'Moi rodzice postanowili umrzeć razem, a ja zostałem sam z żałobą'

Źródło zdjęcia, Bas
- Autor, Linda Pressly
- Data publikacji
- Czas czytania: 7 min
Niektóre osoby mogą uznać treść tego artykułu za niepokojącą.
Pewnego poranka w czerwcu 2024 r. Bas podjechał pod kampera swoich rodziców, stojącego w marinie na północy Holandii.
Jan i Els przez większość małżeństwa mieszkali na wodzie. Gdy przekroczyli siedemdziesiątkę i nie byli już w stanie utrzymywać swojego domu, zamieszkali w kamperze zaparkowanym wśród jachtów i żaglówek.
Rodzice wsiedli do samochodu syna. Bas uruchomił silnik.
To był ostatni raz, kiedy ich wiózł.
Dla Jana i Els była to ostatnia podróż. Jechali do miejscowego hospicjum.
O godzinie 10:30 lekarze mieli podać im śmiertelne leki, po czym oboje mieli umrzeć razem w ramach tzw. wspólnej eutanazji, znanej w Holandii jako duo-eutanazja.
Jest ona legalna i należy do rzadkości, jednak z roku na rok coraz więcej Holendrów decyduje się zakończyć życie w ten sposób.

Źródło zdjęcia, Bas
Na trzy dni przed wyznaczonym terminem eutanazji Jan i Els udzielili BBC wywiadu w swoim kamperze.
Jan żył z przewlekłym bólem po latach pracy przy transporcie towarów na holenderskich drogach wodnych, a u Els zdiagnozowano demencję. Historia pary odbiła się szerokim echem na całym świecie.
Ponad dwa lata później ich jedyny syn opowiada, jak próbował przekonać rodziców, by odłożyli swoją decyzję, jednocześnie starając się ją uszanować. Mówi też o emocjonalnym ciężarze, jaki na niego spadł, i o głębokim poczuciu samotności po ich śmierci.
Ostatnia podróż
Bas zaplanował malowniczą trasę do hospicjum, prowadzącą przez fryzyjskie łąki i kanały.
„Wciąż pamiętam całą tę podróż," mówi.
Jego matka siedziała z tyłu samochodu, a ojciec obok niego. Początkowo rozmawiali. Els wydawała się pewna swojej decyzji.
„Mama była o tym przekonana. Nie miała wątpliwości," mówi Bas. „Ale tata był bardziej emocjonalny."
W pewnym momencie Jan zapytał syna, czy postępują właściwie. Bas był zaskoczony. Spodziewał się, że to raczej jego matka będzie mieć wątpliwości.
„Mama zawsze bardzo lubiła życie," mówi. „Pamiętam, jak mówiła: Chciałabym dożyć osiemdziesiątki, a może nawet dziewięćdziesiątki."
Tymczasem jego ojciec od ponad dziesięciu lat mówił o eutanazji z powodu przewlekłego bólu.
W samochodzie Bas uspokajał ojca. Gdy Jan się uspokoił, dalej jechali już w milczeniu, słuchając muzyki i obserwując krajobraz za oknem.

Źródło zdjęcia, Bas
W miesiącach poprzedzających tę podróż Bas próbował przekonać rodziców, by odłożyli swoją decyzję.
„Próbowałem namówić ich, żeby zostali z nami trochę dłużej. Pytałem: dlaczego nie poczekać do zimy? Albo do przyszłego roku?," wspomina.
Bas miał mieszane uczucia. Choć uważał, że decyzja rodziców o eutanazji była słuszna, nie chciał ich stracić.
„Mój tata żył w takim stanie od 10 do 15 lat, więc prawdopodobnie mógłby wytrzymać jeszcze kilka lat. Ale gdyby czekali kolejny rok, moja mama mogłaby znaleźć się w trudnej sytuacji," mówi.
Gdyby Els odłożyła decyzję o eutanazji, jej choroba Alzheimera mogłaby postępować. W takiej sytuacji mogłaby już nie zostać uznana za osobę zdolną do samodzielnego podjęcia decyzji o zakończeniu życia.
W hospicjum
Bas zaparkował samochód.
„Tata pożegnał się z moim samochodem. Lubił go. Powiedział: Dobra robota i dziękuję."
Potem weszli do środka.
„Wyobraź sobie, że jesteś na ich miejscu. Odbywasz ostatnią podróż i spacer. Trudno było uwierzyć, że to dzieje się naprawdę," wspomina Bas.
Przez kolejne dwie godziny rodzinę odwiedzali bliscy i przyjaciele. Rozmawiali, wspominali wspólnie spędzone lata i słuchali muzyki.
W pewnym momencie Bas pomyślał, że można jeszcze wszystko zatrzymać.
„Przyszło mi do głowy: Dobrze, wyjdźmy stąd. Wsiądźmy do samochodu i odjedźmy," mówi.
Nie chciał jednak mówić niczego, co mogłoby wzbudzić w rodzicach wątpliwości.
„Przez cały ten proces wspierałem ich decyzję. Lepiej było zachować spokój i wykorzystać ten czas na pożegnanie."
Tuż przed 10:30 do sali weszli lekarze, którzy mieli podać Janowi i Els śmiertelne leki.
Małżonkowie leżeli obok siebie na szpitalnych łóżkach. W ostatnich chwilach przed utratą przytomności Bas był świadkiem ich bliskości.
„Przez całe życie może trzy albo cztery razy widziałem ich trzymających się za ręce," mówi. „A wtedy leżeli obok siebie, trzymając się za ręce. Dało mi to poczucie spokoju. Robili to naprawdę razem."
Bas mówi, że przez pierwsze pół godziny po śmierci rodziców skupiał się na faktach.
„Po prostu już nie żyli. A potem uświadamiasz sobie, jaka jest sytuacja. To uczucie, którego nie da się opisać," mówi.

Źródło zdjęcia, Bas
W hospicjum dopadł Basa smutek. Zaczął też odczuwać głęboką samotność.
„Przeżywanie żałoby to bardzo, bardzo głębokie doświadczenie," mówi. „Nie mam rodzeństwa, więc naprawdę czułem się samotny."
Gdy umiera jedno z rodziców, często można dzielić wspomnienia i smutek z drugim. W przypadku Basa było inaczej. Jan i Els odeszli tego samego dnia.
„To było tak, jakby odcięto mi nogi," wspomina.
Żałoba miała także fizyczne skutki. Przez cztery lub pięć tygodni czuł się źle i odczuwał ból w całym ciele.
„Nie wiem, czy poleciłbym takie rozwiązanie innym, choć być może trudno to usłyszeć," mówi. „Dla moich rodziców mogło to być najlepsze wyjście, ale utrata ich obojga w tym samym momencie była dla mnie czymś bardzo, bardzo trudnym."

Źródło zdjęcia, Bas
Czy Jan i Els odeszli zbyt wcześnie?
W przypadku osób planujących eutanazję w Holandii, zwłaszcza chorujących na demencję, takich jak Els, wybór odpowiedniego momentu na zakończenie życia bywa wyjątkowo trudny.
W 2024 r. z eutanazji skorzystało 9958 osób w Holandii. Wśród nich było 427 osób z demencją, z czego sześć cierpiało na jej zaawansowaną postać. W tym samym roku 108 osób, czyli 54 pary, zdecydowało się na tzw. duo-eutanazję.
Poza wykazaniem, że cierpią w sposób nie do zniesienia, pacjenci muszą także zostać uznani przez lekarzy za zdolnych do samodzielnego podjęcia decyzji o zakończeniu życia.
Jak wyjaśnia dr Rozemarijn van Bruchem, geriatrka i bioetyczka z Erasmus Medical Centre w Rotterdamie, wywołuje to ogromny stres u osób z demencją rozważających eutanazję.
„Myślą: mam teraz możliwość podjęcia tej decyzji, ale teraz jest za wcześnie. Z drugiej strony za miesiąc może być już za późno. Jak więc zdecydować, kiedy rozpocząć ten proces? A jeśli będę czekać zbyt długo, czy nie przegapię swojej szansy?," mówi.
Zdaniem van Bruchem właśnie legalność eutanazji w Holandii sprawia, że pacjenci mierzą się z takimi dylematami. Wiedzą też, że zgoda na wspomagane zakończenie życia w przypadku zaawansowanej demencji jest wydawana rzadko.
W 2024 r. Els powiedziała BBC, że ona i jej mąż nie chcieli dłużej czekać, ponieważ istniało ryzyko postępu choroby Alzheimera. Jan był z kolei zdeterminowany, by umrzeć razem z żoną.
„Być może odchodzę trochę za wcześnie, ale przeżyłem już swoje życie. Czuję, że jest ono kompletne," mówił wówczas BBC.
Czy wszystko zostało powiedziane?

Źródło zdjęcia, Bas
Jan i Els doskonale zdawali sobie sprawę z ciężaru, jaki ich decyzja nałożyła na syna. Bas uczestniczył we wszystkich spotkaniach z lekarzami podczas procesu poprzedzającego eutanazję. W rodzinie otwarcie rozmawiano o tym, co miało się wydarzyć.
Kiedy umiera ktoś bliski, często zostajemy z poczuciem, że pewne słowa nie zostały wypowiedziane. Bas nie miał takiego poczucia.
Dwa dni przed wyznaczonym terminem eutanazji napisał do rodziców list.
„Miał około ośmiu stron," wspomina. „W sobotni wieczór, dwa dni przed wszystkim, pojechałem do kampera i przeczytałem im go w całości. Pisałem o naszym życiu i dziękowałem za wszystko, co dla mnie zrobili."
Jan i Els byli głęboko poruszeni. Tak jak rzadko okazywali sobie uczucia publicznie, tak też nie należeli do rodziców, którzy często przytulali syna czy mówili o swoich emocjach.
„Czuło się, że mnie kochają, ale okazywali to tym, co robili, a nie słowami czy uściskami," mówi Bas. „Mama zaczęła częściej mnie przytulać, gdy zachorowała na demencję. Tata nigdy tego nie robił. Nigdy mnie nie przytulił."
To zmieniło się tamtego ostatniego sobotniego wieczoru w kamperze.
Jan przytulił syna.
„Zrobił to po przeczytaniu listu. To był chyba jeden z najpiękniejszych momentów."
Po chwili dodaje:
„Wszystko zostało powiedziane."
Przy tłumaczeniu tego artykułu, który oryginalnie był napisany w języku angielskim, użyto narzędzi AI. Dziennikarz BBC sprawdził tłumaczenie przed publikacją. Więcej o tym, jak używamy AI.
Edycja: Julita Waleskiewicz




