पाकिस्तानच्या सिंध प्रांतात पुरुषांची नसबंदी मोठ्या प्रमाणावर का होत आहे?

- Author, रियाज सोहेल
- Role, बीबीसी न्यूज उर्दू
- Published
- वाचन वेळ: 5 मिनिटे
कराचीमधील जिन्ना पोस्टग्रॅज्युएट मेडिकल सेंटरच्या स्त्रीरोग विभागाबाहेरील प्रतीक्षालयात काही पुरुष आपल्या पत्नी किंवा कुटुंबातील इतर महिला सदस्यांची वाट पाहत बसलेले असतात.
काही पुरुष महिलांना प्रसूतीसाठी येथे घेऊन आलेले असतात, तर काही वैद्यकीय तपासणीसाठी आलेले असतात.
याच प्रतीक्षालयात कुटुंब नियोजन सामाजिक कार्यकर्ते राहील अहमद काही पुरुषांशी संवाद सुरू करतात. ते त्यांना विचारतात की, त्यांना किती मुलं आहेत, ते किती कमावतात आणि त्यांना आणखी मुलांचं पालनपोषण करणं शक्य आहे का... वगैरे.

या संवादादरम्यान ते एका प्रक्रियेचाही उल्लेख करतात, त्याबद्दल तिथं उपस्थित असलेल्या अनेक पुरुषांना पहिल्यांदाच माहिती मिळत असते. ही प्रक्रिया म्हणजे पुरुष नसबंदी, ज्याला इंग्रजीत vasectomy म्हटलं जाते.
राहील अहमद यांना सार्वजनिक आरोग्य क्षेत्रात 12 वर्षांचा अनुभव आहे.
त्यांच्या मते, कुटुंब नियोजनाबाबत जागरूकता निर्माण करण्यातील सर्वात मोठा अडथळा म्हणजे धार्मिक गैरसमज आणि सामाजिक धारणा.
काही लोक याला "पाश्चिमात्य कट" म्हणतात, तर काहींचं मत असतं की त्यांच्या पूर्वजांनी कुटुंब नियोजन केलं नाही, तर त्यांनाही त्याची गरज नाही.
राहील अहमद सांगतात, जर त्यांना आधीच अनेक मुलं असतील, तर ते आपल्या मिळकतीतून त्या सर्वांना पुरेसं अन्न, शिक्षण, कपडे आणि वैद्यकीय उपचार देऊ शकतील का?, असं ते पुरुषांना समजावतात.
पाकिस्तानमध्ये कुटुंब नियोजन
संयुक्त राष्ट्रांच्या अंदाजानुसार, 2025 मध्ये पाकिस्तानची लोकसंख्या सुमारे 25.2 कोटी असेल.
वर्ल्ड फर्टिलिटी रिपोर्टनुसार 2024 नुसार, देशाचा प्रजनन दर प्रत्येक महिलेमागे सुमारे 3.55 मुले इतका होता.
वर्ल्ड बँकेच्या उपलब्ध आकडेवारीनुसार, 2019 मध्ये 15 ते 49 वयोगटातील विवाहित महिलांमध्ये गर्भनिरोधक वापरण्याचे प्रमाण 34% होते.
जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) मते, 2023 मध्ये पाकिस्तानमध्ये गर्भधारणा आणि प्रसूतीदरम्यान उद्भवलेल्या वैद्यकीय गुंतागुंतींमुळे 11,000 हून अधिक महिलांचा मृत्यू झाला. म्हणजेच सरासरी दररोज 27 महिलांचा मृत्यू झाला.
तज्ज्ञांच्या मते, लोकसंख्या वाढ नियंत्रणात ठेवण्याचा मुद्दा अद्याप व्यापक सामाजिक विचारसरणी किंवा मोहिमेचे स्वरूप धारण करू शकलेला नाही.
सिंध प्रांतात नसबंदीच्या प्रकरणांत लक्षणीय वाढ
पाकिस्तानमध्ये कुटुंब नियोजनाच्या एका पद्धती म्हणून पुरुष नसबंदीबाबत अजूनही तुलनेनं कमी चर्चा होते, मात्र सिंध प्रांतात तिचा वापर वाढत आहे.
सिंधच्या लोकसंख्या कल्याण विभागाच्या आकडेवारीनुसार, 2021 मध्ये पुरुष नसबंदीची केवळ 24 प्रकरणं नोंदवली गेली होती, तर 2025 मध्ये ही संख्या वाढून 4,000 पेक्षा जास्त झाली.

सप्टेंबर 2026 पर्यंत नसबंदीची 3,909 प्रकरणे नोंदवली गेली होती. तुलनेनं, याच कालावधीत पंजाबमध्ये 11 आणि खैबर पख्तूनख्वा प्रांतात केवळ 1 प्रकरण नोंदवलं गेलं.
राहील अहमद यांच्या वैयक्तिक निरीक्षणानुसार, त्यांच्या संपर्कात येणारे सुमारे 90% पुरुष शहरी भागातील असतात, तर 10% ग्रामीण भागातील असतात.
महागाई, मुलांचे शिक्षण, अन्न आणि वैद्यकीय उपचारांचा वाढता खर्च पुरुषांना हा विचार करण्यास भाग पाडत आहे की ते आणखी मुलांची जबाबदारी घेऊ शकतील का? हा प्रश्न ते उपस्थित करतात.
पत्नीचे आरोग्य हेदेखील नसबंदीमागील कारण
कराचीच्या सदर भागातील रहिवासी असलेले इम्रान हे एक सरकारी कर्मचारी आहेत. त्यांचं लग्न होऊन 18 वर्षे झाली आहेत आणि त्यांना चार मुलं आहेत.
त्यांना आणखी मुलं नको आहेत. कारण, त्यांना त्यांच्या सध्याच्या मुलांना चांगलं शिक्षण आणि राहणीमान द्यायचे आहे, असं त्यांचं मत आहे.
इम्रान जिना नसबंदी करून घेण्यासाठी रुग्णालयात आले होते.

त्यांनी सांगितलं की, गेल्या काही दिवसांपासून घरी कुटुंब नियोजनावर चर्चा सुरू होती. सुरुवातीला ते पत्नीची नसबंदी करून घेण्यासाठी शासकीय रुग्णालयात गेले होते, पण तिथं एका ओळखीच्या व्यक्तीमार्फत त्याला कळलं की पुरुषसुद्धा ही प्रक्रिया करून घेऊ शकतात.
ते म्हणतात की, "मी माझ्या पत्नीशी सल्लामसलत केली आणि ती आनंदी होती व तिनं मला नसबंदी करून घेण्यास परवानगी दिली."
इम्रानच्या म्हणण्यानुसार, त्यांची पत्नी वारंवार आजारी पडते आणि तिला अशक्तपणा, रक्तस्राव आणि नैराश्याचा त्रासही होतो.
ते सांगतात की, त्यांच्या निर्णयामागे पत्नीचे आरोग्य हेदेखील एक महत्त्वाचं कारण होतं.
42 हजार पाकिस्तानी रुपयांचा पगार आणि पाच मुलांची जबाबदारी
कराचीच्या कोरंगी भागात राहणारे 38 वर्षीय अहमद खान एका वस्त्रोद्योग कारखान्यात काम करतात. त्यांचा मासिक पगार 42,000 पाकिस्तानी रुपये आहे.
त्यांना एकूण सहा मुले होती, त्यापैकी एका मुलाचा मृत्यू झाला आहे. त्यांना दोन पत्नी आहेत.
अहमद खान सांगतात की वाढत्या महागाईमुळे मुलांचे अन्न, शिक्षण, कपडे आणि उपचारांचा खर्च उचलणं कठीण होत होतं.
ते म्हणतात, "या पाच मुलांची जबाबदारी माझ्यासाठी खूप मोठी आहे. त्यांच्या अन्न, शिक्षण आणि इतर खर्चांची व्यवस्था मला करावी लागते. आजकाल महागाईमुळे प्रत्येक जण चिंतेत आहे."
त्यांच्या मते, सुरुवातीला ते आपल्या दोन्ही पत्नींची नसबंदी करून घेण्यासाठी जिन्ना रुग्णालयात गेले होते. मात्र तिथं पुरुषांनाही ही शस्त्रक्रिया करून घेता येत असल्याचं कळलं.
अहमद खान सांगतात की त्यांच्या दोन्ही पत्नींची नसबंदी करण्याचा खर्च सुमारे 1,00,000 पाकिस्तानी रुपये आला असता, तो त्यांच्यासाठी परवडणारा नव्हता. त्यामुळे आवश्यक माहिती मिळाल्यानंतर त्यांनी स्वतःची नसबंदी करून घेण्याचा निर्णय घेतला.
त्यांनी सांगितलं नसबंदी करून घेतल्यापासून सुमारे दीड वर्ष झालंय, मात्र त्यांच्या कौटुंबिक जीवनात किंवा दैनंदिन दिनचर्येत कोणताही बदल झालेला नाही. ते पूर्वीप्रमाणेच काम करत आहेत.
केवळ 10 ते 15 मिनिटांची वैद्यकीय प्रक्रिया
जिन्ना रुग्णालयातील डॉ. रहीम बेग यांच्या मते, नसबंदी ही एक लहान शस्त्रक्रिया आहे, जी सामान्य भूल देऊन केली जाते. या प्रक्रियेत शुक्राणू वाहून नेणाऱ्या नलिका कापून वेगळ्या केल्या जातात.
ते पुढे सांगतात की ही प्रक्रिया साधारणपणे 10 ते 15 मिनिटांत पूर्ण होते. त्यानंतर रुग्णाला काही काळ निरीक्षणाखाली ठेवतात आणि आवश्यक सूचना दिल्यानंतर त्याला घरी जाण्याची परवानगी दिली जाते.
डॉ. रहीम बेग सांगतात की ते एक वर्षाहून अधिक काळ ही सुविधा देत आहेत आणि आतापर्यंत 300 पेक्षा जास्त पुरुषांची नसबंदी केली आहे.
ते म्हणतात, "या शस्त्रक्रियेनंतरही शरीरात शुक्राणूंचे उत्पादन सुरू राहतं, मात्र त्यांचे वहन थांबतं. तथापि, शस्त्रक्रियेनंतर सुमारे 3 महिने गर्भनिरोधकाची दुसरी पद्धत वापरणं आवश्यक असतं."

सध्या सिंध प्रांतातील कराची, मोरो आणि लरकाना येथे पुरुष नसबंदीची सुविधा उपलब्ध आहे. ही सुविधा जिल्हास्तरापर्यंत विस्तारण्यासाठी आरोग्य विभाग विशेष शिबिरांचे आयोजन करत आहे.
सिंधमध्ये नसबंदी करून घेणाऱ्यांची वाढती संख्या ही केवळ एका वैद्यकीय प्रक्रियेच्या वाढत्या वापराचं द्योतक नाही, तर कुटुंब नियोजनाच्या जबाबदारीविषयी बदलत चाललेल्या सामाजिक मानसिकतेचंही प्रतिबिंब आहे.
आतापर्यंत गर्भनिरोधक पद्धतींचा अवलंब करणं आणि त्यांचे वैद्यकीय परिणाम सहन करण्याची बहुतांश जबाबदारी महिलांवरच होती. मात्र आता काही पुरुषही कुटुंब नियोजनाची जबाबदारी स्वीकारण्यासाठी पुढं येत आहेत, हे या उदाहरणांवरुन लक्षात येतंय.
बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन.

























