तींमागे एका व्यक्तीमध्ये आढळतो.
चार्लीच्या बाबतीत तिचं हृदय आणि फुफ्फुसं दाबली जात असल्याने तिला श्वास घेण्यास त्रास होतो. तिच्या हृदयाचे ठोकेही वेगानं वाढतात आणि काही वेळा ती बेशुद्ध पडते.

फोटो स्रोत, Charlie Clarke
सध्या उत्तर आयर्लंडमध्ये अशा छातीच्या विकारांवरील शस्त्रक्रियेसाठी प्रतीक्षा करणाऱ्या 85 रुग्णांपैकी चार्ली एक आहे.
त्यांपैकी अनेक जण दोन वर्षांपेक्षा कमी काळापासून प्रतीक्षा करत आहेत. मात्र पाच जण पाच वर्षांहून अधिक काळापासून प्रतीक्षा यादीत आहेत.
उत्तर आयर्लंडच्या आरोग्य विभागानं मान्य केलं की काही रुग्णांना "अत्यंत दीर्घ प्रतीक्षा" करावी लागत आहे. रुग्णांची मोठी संख्या आणि छातीवरील शस्त्रक्रिया सेवांवरील इतर ताण यामुळे प्रतीक्षा कालावधी वाढल्याचं विभागानं म्हटलं आहे.
प्रतीक्षा यादी कमी करण्यासाठी अतिरिक्त शस्त्रक्रियांसाठी निधी उपलब्ध करून देण्यात आल्याचं विभागाने सांगितलं. त्यामुळे गेल्या तीन वर्षांत पेक्टससंबंधित अधिक शस्त्रक्रिया करण्यात आल्या.
तसंच, रुग्णांची संख्या आणि प्रतीक्षेचा कालावधी दोन्ही कमी करण्यास मदत होईल, अशा आणखी एका प्रस्तावालाही मान्यता देण्यात आल्याचं विभागानं सांगितलं.
'चुकीचं निदान'
या विकाराचं लवकर निदान झाल्यास अनेक रुग्णांवर शस्त्रक्रिया न करता उपचार करता येऊ शकतात.
मात्र त्यासाठी सुरुवातीलाच योग्य निदान होणं महत्त्वाचं आहे. कोणत्या प्रकारचा पेक्टस विकार आहे, तो किती गंभीर आहे आणि रुग्णाचं वय काय आहे, यावर उपचारपद्धती अवलंबून असते.
चार्ली म्हणाली, "पूर्वी माझं चुकीचं निदान झालं होतं. मला चिंता विकार (Anxiety) असल्याचंसुद्धा सांगण्यात आलं होतं."
ती पुढे म्हणाली, "एकदा मी एका वैद्यकीय तंत्रज्ञासमोर शर्ट काढला असता तिने स्कॅनमध्ये माझं हृदय दिसत नसल्याचं सांगितलं. ते दाबलं गेलं होतं. त्यानंतरच मला थोरॅसिक सर्जनकडे पाठवण्यात आलं."
त्यावेळी ती 23 वर्षांची होती. त्या वयानंतर शस्त्रक्रिया न करता उपचार करण्यासाठी सहसा उशीर झालेला मानला जातो.
तिला समजून घेणारी व्यक्ती भेटली
चार्लीच्या आयुष्यातील महत्त्वाचा टप्पा तेव्हा आला, जेव्हा तिला तिचा अनुभव खऱ्या अर्थाने समजून घेणारी व्यक्ती भेटली.
नायल मॅकगॉनिगल हे उत्तर आयर्लंडमधील सल्लागार थोरॅसिक सर्जन आहेत. ते छातीच्या विकृतींवर उपचार करण्यात विशेष प्राविण्य राखतात.
त्यांच्या तज्ज्ञतेचं विशेष वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनाही लहानपणी पेक्टसचा त्रास झाला होता आणि वयाच्या 17व्या वर्षी त्यांनी स्वतः शस्त्रक्रिया करून घेतली होती.
"लोक मला 'फ्रीक' आणि 'म्युटंट' म्हणायचे," ते म्हणाले.
"क्रीडा तासासाठी कपडे बदलावे लागत असल्यामुळे मी खेळांपासून दूर गेलो. मला सगळे चिडवायचे.
"याच अनुभवातून वैद्यकशास्त्राबद्दल माझी आवड निर्माण झाली. विशेषतः शस्त्रक्रिया आणि पेक्टसबद्दल मला प्रचंड रस होता."
मॅकगॉनिगल यांच्या मते, उत्तर आयर्लंडमध्ये या विकाराची पुरेशी ओळख नाही. अनेकदा रुग्ण केवळ सौंदर्यविषयक शस्त्रक्रिया मागत आहेत, असं समजलं जातं; पण प्रत्यक्षात तसं नाही.
"फुफ्फुसं आणि हृदयाच्या कार्यक्षमतेवर या अवस्थेचा परिणाम होतो, याचे भरपूर पुरावे उपलब्ध आहेत. हा त्रास काही वेळा अत्यंत गंभीर स्वरूपाचा असू शकतो," ते म्हणाले.

फोटो स्रोत, Niall McGonigle
"याचं लवकर निदान झाल्यास शस्त्रक्रियेविना उपचार करता येऊ शकतात.
"परंतु उत्तर आयर्लंडमध्ये ही सुविधा उपलब्ध नाही. त्यामुळे आमच्या तरुणांना उपचारांसाठी इंग्लंडला जावं लागतं."
त्यांच्या मते, उत्तर आयर्लंडमधील मर्यादित पेक्टस शस्त्रक्रिया सेवा अनियमित निधीमुळे प्रभावित झाली आहे.
चार्लीच्या शस्त्रक्रियेदरम्यान तिच्या छातीत दोन धातूचे बार बसवले जातील आणि उरोस्थीमध्ये (sternum) एक धातूची प्लेट बसवली जाईल. त्यामुळे तिचं हृदय आणि फुफ्फुसं पुन्हा त्यांच्या नैसर्गिक स्थितीत येण्यास मदत होईल.
या विकाराबाबत लोकांमध्ये जागरूकता निर्माण करण्यासाठी आणि इतरांना मदत करण्यासाठी आपण सार्वजनिकपणे बोलत असल्याचं चार्ली म्हणाली. त्यात तिच्या 11 वर्षांच्या बहिणीचाही समावेश आहे.
"माझ्या बहिणीला इतकी वर्षं वाट पाहावी लागू नये. तिचं आयुष्य थांबून राहू नये आणि तिची अवस्था जीवघेणी बनू नये, अशी माझी इच्छा आहे," ती म्हणाली.
पेक्टस एक्स्कावॅटम म्हणजे काय?
पेक्टस एक्स्कावॅटम, ज्याला "फनेल चेस्ट" किंवा "खोलगट छाती" असंही म्हटलं जातं, हा प्रत्येक व्यक्तीत वेगवेगळ्या स्वरूपात दिसू शकतो. बहुतेक लोकांमध्ये हा विकार जन्मतःच असतो.
या अवस्थेत उरोस्थी (breastbone) आतल्या बाजूला वाकते आणि बरगड्यांजवळ खोलगट भाग तयार होतो. त्यामुळे छाती खचलेली किंवा पोकळ दिसू शकते.
हा विकार सहसा बालपणात किंवा किशोरवयात अधिक स्पष्टपणे दिसू लागतो.
यावरील उपचारांपैकी एक म्हणजे व्हॅक्यूम बेल थेरपी. यात छातीच्या खोल गेलेल्या भागावर व्हॅक्यूम उपकरण बसवलं जातं. त्याच्या मदतीने उरोस्थी हळूहळू पुढे उचलण्याचा प्रयत्न केला जातो.
लवचिक छातीची रचना आणि तुलनेने कमी खोल गेलेला विकार असलेल्या लहान वयाच्या रुग्णांमध्ये ही पद्धत अधिक परिणामकारक ठरते.
दुसरी उपचारपद्धती म्हणजे कंप्रेशन ब्रेसिंग. यात शरीराला अनुरूप असा विशेष ब्रेस वापरला जातो. हा उपचार किशोरवयीन मुलांमध्ये सर्वाधिक प्रभावी मानला जातो. मात्र प्रौढ वयात छातीची रचना अधिक कठीण झाल्यानंतर त्याचा परिणाम तुलनेने कमी होतो.
आरोग्य विभागानं आपल्या निवेदनात म्हटलं आहे की, 2023 मध्ये करण्यात आलेल्या कामाच्या आधारे पेक्टस कॅरिनॅटम या विकारासाठी शस्त्रक्रियाविना ब्रेसिंग उपचार सेवा सुरू करण्यात आली आहे.
योग्य रुग्णांमध्ये हा उपचार केल्यास शस्त्रक्रियेची गरज टाळता येऊ शकते, अशी माहिती विभागाने दिली.

विभागानं पुढं म्हटलं आहे, "या सेवेच्या परिणामांचं मूल्यांकन केलं जाईल. तसंच, ज्या अवस्थांवर केवळ शस्त्रक्रियेद्वारे उपचार शक्य आहेत, अशा रुग्णांसाठी ऑपरेशन थिएटरची उपलब्धता वाढवण्यास ही सेवा मदत करू शकते का, याचाही अभ्यास केला जाईल."
गेल्या महिन्यात संपूर्ण ब्रिटनमधील रुग्ण आणि आरोग्य क्षेत्रातील तज्ज्ञ बेलफास्टमध्ये या विकारावर चर्चा करण्यासाठी एकत्र आले होते.
'पेक्टस मॅटर्स' या संस्थेचे सायमन केंडल म्हणाले, "रुग्ण लहान असताना आणि त्यांची छाती अधिक लवचिक असताना उपचार झाले, तर भविष्यात मोठ्या शस्त्रक्रिया टाळता येऊ शकतात."
ते पुढं म्हणाले, "रुग्ण लहान वयात असतानाच योग्य उपचार झाले, तर दीर्घकालीन विचार करता आरोग्य व्यवस्थेचाही खर्च कमी होऊ शकतो."
बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन.

























