नर्मदा नदीच्या पात्रात आढळला भलामोठा जबडा, 7 ते 9 रांगांमध्ये दातांची रचना; संशोधकांनी काय सांगितलं?

फोटो स्रोत, Vishnukant Tiwari/BBC
- Author, विष्णुकांत तिवारी
- Role, बीबीसी प्रतिनिधी
- Published
- वाचन वेळ: 6 मिनिटे
मध्य प्रदेशच्या रायसेन जिल्ह्यातील नर्मदा नदीकिनारी वसलेल्या पतई गावातील अरूण नौरिया आपल्या मित्रांसमवेत पतई घाटावर खेळ खेळण्यास गेले होते. खेळता-खेळता त्याची नजर जमिनीत गाडलेल्या दातांवर पडली. मुलांनी उत्सुकतेपोटी तेथील माती बाजूला सारून पाहिलं असता थोड्याच वेळात त्यांच्यापुढे असं काही आलं, की ज्यावरुन हजारो-लाखों वर्षांचा इतिहास उलगडण्यास मदत होईल.
ही घटना आहे 10 नोव्हेंबरची.
अरूण आणि त्याच्या मित्रांना विचित्र अवशेष नेमकं काय आहे, याची यत्किंचितही कल्पना नव्हती.
मातीखाली सापडलेला अवशेष एखाद्या मोठ्या जबड्यासारखा दिसत होता. अवशेषाच्या एक बाजूच्या समांतर भागांत दातांची रांग दिसून येत होती.
हळूहळू या अवशेषाबाबतची वार्ता आसपासच्या भागात पसरली. सरकारी कार्यालयात याबाबत माहिती मिळताच संशोधकांच्या एका छोट्या पथकाने सदर ठिकाणी भेट दिली आणि मुलांनी केलेल्या या छोट्याशा शोधामुळे संशोधकांचं लक्ष नर्मदा खोऱ्यातील या भागाकडे वेधले गेले आहे.
या परिसरात लाखो वर्षांपूर्वीच्या जीवांचे जीवाश्म जमिनीखाली गाडले गेले असण्याची शक्यता आहे.
प्राथमिक तपासणी करणाऱ्या संशोधकांनी हा जबडा एखाद्या प्राचीन हत्तीचा किंवा त्याच्यासारख्या दिसणाऱ्या जीवाचा असावा, अशी शक्यता व्यक्त केली आहे.
हा जीवाश्म नामशेष झालेल्या पॅलिओलॉक्सोडॉन नमाडिकस (Palaeoloxodon namadicus) या प्रजातीचा असण्याची प्राथमिक शक्यता वर्तवली जात आहे.
ही प्रजाती पृथ्वीवर अस्तित्वात असलेल्या सर्वांत विशाल हत्तींच्या प्रजातींपैकी एक मानली जाते.
मध्य प्रदेशातील डॉ. रवी उपाध्याय नर्मदा खोऱ्यातील जीवाश्म आणि प्राचीन जीवांच्या अवशेषांवर संशोधन करत आहेत.
या जीवाश्माची प्राथमिक तपासणी करणारे डॉ. रवी उपाध्याय बीबीसी हिंदीशी बोलताना म्हणाले, "या जीवाश्माची रचना एखाद्या प्राचीन हत्तीसारख्या जीवाशी मिळतीजुळती आहे. प्राथमिक अंदाजानुसार, हा जीवाश्म पॅलिओलॉक्सोडॉन नमाडिकस या हत्तीच्या प्रजातीचा असण्याची दाट शक्यता आहे."
हा जीवाश्म कसा आहे आणि तो कोणत्या जीवाचा असू शकतो?
संशोधकांच्या मते, या जीवाश्माची लांबी सुमारे 75 सेंटीमीटर आणि रुंदी 25 सेंटीमीटर आहे. या जीवाशामावर सात ते नऊ रागांमध्ये दातांच्या रचनेच्या खुणा दिसून येतात.
डॉ. उपाध्याय यांच्या मते, दातांची रचना आणि जबड्याचा आकार एखाद्या प्राचीन हत्तीसारख्या जीवाचे अस्तित्व दर्शवतो.
ते सांगतात की हा जीव पॅलिओलॉक्सोडॉन प्रजातीचा असण्याची शक्यता अधिक आहे, तर स्टेगोडॉन (हत्तीसारखा दिसणारा नामशेष जीव) असण्याची शक्यता कमी आहे. या दोन्ही हत्तीसारख्या दिसणाऱ्या प्राण्यांच्या नामशेष झालेल्या प्रजाती आहेत.

फोटो स्रोत, Vishnukant Tiwari/BBC
डॉ. उपाध्याय यांच्या मते, जबड्यातील दातांच्या रांगा पाहता हा जीव पूर्ण वाढ झालेला प्रौढ प्राणी नसावा.
ते म्हणतात, "जबड्यातील दातांचे निरीक्षण केल्यास एका बाजूला सहा, तर दुसऱ्या बाजूला सात रांगा दिसतात. यावरून हा कमी वयाचा हत्ती असावा, असे वाटते. त्याची पूर्ण वाढ झालेली नव्हती."
त्यांच्या मते, जबड्यात डेंटाइन (दातांचा आतील थर) स्पष्टपणे दिसतो. दातांची अधिक तपासणी केल्यास या जीवाश्माची ओळख पटवण्यास मदत होऊ शकते.
हा जीवाश्म किती जुना आहे?
या जीवाश्माच्या वयाबाबत संशोधकांनी वेगवेगळे प्राथमिक अंदाज व्यक्त केले आहेत.
डॉ. रवी उपाध्याय यांच्या मते, ज्या पिवळ्या मातीत हा जीवाश्म सापडला आहे, ती माती प्लाइस्टोसीन कालखंडातील आहे. (सुमारे 26 लाख ते 11 हजार 700 वर्षांपूर्वीचा कालखंड). या काळात पॅलिओलॉक्सोडॉनसारख्या हत्तींच्या प्रजाती अस्तित्वात होत्या.
त्यांच्या प्राथमिक अंदाजानुसार, हा जीवाश्म सुमारे चार ते पाच लाख वर्षांपूर्वीचा असू शकतो.
तर भोपाळमधील बरकतुल्लाह विद्यापीठाचे निवृत्त जेनेटिक्स प्राध्यापक डॉ. एच. के. गोस्वामी यांच्या मते, हा जीवाश्म सुमारे 7 ते 8 लाख वर्षांपूर्वीचा असू शकतो.

फोटो स्रोत, Dr Ravi Upadhyaya
मात्र, तपासणी केल्याशिवाय त्याच्या वयाबाबत अंतिम निष्कर्ष काढता येणार नाही, असंही डॉ. गोस्वामी स्पष्ट करतात.
ते म्हणाले, "हा अतिशय चांगल्या स्थितीत असलेला जीवाश्म आहे. आतापर्यंतच्या तपासणीनुसार, तो सुमारे 7 ते 8 लाख वर्षांपूर्वीचा असावा, असे वाटते. मात्र, जोपर्यंत त्याच्या दातांची तपासणी होत नाही, शरीराच्या रचनेचा अभ्यास केला जात नाही आणि शास्त्रीय पद्धतीने त्याचे वय निश्चित केले जात नाही, तोपर्यंत त्याचे अचूक वय सांगता येणार नाही."
या जीवाश्माचे वय निश्चित करण्यासाठी संशोधकांना त्याचे दात आणि आजूबाजूच्या मातीच्या नमुन्यांची तपासणी करावी लागेल.
जीवाश्माचे वय निश्चित करण्यासाठी संशोधक त्यातील घटक तसेच त्याच्या सभोवतालची माती किंवा खडक यांची तपासणी करतात. यासाठी रेडिओमेट्रिक डेटिंगसारख्या तंत्रांचा वापर केला जातो.
रेडिओमेट्रिक डेटिंगमध्ये खडकांमध्ये असलेल्या काही विशिष्ट पदार्थांमध्ये कालांतराने होणारे बदल मोजले जातात. त्यावरून खडकाचे वय निश्चित करता येते आणि त्याच्या आधारे जीवाश्माचे वय अधिक अचूकपणे ठरवण्यास मदत होते.
नर्मदा खोऱ्यात आणखी काय आढळू शकतं?
संशोधकांच्या मते, पतई घाटावर सापडलेला हा एकमेव जीवाश्म असेलच असं नाही. प्राचीन जीवांच्या अभ्यासाच्या दृष्टीने या परिसराला विशेष महत्त्व आहे.
डॉ. रवी उपाध्याय यांच्या मते, सध्याच्या ठिकाणापासून सुमारे एक किमीच्या परिसरात जमिनीचे वेगवेगळे थर आहेत. या थरांमध्ये वेगवेगळ्या काळातील जीवांचे जीवाश्म गाडले गेलेले असू शकतात.
ते सांगतात की नर्मदा खोऱ्यात यापूर्वी गेंडा, पाणघोडा आणि घोड्यांसारख्या प्राण्यांचे जीवाश्म सापडले आहेत.
त्यांच्या मते, या संपूर्ण परिसरात शास्त्रीय पद्धतीने उत्खनन केल्यास सध्याच्या जीवाश्माशी संबंधित शरीराचे इतर अवशेषही सापडण्याची शक्यता आहे.

फोटो स्रोत, Vishnukant Tiwari/BBC
संशोधकांना आसपासच्या परिसरात हाडांचे काही तुकडे आणि अनेक ठिकाणी खनिजांचे साठेही आढळले आहेत. त्यामुळे येथे एकाच जीवाचे अवयव आहेत की इतर प्रजातींचेही जीवाश्म आहेत, हे शोधणं महत्त्वाचं ठरणार आहे.
पतई घाटावर सापडलेल्या जीवाश्माबाबत डॉ. एच. के. गोस्वामी यांची उत्सुकता केवळ प्राचीन प्राण्यांपुरती मर्यादित नाही. त्यांच्या मते, मानवी उत्क्रांतीचा इतिहास समजून घेण्याच्या दृष्टीनेही नर्मदा खोऱ्याला विशेष महत्त्व आहे.
डॉ. गोस्वामी यांना दीर्घकाळापासून मानवी उत्क्रांतीच्या विषयात रस आहे. त्यांच्या दाव्यानुसार, सुमारे 10 ते 12 लाख वर्षांपूर्वी होमो इरेक्टस (मानवाची नामशेष झालेली प्रजाती) या भागात अस्तित्वात होता.
डॉ. गोस्वामी सांगतात की, नर्मदा नदीच्या किनाऱ्यावर आणि विशेषतः नदीच्या वाळूच्या प्रदेशात योग्य पद्धतीने सर्वेक्षण होणे आवश्यक आहे.
त्यांच्या मते, अशा सर्वेक्षणातून मानवी उत्क्रांतीच्या सुरुवातीच्या इतिहासाशी संबंधित असे पुरावे मिळू शकतात, जे आतापर्यंत समोर आलेले नाहीत.
भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण आणि पुरातत्त्व विभागाचं म्हणणं काय?
या शोधानंतर भोपाळस्थित भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण (जीएसआय)च्या चार सदस्यीय पथकाने 13 नोव्हेंबर रोजी पतई घाटाची पाहणी केली होती.
या पथकाने जीवाश्म आणि त्याच्या सभोवतालच्या मातीच्या थरांचा अभ्यास केला.
या पथकासोबत उपस्थित असलेले रायसेन जिल्ह्यातील देवरी विभागाचे उपविभागीय अधिकारी (एसडीएम) अंकित जैन यांनी पत्रकारांना सांगितलं की, संशोधकांनी जीवाश्म आणि आसपासच्या परिसराची पाहणी केली आहे. हे पथक लवकरच वरिष्ठ अधिकाऱ्यांकडे आपला अहवाल सादर करेल. त्यानंतर या जीवाश्माची ओळख आणि त्याचे ऐतिहासिक महत्त्व याबाबत अधिक स्पष्टता येईल.
दुसरीकडे, मध्य प्रदेशच्या पुरातत्त्व विभागानेही या जीवाश्माची तपासणी करण्यासाठी तज्ज्ञांचे पथक स्थापन केले आहे.
या पथकात मानववंशशास्त्रज्ञ, प्राणीशास्त्रज्ञ आणि इतर विषयांतील तज्ज्ञांचा समावेश आहे. हे पथक जीवाश्माचे वय आणि त्याची ओळख निश्चित करण्याबरोबरच आसपासच्या परिसराचेही सर्वेक्षण करणार आहे.
सध्या प्रशासनाने ज्या ठिकाणी हा जीवाश्म सापडले, तो परिसर बॅरिकेड्स लावून बंद केला आहे. जेणेकरून लोकांना तेथे खोदकाम करता येणार नाही किंवा जीवाश्माशी कोणत्याही प्रकारची छेडछाड करता येणार नाही.
डॉ. रवी उपाध्याय यांच्या मते, या परिसराचे संरक्षण करण्याबरोबरच येथे शास्त्रीय पद्धतीने उत्खनन करणं आवश्यक आहे.
त्यांच्या मते, प्रशासनाने भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण, भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण आणि इतर संशोधक संस्थांमधील तज्ज्ञांच्या सहकार्याने संशोधन प्रकल्प सुरू करायला हवा.
दुसरीकडे, अरुण आणि त्याच्यासोबत असलेली इतर मुलं लाखो वर्षांपूर्वीचा जीवाश्म शोधल्याच्या चर्चेपासून पुढे निघून गेली आहेत. त्यांनी आता खेळण्यासाठी दुसरी जागा शोधायला सुरुवात केली आहे.
मात्र, त्यांच्या या अपघाती शोधामुळे संशोधकांसमोर अनेक प्रश्न उभे राहिले आहेत. हा एखाद्या विशाल प्राचीन हत्तीचा जबडा आहे का? या जीवाच्या शरीराचे इतर भागही आसपासच्या परिसरात गाडले गेले आहेत का? आणि नर्मदा खोऱ्यात असे आणखी कितीतरी जीवाश्म शोधले जाणे बाकी आहे का?
या प्रश्नांची उत्तरे शास्त्रीय पद्धतीनं संशोधन आणि उत्खननातूनच मिळू शकतील, असं तज्ज्ञ सांगतात.
(बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन.)

























