'मी 14 व्या वर्षापासून केटामाइन घेतलं आणि आता 22 व्या वर्षी मला डायपर वापरावे लागतायेत'

- Author, जेनी रीस
- Role, आरोग्य प्रतिनिधी, वेल्स
- Published
- वाचन वेळ: 7 मिनिटे
मेगन हार्म्स यांनी 14 वर्षांच्या असताना पहिल्यांदा केटामाइनचा वापर करून पाहिला होता.
पण आता 10 वर्षांनंतर या औषधामुळं निर्माण झालेल्या दुष्परिणामांतून सावरत पुन्हा जीवन सुरळीत होण्यासाठी त्या प्रयत्न करत आहे. या औषधांमुळं झालेल्या मूत्राशयाच्या समस्यांमुळे त्यांना सतत 'इनकॉन्टिनन्स पॅड्स' (एकप्रकारचं डायपर) वापरावे लागत होते.
'केलिडोस्कोप' नावाच्या व्यसनमुक्ती सेवाभावी संस्थेच्या मते, गेल्या पाच वर्षांत त्यांच्या व्यसनमुक्ती आणि पुनर्वसन केंद्रात येणाऱ्या रुग्णांच्या संख्येत मोठी वाढ झाली आहे. 2021 मध्ये याठिकाणी फक्त दोन रुग्ण पाठवण्यात आले होते. पण यावर्षी आतापर्यंत 112 रुग्ण पाठवण्यात आले आहेत. यातील बहुतांश 18 ते 24 वयोगटातील आहेत.
साउथ वेल्स विद्यापीठ सध्या या गटाच्या विशिष्ट गरजांविषयी संशोधन करत आहे. त्याचं कारण म्हणजे, केटामाइनच्या दीर्घकाळ आणि वाढत्या वापरामुळं होणारी हानी अल्कोहोल किंवा 'क्लास ए'ड्रग्जमुळं होणाऱ्या हानीपेक्षा लवकर आणि वेगानं होत असते.
प्रामुख्याने ज्येष्ठांसाठी तयार केलेल्या या सेवांमध्ये तरुणांच्या वेगळ्या गरजा आणि शालेय जीवनापासूनच्या सवयींचा विचार करून योग्य ते बदल करावे लागत आहे.
उत्तर वेल्सच्या फ्लिंटमधील 24 वर्षीय मेगननं तिच्या समवयस्कांमध्ये लॉकडाऊनच्या काळात अमली पदार्थांचा वापर सामान्य होता, असं म्हटलं.
मूत्राशयाच्या आजाराची शक्यता?
एरोनॉटिकल इंजिनिअरिंगची प्रशिक्षणार्थी विद्यार्थी असलेली मेगन याकाळात घरून काम करू लागली. तिला पूर्ण पगार मिळत होता, शिवाय ही किंमत खूप कमी झालेली औषधंही सहज उपलब्ध होती.
"सर्वात वाईट म्हणजे दररोज दिवसभर मी ही औषधं घ्यायची. त्यामुळं एडीएचडी (ADHD) आणि बॉर्डरलाइन पर्सनॅलिटी डिसऑर्डरची लक्षणं किंवा भावना दाबण्यास मदत झाली," असं मेगन सांगतात.
"आता मी व्यसनमुक्त झाल्यामुळं खूपच उत्साही आहे. 14 वर्षांची असल्यापासून मी अशी नव्हते, तेव्हा व्यसनानं माझ्यातला अशा सगळ्या भावना दाबून टाकल्या होत्या," असे ती म्हणाली.
शेवटी केटामाइनच्या वापरामुळं मेगनला प्रशिक्षणार्थी म्हणून करत असलेलं काम गमवावं लागलं आणि तिची स्थिती खराब होत गेली.
नंतर मेगनला दुसरीकडे काम मिळालं. पण चार वर्ष नाईट शिफ्ट केल्यामुळं तिच्या व्यसनात आणखी वाढ होत गेली. कारण सुट्टीच्या दिवशीही रात्रभर जागं राहण्यासाठी ती केटामाइनचा वापर करायची.

गेल्या दोन वर्षांपासून मेगनला प्रचंड वेदना सहन कराव्या लागतात. तिला सरळ उभं राहता येत नाही तसंच 'इनकॉन्टिनन्स पॅड्स' वापरावे लागतात.
"22 वर्षांच्या मुलीला पॅड किंवा डायपर वापरावे लागणं, यानं तिचा आत्मसन्मान हिरावला जातो," असं ती सांगते.
"तेव्हा मला जगण्याची किंवा मरण्याची खरंच पर्वा नव्हती. पण आता मला मरायचं नाही. मी पुनर्वसन केंद्रात चार आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ आहे आणि मी पुन्हा पूर्वीसारखी होत आहे," असं ती म्हणाली.
मेगनच्या मते, तिच्या मूत्राशयाला नेमकं किती नुकसान झालं आहे हे तिला लगेच समजणार नाही. पण तिचं वजन वाढलं आहे आणि ती जेव्हा पुनर्वसन केंद्रात आली होती त्यापेक्षा आता तिला शारीरिकदृष्ट्या बरे वाटत आहे.
औषधाचा वापर बेकायदेशीर
जो मूर या कॅलिडोस्कोपसाठी बर्चवूड पुनर्वसन केंद्र चालवतात. त्यांच्या मते, पाच वर्षांपूर्वी त्यांच्याकडं केटामाइनच्या व्यसनमुक्तीसाठी रुग्णालयात दाखल होऊन उपचार करण्यासाठी फक्त एकच रुग्णाची शिफारस आली होती.
"या वर्षी जानेवारीपासून आमच्याकडं 112 लोक आले आहेत. सध्या केंद्रात अर्ध्याहून अधिक जणांना केटामाइनचं व्यसन सुटावं यासाठी सहाय्य केलं जात आहे," असंही त्यांनी सांगितलं.
त्यांच्या मते, "हे औषध खूपच स्वस्त आणि सहज उपलब्ध आहे. त्यामुळं लोकांना ते जास्त वेळा किंवा एकदाच खूप जास्त प्रमाणात घेणं शक्य होत."
हे औषध आरोग्यसेवा क्षेत्रात डिसोसिएटिव्ह अॅनेस्थेटिक म्हणून दिलं जातं. तसंच ते प्राण्यांवरही वापरलं जातंय; पण 2014 मध्ये त्याचं 'वर्ग ब' औषध म्हणून पुनर्वर्गीकरण करण्यात आलं. त्यामुळं त्याचं सेवन, सोबत बाळगणं किंवा उत्पादन आणि विक्री बेकायदेशीर आहे.

2024-25 मध्ये यूकेमध्ये 16 ते 59 वयोगटातील सुमारे 2,64,000 लोक अवैध केटामाइन वापरत असावेत असा अंदाज आहे. तसंच एका दशकात केटामाइन वापरामुळं होणाऱ्या विकारांवर उपचार घेणाऱ्यांच्या संख्येत बारा पटीनं वाढ झाली आहे.
तरुण पिढीकडून याच्या वापरात वाढ झाली असली तरी, गेल्या वर्षभरात 25 ते 34 वयोगटातील प्रौढांसाठीच्या शिफारशींमध्येही वाढ झाली आहे, असं मूर सांगतात. विशेषतः कार्डिफ आणि दक्षिण-पूर्व वेल्समध्ये हे प्रमाण अधिक आहे.
साउथ वेल्स विद्यापीठाचे डॉ. डॅरेन क्वेल्च यांच्या मते, बर्चवूडमधील पुनर्वसन केंद्रात असलेल्यांच्या मुलाखतींवरून असं दिसून आलं की, त्यांनी वयाच्या 13 व्या वर्षापासूनच याचा वापर सुरू केला होता.
याच्या सततच्या वापरामुळं होणाऱ्या शारीरिक हानीमध्ये स्मरणशक्तीशी संबंधित समस्या आणि दीर्घकालीन वेदनांपासून ते मूत्राशयाचं नुकसान आणि मूत्रपिंड निकामी होण्यासारख्या समस्यांचा समावेश होतो. पण याठिकाणी असलेल्यांच्या गरजा अधिक गुंतागुंतीच्या असल्यानं त्यांच्याशी वेगानं जुळवून घ्यावं लागत आहे, असं त्यांनी सांगितलं.
"ते सध्या लोकांना मदत करत असले तरी, खूप गुंतागुंतीच्या वैद्यकीय समस्या हाताळणे हे त्यांचे मुख्य काम नाही. त्यामुळं यावर नेमकं उत्तर अजून सापडलेलं नाही," असं ते म्हणतात.
'इतरांना पाहून हेवा वाटतो'
सध्या कॅलिडोस्कोपच्या मदतीनं रुग्णांच्या या विशिष्ट गटासाठी कोणत्या प्रकारची मदत योग्य ठरू शकते, यावर निर्णय घेण्यासाठी संशोधन सुरू आहे.
"लोकांचा ह समूह, मादक पदार्थ आणि मद्यपानापासून व्यसनमुक्ती करणारे या गटांपेक्षा वेगळा आहे," असे ते सांगतात.
मार्क यांची प्रकृती एवढी खालावली होती की, वयाच्या 25 व्या वर्षी माझं शरीर 80 वर्षांचं होतं, असं ते सांगतात.
त्यांच्या मते, "ते सामान्य लोकांप्रमाणे वागत नव्हते."
लिव्हरपूलमध्ये फुटबॉलपटू म्हणून ते लहानाचे मोठे झाले. त्यामुळं समवयस्क लोक कोणत्याही वेदनांशिवाय जगत असल्याचं पाहून त्यांना हेवा वाटतो.
"यामुळं मला माझ्या लहान मुलीचा पिता, मोठा भाऊ, मुलगा अशा जबाबदारी पार पाडता आल्या नाहीत," असं ते म्हणाले.
मार्क यांना लघवी करताना प्रचंड वेदना व्हायच्या आणि रक्त्याच्या गाठी पडायच्या. पण, नाकाद्वारे अमली पदार्थांचं सेवन केल्यानं नाकाचंही नुकसान झालं आणि त्याचा त्यांच्यावर मोठा परिणाम झाला.

या सगळ्यानं आत्मविश्वास पूर्णपणे नष्ट होतो आणि अमली पदार्थांचं सेवन वाढतो. कारण आपण स्वतःबद्दल काय विचार करत असतो, हेच जणू विसरलं जातं.
यामुळंच त्यांनी नाव गुप्त ठेवण्याची विनंतीही केली आहे.
"माझ्या कुटुंबीयांच्यानजरेत मला तिरस्कार दिसू लागला होता. त्यामुळं मी पूर्णपणे खचून गेलो. व्यसनादरम्यानचा तो काळ खूप एकाकी होता," असं ते सांगतात.
मार्क यांनी 18 व्या वर्षी अमली पदार्थांचे सेवन सुरू केले. नंतर 21 व्या वर्षापर्यंत कोकेन आणि केटामाइनच्या सेवनाचं प्रमाण खूप वाढल्याचं त्यांनी सांगितलं.
सुरुवातीला त्यांनी लिव्हरपूलमधील फॅमिली डॉक्टरकडं मदत मागितली. नंतर नोकरीवरून काढून टाकलं जाईल किंवा लोकांच्या भीतीने त्यांना केटामाइन वापरत असल्याचं मान्य करायला लाज वाटत होती.
"यातून एक कठीण धडा शिकलो," असं ते म्हणाले.
परिस्थितीत सुधारणा?
क्वेल्च यांच्या संशोधनातून समोर आलेली ही एक समस्या आहे. तरुणांना आपत्कालीन विभाग (A&E) आणि जीपी दवाखान्यांमध्ये अडचणी येत होत्या, कारण त्यांच्या लक्षणांचा संबंध नेहमीच केटामाइनच्या वापराशी जोडला जात नव्हता, किंवा त्याबद्दल नेहमी प्रश्न विचारला जात नव्हता, असं त्यांना आढळलं.
त्यांच्या मते,"लोक योग्य प्रश्न विचारत नाहीत असं कारण नाही, तर सध्या नक्की योग्य मदत कशातून मिळेल हे माहीत नाही."
अमली पदार्थ आणि मद्यपानामुळं होणाऱ्या हानीला सामोरे जाणाऱ्या तरुणांसाठी असलेली तरतूद फारच कमी आहे. त्यामुळे आम्हाला सगळं काही जणू शून्यापासून सुरू करावं लागतं.
मूर यांच्या मते, सध्या समाजात लवकर हस्तक्षेपाची सोय असल्यामुळं परिस्थिती सुधारत आहे. त्यामुळं बऱ्याचदा व्यसनमुक्ती पर्यंतची वेळ येत नाही.
केटामाइनसारख्या नवीन पदार्थाच्या सेवनामुळं येणाऱ्या लोकांची संख्या कमी होत असल्याचं दिसून येत आहे. याचा अर्थ शाळा, महाविद्यालयं आणि विद्यापीठांमधील शिक्षण प्रभावी ठरत आहे.
पण गेल्या काही वर्षांपासून याचा वापर करणाऱ्या लोकांमध्ये वाढ होताना दिसत आहे. आम्हाला त्यांना मदत आणि पाठिंबा देणं सुरू ठेवावं लागणार आहे.

या औषधाच्या वापराच्या प्रवृत्तीत बदल होत असल्यानं,ग्राहकांच्या गरजांनुसार जुळवून घेणे हे आव्हान होतं. पण प्रत्यक्ष अनुभव असलेल्यांच्या सहभागामुळं फरक पडला आहे, असं मूर म्हणाले.
"काही काळ इतका कठीण होता की जणू आम्ही अंधारातच ओरडत आहोत असे वाटत होते. पण आता मला सुधारणा दिसत आहेत."
क्वेल्च यांच्या मते, संशोधन सुरू असलं तरी, सध्या केटामाइन समस्येचं प्रमाण आणि त्याचे आरोग्यावरील दीर्घकालीन परिणाम अद्याप अस्पष्ट आहेत.
"या गटात व्यसन पुन्हा सुरू होणं ही एक मोठी समस्या असल्याचं अनुभवांवरून दिसून येतं. त्यांच्या शरीराची पूर्ववत होण्याची क्षमता किती आहे हे आम्हाला माहीत नाही, पण जेव्हा लोक काही काळ व्यसनापासून दूर राहिल्यानंतर पुन्हा केटामाइन वापरू लागतात, तेव्हा त्याचे दुष्परिणाम पहिल्या वेळेपेक्षा खूप लवकर दिसून येतात हे आम्ही पाहिले आहे," असं त्यांनी सांगितलं.
पण आता कॅलिडोस्कोपमध्ये चांगलं काम होत आहे.
मार्क यांच्यासाठी भविष्यावर लक्ष केंद्रित करणं शक्य झालं आहे. आम्ही ज्यांच्याशी बोललो त्या अनेकांप्रमाणेच, समाजाला काहीतरी परत देण्याची त्यांचीही तीव्र इच्छा होती.
"मी मोठा झालो तेव्हा मला वाटायचं की पैसाच सर्वस्व आहे. पण आता गरजू लोकांना मदत करण्यात मला आनंद मिळतो. मी स्वतः एकेकाळी त्याच परिस्थितीतून गेलो आहे आणि मला माहिती आहे की, कोणीतरी मदत केली की त्याचं महत्त्व किती असतं," असं मार्क म्हणाले.
(बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन.)
![[ photo caption- अफगाणिस्तानमधील लोगार प्रांतातील मुगुलखील खाणीतील क्रोमाइटचे साठे ]](https://ichef.bbci.co.uk/ace/ws/660/cpsprodpb/38cc/live/6a668fd0-e230-11f1-a094-5fdc692f3e33.jpg.webp)
























