Najbogatsi Rosjanie już wyobrażają sobie przyszłość po Putinie

Źródło zdjęcia, Getty Images
- Autor, Witalij Szewczenko
- Stanowisko, Główny analityk, BBC Monitoring
- Data publikacji
- Czas czytania: 7 min
Kilka godzin po starcie pełnoskalowej inwazji na Ukrainę 24 lutego 2022 roku Władimir Putin zgromadził na Kremlu najbogatszych Rosjan.
Ponad trzydziestu biznesmenów siedziało stłoczonych wzdłuż ściany. Na twarzach mieli maseczki: trwała pandemia Covid-19. Jeden z rosyjskich dziennikarzy opisał ich jako „bladych i niewyspanych”. Putin usiadł po przeciwnej stronie wystawnej sali, daleko od zebranych. Jak zwykle miał odkrytą twarz.
Używając typowo zawoalowanego języka, powiedział, że spodziewa się, że poprą wojnę.
„Chciałbym zaapelować do was o zrozumienie tego, co się dzieje," powiedział, „i o współpracę z rządem, by znaleźć sposoby na wsparcie produkcji, gospodarki i rynku pracy."
W opublikowanym przez Kreml nagraniu ze spotkania nie widać, by odzywał się ktokolwiek z zaproszonych.
Rosyjscy potentaci przywykli do milczenia. Przez dekady rządów Putina przekonali się, że cena sprzeciwu może być wysoka.
W 2003 roku magnat naftowy Michaił Chodorkowski - wtedy najbogatszy Rosjanin i sponsor szeregu grup opozycyjnych - oskarżył Putina o przyzwolenie na szerzącą się korupcję i odnoszenie z niej korzyści.
Kolejne 10 lat spędził w więzieniu, skazany za unikanie podatków, oszustwa i defraudację. (Zarzuty opisał jako polityczną zemstę.) Jego los stał się przestrogą dla innych potencjalnych krytyków Kremla.

Źródło zdjęcia, ALEXEY NIKOLSKY/SPUTNIK/AFP via Getty Images
Jeśli niektórzy z potentatów sprzeciwiali się wojnie, woleli zachować swoje zdanie dla siebie.
Wśród ciszy pojawiają się jednak znaczące szepty: część członków potężnej niegdyś rosyjskiej elity biznesowej wydaje się wyobrażać sobie kraj po Putinie.
Zastanawiają się, czy po odejściu lub śmierci prezydenta w Rosji zapanują warunki podobne do tych z lat 90. XX wieku, gdy władzę sprawowali zza kulis oligarchowie. Niektórzy wydają się nawet pytać, czy uda się uzdrowić rosyjską politykę.
Arkady Ostrovsky - znany obserwator Kremla i dziennikarz brytyjskiego tygodnika The Economist, który przeprowadził niedawno wielogodzinny wywiad z jednym z najbogatszych ludzi w Rosji - uważa, że następuje „historyczna zmiana”, jeśli chodzi o postrzeganie przez megabogaczy przyszłości kraju.
Niespokojni potentaci
Upadek ZSRR w 1991 roku dał początek nowej, potężnej sile politycznej: ludziom, którzy dorobili się na transformacji ogromnego bogactwa i usiłowali kontrolować polityków dla własnej korzyści.
Nazwano ich oligarchami: w starożytnej grece oznacza to „nielicznych, którzy rządzą”.
Podczas „szalonych lat 90.” pieniądze oznaczały władzę. Na scenę wkroczyli tak zwani „nowi Rosjanie”.
Ogromne państwowe przedsiębiorstwa przeszły w ręce prywatnych akcjonariuszy, a osoby z odpowiednimi koneksjami niemal z dnia na dzień dorobiły się milionów, jeśli nie miliardów. Korupcja była powszechna, podobnie jak kumoterstwo i zabójstwa na zlecenie.
Sytuacja zmieniła się w 2000 roku, gdy Putin objął po raz pierwszy urząd prezydenta. Nie miał zamiaru dzielić się władzą i niemal natychmiast podporządkował sobie oligarchów. Mógł pozwolić sobie na spór z nimi: rosyjska gospodarka stawała na nogi, a rząd centralny umacniał się.

Źródło zdjęcia, NurPhoto/NurPhoto via Getty Images
Bill Browder, amerykański finansista, był niegdyś największym zagranicznym inwestorem w Rosji. W 2005 roku - po tym, jak zaczął prowadzić kampanię przeciw korupcji - zakazano mu wjazdu do kraju.
Twierdzi, że rosyjscy potentaci drżeli na widok Putina – choćby na forum ekonomicznym w szwajcarskim Davos, lata przed inwazją na Ukrainę.
„Widziałem oligarchów zachowujących się, jakby wszystko wokół należało do nich: najbardziej aroganckich i pewnych siebie ludzi, jakich można sobie wyobrazić. Potem pojawił się Putin. Niesamowicie było patrzeć, jak ci rzekomi samce alfa na sterydach zamienili się w całkowicie podporządkowanych mu, wręcz zdesperowanych uczniaków," mówi w wywiadzie z BBC.
Od wybuchu wojny w 2022 roku Kreml trzyma miliarderów w ryzach dzięki bezwzględnej polityce kar i nagród. Krytykom wojny skonfiskowano majątek, a wiernych władzom nagrodzono hojnymi kontraktami wojskowymi.
Według magazynu Forbes w Rosji jest dziś więcej miliarderów niż kiedykolwiek: w sumie 155. Ich łączny majątek również bije rekordy: w tym roku wyniósł niemal 700 miliardów dolarów (około 2,8 bln złotych).
Jednak nawet potentaci, których Kreml nagrodził za lojalność, nie wydają się być zadowoleni z nowego bogactwa. Niektórzy zaczynają się niecierpliwić.
Autokracja, oligarchia czy demokracja?
Ich miliardy nie znaczą już tyle co dawniej: w Rosji coraz trudniej kupować polityczne wpływy.
„Nie mają żadnych atutów,” mówi BBC Dmitrij Niekrasow - były doradca Kremla, obecnie analityk na wygnaniu. „Są bogaci wskutek związków z Putinem, nie odwrotnie”.
Na Zachodzie są też objęci sankcjami nałożonymi na Rosję i Rosjan po inwazji na Ukrainę.
„Są traktowani jak drobni przestępcy. Nie mogą latać prywatnymi odrzutowcami. Ich jachty nie mogą już cumować w najlepszych portach Europy. Dla nich musi to być okropne i upokarzające," mówi Browder, zagorzały krytyk Putina.
Jak twierdzą doświadczeni analitycy, niektórzy z nich po cichu zastanawiają się, co stanie się, gdy Putin zejdzie ze sceny.
Nic nie wskazuje na to, by rosyjski prezydent miał niedługo odejść ze stanowiska. Choć w październiku skończył 74 lata, nie wydaje się, by miał problemy zdrowotne.
Jednak Putin zasiada na Kremlu od ćwierć wieku: wszyscy w Moskwie zdają sobie sprawę, że pewnego dnia odejdzie. Zapytany w zeszłym roku przez agencję Reuters, czy zamierza pełnić urząd do 2036 roku - tak długo, jak pozwala na to rosyjska konstytucja - Putin odpowiedział: „Tylko Bóg wie, czy starczy nam zdrowia”.

Źródło zdjęcia, CARL DE SOUZA/AFP via Getty Images
Gdyby Putin zrezygnował lub zmarł w trakcie pełnienia urzędu, władzę przejąłby rosyjski premier Michaił Miszustin. Miszustin nie przejawiał jednak do tej pory żadnych chęci ubiegania się o prezydenturę: był to prawdopodobnie główny powód jego nominacji. Powstałaby więc swoista próżnia na szczytach władzy.
Co mogłoby stać się dalej? Obserwatorzy Rosji, z którymi rozmawiałem, przewidują kilka możliwych scenariuszy.
Niektórzy na Zachodzie - i bez wątpienia również w samej Rosji - mają nadzieję, że po epoce Putina nastanie demokracja, nie rządy nowej grupy oligarchów lub pojedynczego autokraty. Analitycy twierdzą jednak, że to najmniej prawdopodobny obrót rzeczy. Kluczowe instytucje demokratyczne uległy za Putina erozji lub całkowitemu zniszczeniu.
„Rosja tak bardzo przywykła do przemocy, że odzwyczaiła się od standardowych demokratycznych procedur," mówi Aleksandra Prokopienko, rosyjska dziennikarka i analityczka na wygnaniu.
Innym scenariuszem jest dalsza autokracja: następca Putina mógłby kontynuować jego represyjną politykę. Prokopienko uważa jednak, że początkowo byłby słabszy od poprzednika i dysponowałby mniejszymi zasobami. Przekonuje, że budowa rządów silnej ręki wymaga czasu.
Niewykluczone jest też, że władzę odzyskają magnaci, a w Rosji powróci oligarchia podobna do tej z lat 90. Według Dmitrija Niekrasowa krajem mogłaby rządzić garstka potężnych klanów sprzymierzonych z biznesem.
To preferowany scenariusz wielu potentatów. „Chcieliby powrotu do czasów, gdy ich słuchano, gdy nie pozbawiano ich majątku, gdy rozumieli zasady gry," mówi Prokopienko, która spędziła wiele godzin na rozmowach z najbogatszymi Rosjanami.

Źródło zdjęcia, Vladimir Smirnov SPUTNIK/KREMLIN POOL/EPA/Shutterstock
Wywiad-bomba
Obserwatorom Rosji dał wiele do myślenia Andriej Melniczenko - rosyjski „król nawozów" zajmujący dziś ósme miejsce na liście najbogatszych ludzi w kraju.
Na początku roku Melniczenko nieoczekiwanie zgodził się na rozmowę z brytyjskim tygodnikiem The Economist, który opublikował też jego felieton.
W wywiadzie Melniczenko powtarza niektóre z argumentów Kremla. Opisuje Ukrainę jako pole bitwy między Rosją a Zachodem. Przekonuje też, że Zachód ignoruje rosyjskie obawy o bezpieczeństwo i zagraża suwerenności Moskwy.
Później jego argumentacja staje się znacznie ciekawsza. Choć Melniczenko nie wzywa Putina do odejścia, argumentuje, że w Rosji muszą dobiec końca „rządy jednego człowieka". Mówi też, że Moskwa musi bardziej zaangażować się w sprawy świata.
Według Prokopienko magnat próbował wywołać publiczną dyskusję. Wywiad stanowił „apel do bogatych, takich jak on, by zaczęli mówić," przekonuje.
Arkady Ostrovsky, który przeprowadził wywiad, powiedział mi, że on i Melniczenko toczyli „napięte, ożywione dyskusje” w „hotelach i kawiarniach - głównie pijąc kawę, dużo kawy, a czasem paląc”.
Twierdzi, że Melniczenko wydawał się „autentycznie zastanawiać” nad odpowiedziami, zamiast powtarzać propagandę.
Nic w Rosji nie jest proste: według większości obserwatorów wywiad musiał uzyskać jakąś formę aprobaty ze strony Kremla. Nie jest jasne, dlaczego władze pozwoliły na jego przeprowadzenie: być może chciały udowodnić, że w Rosji wciąż istnieje pewien pluralizm.
Żaden z innych potentatów nie poparł publicznie słów Melniczenki. Ostrovsky uważa jednak, że magnat mówił w imieniu większej grupy rosyjskich bogaczy.

Źródło zdjęcia, Andrey Rudakov/Bloomberg via Getty Images
Część z nich ma zapewne nadzieję, że po odejściu Putina kraj stanie się - jak mówi Ostrovsky - „republiką oligarchów".
Ostrovsky, wieloletni korespondent w Rosji, twierdzi, że wielu miliarderów czuje obecnie, że kraj utknął wskutek wojny „w kompletnym ślepym zaułku".
Jednak szanse na to, że sprzeciwią się Kremlowi, wydają się niewielkie.
Według Browdera, amerykańskiego finansisty i krytyka Putina, mało prawdopodobne jest, by spiskowali przeciwko Putinowi, dopóki żyje.
„Rozumieją, że jeśli zrobią cokolwiek, co mogłoby zagrozić Putinowi, on ich zabije. Putin to mały człowiek i wielki paranoik," mówi.
Zgadza się z nim Mike Calvey, inny amerykański finansista i były kluczowy inwestor w Rosji.
„Co mogą zrobić, poza pójściem prosto do więzienia i utratą majątku? Ludziom siedzącym w Londynie łatwo jest mówić: 'Dlaczego wszyscy nie powstaniecie i nie pójdziecie prosto do więzienia?' Właśnie to by się stało”.
Najbogatsi Rosjanie sterowali kiedyś najważniejszymi urzędnikami w kraju. Gdy Putin odejdzie, spróbują prawdopodobnie odzyskać dawne wpływy. Pytanie brzmi: czy resztki obecnego reżimu im na to pozwolą?
Źródło zdjęcia wykorzystanego w grafice pod tytułem: Getty Images.
Przy tłumaczeniu tego artykułu, który oryginalnie był napisany w języku angielskim, użyto narzędzi AI. Dziennikarz BBC sprawdził tłumaczenie przed publikacją. Więcej o tym, jak używamy AI.
Edycja: Joanna Kozłowska









