Jak suczka Łajka wyleciała z ZSRR w kosmiczną podróż bez powrotu

Źródło zdjęcia, Universal Images Group via Getty Images
Podczas wyścigu kosmicznego z czasów zimnej wojny jednym z zadań radzieckich naukowców było szukanie na ulicach Moskwy bezpańskich psów.
Nim w kosmos polecieli ludzie, do niebezpiecznych misji szkolono suki. Jedna z nich, Łajka, została 3 listopada 1957 roku pierwszą żywą istotą wystrzeloną na orbitę okołoziemską. Wystartowała z kosmodromu Bajkonur na pokładzie sztucznego satelity Sputnik 2.
Łajka nie przeżyła. Sowieci od początku wiedzieli, że wyrusza w podróż w jedną stronę.
„Naukowcy nie wiedzieli wtedy, jak sprowadzić żywe istoty z orbity z powrotem na Ziemię," powiedział w 2017 r. Wiktor Jazdowski, którego ojciec nadzorował medyczny aspekt radzieckiego programu kosmicznego, w wywiadzie dla BBC.
„Wszystkich bardzo martwił los Łajki. Wiedzieli, że nie wróci z podróży."
Jazdowski wspominał Łajkę jako czułą, cierpliwą i inteligentną suczkę o wyrazistych ciemnych oczach. Na krótko przed lotem jego ojciec zabrał ją do domu, by zaznała rodzinnego ciepła.
Po udanym starcie 4 października 1957 r. pierwszego sztucznego satelity - Sputnika 1 - premier ZSRR Nikita Chruszczow zarządził nową misję.
„Powiedział: 'Nie wierzyliśmy, że uda wam się wystrzelić satelitę przed Amerykanami - ale udało się'," powiedział BBC w 2019 roku inżynier Georgij Greczko, członek zespołu startowego Sputnika 1 i 2.
Wspominał dalsze słowa Chruszczowa: „Teraz, na [40.] rocznicę rewolucji 7 listopada, chcę, byście zapoczątkowali coś nowego”.
Chruszczow dał badaczom zaledwie kilka tygodni na przygotowania.
Szef projektu, Siergiej Korolow, przez całe życie marzył o podróżach kosmicznych z wykorzystaniem rakiet. Wcześniej pomógł w opracowaniu rakiety R-7 Siemiorka, pierwszego na świecie międzykontynentalnego pocisku balistycznego.
Sputnik 2 był oparty na podobnej technologii. Nowy satelita z żywym pasażerem na pokładzie opuścił Ziemię niecały miesiąc po Sputniku 1.
Dlaczego psy?

Źródło zdjęcia, Corbis via Getty Images
Wysyłając na orbitę Sputnika (ros. „towarzysza podróży”), Korolow chciał udowodnić, że podróże żywych istot w kosmos są możliwe.
„Nawet dzisiaj, biorąc pod uwagę wszystkie nasze postępy i wszechobecne komputery, nie sądzę, by ktokolwiek mógł wystrzelić nowego satelitę w ciągu miesiąca. Jednak pod przewodnictwem Korolowa udało nam się," wspominał Greczko.
W latach 1951–1965 Związek Radziecki wystrzelił w kosmos ponad 50 psów.
Amerykanie wysyłali we wczesne podróże kosmiczne muszki owocowe i małpy. Radzieccy naukowcy woleli psy, których fizjologia była im dobrze znana - częściowo dzięki pracom Iwana Pawłowa.
Wierzyli, że bezpańskie psy wykazują się większą odpornością i zdolnością adaptacji. Preferowali suki jako bardziej uległe i mniejsze: by zmieścić się w kabinie, pies nie mógł ważyć więcej niż 6-7 kg.
Psy poddawano intensywnemu szkoleniu. Naukowcy tygodniami przetrzymywali je w małych kapsułach ciśnieniowych, monitorując ich reakcje na hałas, zmiany ciśnienia powietrza i nieważkość.
Łajka (ros. szczekaczka) miała początkowo na imię Kudriawka (kędziorek). Zmieniono je po tym, jak zaczęła donośnie szczekać podczas audycji radiowej. Propaganda przedstawiała ją później jako bohaterkę.
Misję przeprowadzono w pośpiechu. Naukowcy nie zdążyli opracować odpowiedniego systemu izolacji termicznej statku kosmicznego.
Radzieccy urzędnicy długo utrzymywali, że Łajka przetrwała na orbicie kilka dni. Jednak w 2002 r. rosyjskie władze przyznały, że zawiodła klimatyzacja w kapsule. Szacowały, że suczka zginęła wskutek przegrzania i stresu zaledwie pięć do siedmiu godzin po starcie.
Z odtajnionych później danych wynikało, że Łajka przeżyła podróż na orbitę i okrążyła Ziemię. Jedno okrążenie miało zająć Sputnikowi 2 około 103 minut.
Światowe oburzenie

Źródło zdjęcia, ullstein bild via Getty Images
Decyzja o wysłaniu Łajki na misję bez powrotu oburzyła świat.
Działacze na rzecz praw zwierząt protestowali przed radziecką ambasadą w Londynie i wzywali właścicieli psów do uczczenia pamięci Łajki minutą ciszy.
Demonstranci zebrali się też przed siedzibą Organizacji Narodów Zjednoczonych w Nowym Jorku, a Amerykańskie Towarzystwo Zapobiegania Okrucieństwu wobec Zwierząt wysłało do radzieckich władz oficjalny protest.
Radzieccy naukowcy opracowali ostatecznie systemy umożliwiające zwierzętom bezpieczny powrót na Ziemię.
W sierpniu 1960 roku w kosmos wyruszyła para suczek: Biełka i Striełka. Zwierzęta okrążyły Ziemię 17 razy i wylądowały żywe następnego dnia.
Mimo światowego oburzenia Łajka stała się symbolem radzieckiej eksploracji kosmosu. Jej wizerunek pojawiał się na znaczkach, kopertach, pudełkach papierosów i zapałkach. W 2008 roku w Moskwie odsłonięto na jej cześć pomnik psa stojącego na dłoni w kształcie rakiety.
Według zwolenników misji Łajka pomogła udowodnić, że żywa istota może przetrwać w stanie nieważkości, i utorować drogę załogowym lotom kosmicznym.
Jednak Oleg Gazienko, który pomógł w wyborze i tresurze Łajki, oświadczył w 1998 roku, że żałuje swoich działań. Stwierdził, że misja Sputnika 2 nie nauczyła naukowców wystarczająco dużo, by uzasadnić śmierć suczki.
Spór o wartość naukową misji i jej etyczny wymiar wciąż trwa.
Przy tłumaczeniu tego artykułu, który oryginalnie był napisany w języku angielskim, użyto narzędzi AI. Dziennikarz BBC sprawdził tłumaczenie przed publikacją. Więcej o tym, jak używamy AI.
Edycja: Joanna Kozłowska








