Jak suczka Łajka wyleciała z ZSRR w kosmiczną podróż bez powrotu

Łajka, pierwszy pies w kosmosie, w kapsule sztucznego satelity Sputnik 2. Łajka jest małym mieszańcem o spiczastych, lekko opadających uszach i długim pysku. Ma białe futro z szarymi wzorami na pysku i uszach.
Data publikacji
Czas czytania: 3 min

Podczas wyścigu kosmicznego z czasów zimnej wojny jednym z zadań radzieckich naukowców było szukanie na ulicach Moskwy bezpańskich psów.

Nim w kosmos polecieli ludzie, do niebezpiecznych misji szkolono suki. Jedna z nich, Łajka, została 3 listopada 1957 roku pierwszą żywą istotą wystrzeloną na orbitę okołoziemską. Wystartowała z kosmodromu Bajkonur na pokładzie sztucznego satelity Sputnik 2.

Łajka nie przeżyła. Sowieci od początku wiedzieli, że wyrusza w podróż w jedną stronę.

„Naukowcy nie wiedzieli wtedy, jak sprowadzić żywe istoty z orbity z powrotem na Ziemię," powiedział w 2017 r. Wiktor Jazdowski, którego ojciec nadzorował medyczny aspekt radzieckiego programu kosmicznego, w wywiadzie dla BBC.

„Wszystkich bardzo martwił los Łajki. Wiedzieli, że nie wróci z podróży."

Jazdowski wspominał Łajkę jako czułą, cierpliwą i inteligentną suczkę o wyrazistych ciemnych oczach. Na krótko przed lotem jego ojciec zabrał ją do domu, by zaznała rodzinnego ciepła.

Po udanym starcie 4 października 1957 r. pierwszego sztucznego satelity - Sputnika 1 - premier ZSRR Nikita Chruszczow zarządził nową misję.

„Powiedział: 'Nie wierzyliśmy, że uda wam się wystrzelić satelitę przed Amerykanami - ale udało się'," powiedział BBC w 2019 roku inżynier Georgij Greczko, członek zespołu startowego Sputnika 1 i 2.

Wspominał dalsze słowa Chruszczowa: „Teraz, na [40.] rocznicę rewolucji 7 listopada, chcę, byście zapoczątkowali coś nowego”.

Chruszczow dał badaczom zaledwie kilka tygodni na przygotowania.

Szef projektu, Siergiej Korolow, przez całe życie marzył o podróżach kosmicznych z wykorzystaniem rakiet. Wcześniej pomógł w opracowaniu rakiety R-7 Siemiorka, pierwszego na świecie międzykontynentalnego pocisku balistycznego.

Sputnik 2 był oparty na podobnej technologii. Nowy satelita z żywym pasażerem na pokładzie opuścił Ziemię niecały miesiąc po Sputniku 1.

Dlaczego psy?

Wąsaty mężczyzna w białym fartuchu niesie na rękach Łajkę ubraną w kosmiczny skafander. W tle sprzęt laboratoryjny.

Wysyłając na orbitę Sputnika (ros. „towarzysza podróży”), Korolow chciał udowodnić, że podróże żywych istot w kosmos są możliwe.

„Nawet dzisiaj, biorąc pod uwagę wszystkie nasze postępy i wszechobecne komputery, nie sądzę, by ktokolwiek mógł wystrzelić nowego satelitę w ciągu miesiąca. Jednak pod przewodnictwem Korolowa udało nam się," wspominał Greczko.

W latach 1951–1965 Związek Radziecki wystrzelił w kosmos ponad 50 psów.

Amerykanie wysyłali we wczesne podróże kosmiczne muszki owocowe i małpy. Radzieccy naukowcy woleli psy, których fizjologia była im dobrze znana - częściowo dzięki pracom Iwana Pawłowa.

Wierzyli, że bezpańskie psy wykazują się większą odpornością i zdolnością adaptacji. Preferowali suki jako bardziej uległe i mniejsze: by zmieścić się w kabinie, pies nie mógł ważyć więcej niż 6-7 kg.

Psy poddawano intensywnemu szkoleniu. Naukowcy tygodniami przetrzymywali je w małych kapsułach ciśnieniowych, monitorując ich reakcje na hałas, zmiany ciśnienia powietrza i nieważkość.

Łajka (ros. szczekaczka) miała początkowo na imię Kudriawka (kędziorek). Zmieniono je po tym, jak zaczęła donośnie szczekać podczas audycji radiowej. Propaganda przedstawiała ją później jako bohaterkę.

Misję przeprowadzono w pośpiechu. Naukowcy nie zdążyli opracować odpowiedniego systemu izolacji termicznej statku kosmicznego.

Radzieccy urzędnicy długo utrzymywali, że Łajka przetrwała na orbicie kilka dni. Jednak w 2002 r. rosyjskie władze przyznały, że zawiodła klimatyzacja w kapsule. Szacowały, że suczka zginęła wskutek przegrzania i stresu zaledwie pięć do siedmiu godzin po starcie.

Z odtajnionych później danych wynikało, że Łajka przeżyła podróż na orbitę i okrążyła Ziemię. Jedno okrążenie miało zająć Sputnikowi 2 około 103 minut.

Światowe oburzenie

Wizerunki Łajki na opakowaniach cygar

Decyzja o wysłaniu Łajki na misję bez powrotu oburzyła świat.

Działacze na rzecz praw zwierząt protestowali przed radziecką ambasadą w Londynie i wzywali właścicieli psów do uczczenia pamięci Łajki minutą ciszy.

Demonstranci zebrali się też przed siedzibą Organizacji Narodów Zjednoczonych w Nowym Jorku, a Amerykańskie Towarzystwo Zapobiegania Okrucieństwu wobec Zwierząt wysłało do radzieckich władz oficjalny protest.

Radzieccy naukowcy opracowali ostatecznie systemy umożliwiające zwierzętom bezpieczny powrót na Ziemię.

W sierpniu 1960 roku w kosmos wyruszyła para suczek: Biełka i Striełka. Zwierzęta okrążyły Ziemię 17 razy i wylądowały żywe następnego dnia.

Mimo światowego oburzenia Łajka stała się symbolem radzieckiej eksploracji kosmosu. Jej wizerunek pojawiał się na znaczkach, kopertach, pudełkach papierosów i zapałkach. W 2008 roku w Moskwie odsłonięto na jej cześć pomnik psa stojącego na dłoni w kształcie rakiety.

Według zwolenników misji Łajka pomogła udowodnić, że żywa istota może przetrwać w stanie nieważkości, i utorować drogę załogowym lotom kosmicznym.

Jednak Oleg Gazienko, który pomógł w wyborze i tresurze Łajki, oświadczył w 1998 roku, że żałuje swoich działań. Stwierdził, że misja Sputnika 2 nie nauczyła naukowców wystarczająco dużo, by uzasadnić śmierć suczki.

Spór o wartość naukową misji i jej etyczny wymiar wciąż trwa.

Przy tłumaczeniu tego artykułu, który oryginalnie był napisany w języku angielskim, użyto narzędzi AI. Dziennikarz BBC sprawdził tłumaczenie przed publikacją. Więcej o tym, jak używamy AI.

Edycja: Joanna Kozłowska