13 नोव्हेंबर 2026 ला जगाचा विनाश होणार? जाणून घ्या या भविष्यकथनामागची गोष्ट काय

प्रातिनिधीक फोटो
    • Author, मजदी अल-कस्सौस
    • Role, बीबीसी न्यूज अरबी
  • Published
  • वाचन वेळ: 6 मिनिटे

13 नोव्हेंबर 2026, शुक्रवार

ही तारीख जवळ येतीये तसं सोशल मीडिया आणि काही माध्यमांमधेही आता जगबुडी होणार, जगाचा विनाश होणार अशा स्वरूपाच्या चर्चांना जोर येताना दिसतोय.

या तारखेचा संबंध हा 66 वर्षांपूर्वी प्रसिद्ध झालेल्या एका शास्त्रीय संशोधनाशी आहे. या अभ्यासामध्ये भविष्यात पृथ्वीवर किती लोकसंख्या असेल याचा अंदाज वर्तविण्यात आला होता.

3 संशोधकांनी 4 नोव्हेंबर 1960 ला अमेरिकेतील एका विज्ञानविषयक मासिकात आपला लेख प्रसिद्ध केला होता. त्या लेखाचं शीर्षक होतं- 'जगाच्या विनाशाचा दिवस : शुक्रवार, 13 नोव्हेंबर'

या संशोधकांनी म्हटलं होतं की, जर जगाची लोकसंख्या याच वेगाने वाढत राहिली, तर गेल्या 2 हजार वर्षांतील आकडेवारी पाहता, गणितीय प्रारुपानुसार नोव्हेंबर 2026 पर्यंत लोकसंख्या सैद्धांतिकदृष्ट्या 'अनंता'पर्यंत (इन्फिनिटी) पोहोचेल.

पण या संशोधकांनी खरंच मनुष्याच्या विनाशाची भविष्यवाणी केली होती? या तारखेचं काही वैज्ञानिक महत्त्व आहे का, ज्यामधून पृथ्वीवरचं जीवन संपुष्टात येणाऱ्या एखाद्या संकटाचा इशारा मिळतो?

ही गोष्ट नेमकी कधीपासून सुरू झाली?

या संशोधनाची सुरुवात ऑस्ट्रेलियन-अमेरिकन भौतिक शास्त्रज्ञ हाएन्झ फॉन फॉर्स्टर यांच्यापासून झाली.

पॅट्रिशिया मोरा आणि लॉरेन्स एमियट या 2 संशोधकांसोबत मिळून हा शोध लावला होता. हे तिघंही अमेरिकेच्या 'युनिव्हर्सिटी ऑफ इलिनॉय'च्या इलेक्ट्रिकल इंजिनिअरिंग विभागात काम करत होते.

या संशोधकांनी त्यासाठी जगाच्या लोकसंख्येशी संबंधित अंदाजांचा वापर केला. यामध्ये 24 अंदाजांचा समावेश होता. इसवी सनाच्या सुरुवातीपासून 1958 पर्यंतच्या कालखंडापर्यंतचे हे अंदाज होते. इतिहासामध्ये लोकसंख्या कशापद्धतीने वाढली, हे समजून घेण्याचा हा प्रयत्न होता.

लोकसंख्येतील वाढ ही एका विशिष्ट दराने होते, हे या संशोधकांनी ग्राह्य धरलं नाही. त्याऐवजी त्यांनी एक गणिती प्रारूप मांडलं. हे प्रारूप वेगाने वाढणाऱ्या लोकसंख्येच्या म्हणजेच हायपरबोलिक ग्रोथच्या गृहीतकावर आधारित होतं. या प्रारुपानुसार काळानुरूप लोकसंख्या वाढीचा वेगही वाढत जातो.

इजिप्तमधील 'वातनी' या वृत्तपत्राने 29 नोव्हेंबर 1964 सालातलं एक जुनं कात्रण प्रसिद्ध केलं आहे.
फोटो कॅप्शन, इजिप्तमधील 'वातनी' या वृत्तपत्राने 29 नोव्हेंबर 1964 सालातलं एक जुनं कात्रण प्रसिद्ध केलं आहे.
Skip podcast promotion and continue reading
BBC News मराठी आत्ताच फॉलो करा WhatsApp कर
बीबीसी न्यूज मराठी आता व्हॉट्सॲपवर

तुमच्या कामाच्या गोष्टी आणि बातम्या आता थेट तुमच्या फोनवर

फॉलो करा

End of podcast promotion

मनुष्यांमधला परस्पर संवाद, एकमेकांना सहकार्य करण्याची आणि समूहाने राहण्याची वृत्ती यामुळे त्यांना निसर्गाच्या मर्यादा ओलांडायला मदत होते. त्यामुळेच त्यांचं आयुष्यमान वाढतं, प्रजनन क्षमता वाढलेली दिसते.

ऐतिहासिक आकडेवारीला हे गणितीय समीकरण लागू केल्यानंतर संशोधकांना असं लक्षात आलं की, 2026 मध्ये अशा पातळीवर पोहोचेल, ज्याला 'सिंग्युलॅरिटी' म्हटलं जातं.

हे नोव्हेंबर 2026 च्या आसपास घडताना दिसू शकेल, असा त्यांचा निष्कर्ष होता. त्यानुसार 13 नोव्हेंबर ही तारीख या संशोधनात समाविष्ट झाली. या तारखेला लोकसंख्या अनंत म्हणजेच इन्फिनिटीला पोहोचण्याचा अंदाज होता.

जर वरवर पाहिलं तर या अभ्यासाचं शीर्षक जगाच्या अंताची भविष्यवाणी केल्यासारखं वाटू शकतं. पण त्याचा अर्थ अजिबातच असा नव्हता.

पृथ्वीवर एखादा लघुग्रह आदळेल असं संशोधकांनी म्हटलं नव्हतं, सूर्यावर स्फोट होईल किंवा एखादा विनाशकारी भूकंप, ज्वालामुखीचा विस्फोट अशी कोणतीही भविष्यवाणी त्यांनी केली नव्हती.

कोणत्याही नैसर्गिक आपत्तीमुळे जगाचा विनाश होईल असं ना त्यांनी म्हटलं होतं, ना तशी कोणतीही तारीख नमूद केली होती.

त्यांनी 'प्रलयाचा दिवस' ही संज्ञा त्या काल्पनिक गणितीय बिंदूचं वर्णन करण्यासाठी केला होता, जिथे त्यांच्या समीकरणानुसार लोकसंख्या 'अनंत' होणार आहे. भौतिकदृष्ट्या हे अशक्य आहे.

अनंत या शब्दाचा अर्थ असाही नाही की, पृथ्वीवर खरंच एवढे लोक असतील. हा एक असा गणितीय निष्कर्ष आहे की, एखादे प्रारुप भविष्यातील काळासाठीही लागू होईल आणि त्यामधील अटींमध्ये कोणताही बदल होणार नाही, असं गृहीत धरलं, तर काय परिणाम समोर येतील हे समजतं.

मूळ अभ्यास वाचल्यावर असे लक्षात येते की, पर्यावरण, संसाधनं आणि लोकसंख्येशी संबंधित परिस्थितींचा प्रभाव विचारात घेतल्याशिवाय हे मॉडेल लागू करता येणार नाही, याची संशोधकांना जाणीव होती.

या घटकांमुळे जन्मदर आणि मृत्युदरावर परिणाम होऊ शकतो आणि लोकसंख्या वाढीची दिशाही बदलू शकते.

1964 साली प्रसिद्ध झालेल्या मिशेल टेकला यांच्या लेखाशी काय संबंध?

इजिप्तमधील 'वातनी' या वृत्तपत्राने 29 नोव्हेंबर 1964 सालातलं एक जुनं कात्रण प्रसिद्ध केलं आहे. हा लेख मिशेल टेकला यांनी लिहिलेला आहे. या लेखाच्या शीर्षकात 13 नोव्हेंबर 2026 ला जगाचा अंत होणार असल्याचं म्हटलं आहे.

यानंतर इजिप्तमधील इतर प्रसारमाध्यमांनीही या जुन्या कात्रणाचे फोटो पुन्हा प्रसिद्ध केले. त्यामुळे 6 दशकांहून अधिक काळानंतर ही गोष्ट पुन्हा चर्चेत आली आहे.

मात्र, हा लेख आणि मूळ वैज्ञानिक संशोधन यांच्यातला फरक लक्षात घेणं आवश्यक आहे.

प्रातिनिधीक फोटो
फोटो कॅप्शन, 13 नोव्हेंबर 2026 ही तारीख सांगणारं संशोधन 1960 मध्ये फॉन फोर्स्टर आणि त्यांच्या दोन सहकाऱ्यांनी प्रसिद्ध केलं होतं.

13 नोव्हेंबर 2026 ही तारीख सांगणारं संशोधन 1960 साली फॉन फोर्स्टर आणि त्यांच्या दोन सहकाऱ्यांनी प्रसिद्ध केलं होतं. ते मिशेल टेकला यांनी केलं नव्हतं.

प्रसारमाध्यमांनी अलीकडेच प्रसिद्ध केलेल्या बातम्यांमध्ये टेकला यांच्या लेखाच्या विषयाबद्दलही वेगवेगळे दावे करण्यात आले आहेत. काही वृत्तांमध्ये या लेखाचा संबंध लोकसंख्या वाढीच्या अभ्यासाशी जोडण्यात आला आहे, तर काही बातम्यांमध्ये सूर्याची हालचाल, हवामान बदल आणि नैसर्गिक आपत्ती यांच्याशी संबंधित गृहितकांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.

त्यामुळे मूळ लेखाचा संपूर्ण मजकूर तपासून त्यातील वैज्ञानिक आशयाची तुलना केल्याशिवाय या सर्व गृहीतकांना एकाच वैज्ञानिक सिद्धांताचा भाग मानणे किंवा त्यांना फॉन फोर्स्टर यांच्याच संशोधनाचे निष्कर्ष समजणं योग्य नाही.

सूर्यावरील घडामोडी

मिशेल टेकला यांच्या लेखाच्या संदर्भाने काही प्रसारमाध्यमांनी ज्या बातम्या दिल्या आहेत, त्यामध्ये 13 नोव्हेंबर 2026 या दिवशी सूर्यावर नेहमीपेक्षा वेगळ्या काही घडामोडी घडू शकतात, असंही नमूद करण्यात आलं. या घडामोडींचा परिणाम चुंबकीय क्षेत्रावर होऊ शकतो, तसंच नैसर्गिक आपत्तीही ओढवू शकतात, अशी भीती या बातम्यांमध्ये व्यक्त करण्यात आली.

मात्र, प्रत्यक्षात येणारी सौर वादळं आणि एखाद्या विशिष्ट दिवशी सौर आपत्ती ओढवू शकते, असे दावे यातील फरक समजून घेणे आवश्यक आहे.

प्रातिनिधीक फोटो

सूर्यावरील घडामोडींबद्दल माहिती असते ती एक ज्ञात नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. त्याचं प्रमाण बदलतं आणि त्याचं एक ठराविक चक्रही असतं.

या काळात कधीकधी सूर्याच्या बाह्य वातावरणातून मोठ्या प्रमाणावर चुंबकीय क्षेत्राचं उत्सर्जन होतं. (Coronal Mass Ejection) त्याचप्रमाणे सौर ज्वालांचंही (Solar Flares) उत्सर्जन होतं. याचा परिणाम पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्रावरही होऊ शकतो.

तीव्र सौर वादळांमुळे दळणवळण यंत्रणा, उपग्रह आणि दिशादर्शक यंत्रणांमध्ये (Navigation Systems) बिघाड होऊ शकतो. तसंच, वीजपुरवठा करणाऱ्या ग्रिडवरही सौर वादळांचा परिणाम होऊ शकतो.

मात्र, त्यामुळे एखाद्या ठराविक तारखेला पृथ्वीचा विनाश होईल, असा त्याचा अर्थ नाही.

1960 साली 'सायन्स' या नियतकालिकात लोकसंख्येसंदर्भात एक रिसर्च प्रसिद्ध झाला. त्यामध्ये 13 नोव्हेंबर 2026 या तारखेचा सूर्यावरील घडामोडी, भूगर्भीय हालचाली किंवा हवामानविषयक आपत्ती यांच्याशी संबंध जोडणारा कोणताही पुरावा देण्यात आलेला नाही.

'13 नोव्हेंबरला कोणत्याही असामान्य घटनेचा संकेत नाही'

13 नोव्हेंबरला 2026 ला पृथ्वीला खगोलीय धोका निर्माण होणार असल्याच्या दाव्यांबद्दल बोलताना खगोलशास्त्रज्ञ इमाद मुजाहिद यांनी म्हटलं की, यावर्षी सूर्यावरील घडामोडी सर्वोच्च टप्प्यावर पोहोचतील. मात्र, या घटनेची शास्त्रज्ञांना अनेक दशकांपासून माहिती आहे. ही काही अचानक घडणारी घटना नाही किंवा त्यात अनपेक्षित बदलही होत नाहीयेत.

मुजाहिद यांनी बीबीसी न्यूज अरबीला सांगितले की, सूर्यावरील घडामोडी या ठराविक नैसर्गिक चक्रांमधून जातात. सौर वादळं ही विश्वाच्या उत्पत्तीपासूनच निर्माण होत आहेत. मात्र, विज्ञान आणि तंत्रज्ञानातील प्रगतीमुळे आता शास्त्रज्ञांना पूर्वीपेक्षा अधिक चांगल्या प्रकारे त्यांच्यावर लक्ष ठेवता येतं, त्यांचा अभ्यास करता येतो आणि त्यांचा अंदाजही वर्तवता येतो.

जॉर्डनचे खगोलशास्त्रज्ञ इमाद मुजाहिद
फोटो कॅप्शन, जॉर्डनचे खगोलशास्त्रज्ञ इमाद मुजाहिद

त्यांनी म्हटलं की, येत्या 13 नोव्हेंबरला अशी कोणतीही ज्ञात किंवा अपेक्षित खगोलीय घटना घडणार नाही, ज्यामुळे पृथ्वीच्या सुरक्षिततेबाबत चिंता किंवा भीती निर्माण होईल.

खगोलशास्त्र किंवा विश्वविज्ञानात (Cosmology) जगाचा अंत जवळ आल्याचं सूचित करणारा कोणताही संकेत नसल्याचंही त्यांनी स्पष्ट केलं.

या तारखेबाबत केले जाणारे दावे खगोलशास्त्रातील तज्ज्ञांच्या विधानांवर किंवा त्यांनी दिलेल्या इशाऱ्यांवर आधारित नाहीत. काही संस्था आणि व्यक्ती कोणताही वैज्ञानिक आधार नसताना माध्यमांच्या मदतीने हे दावे पसरवत असल्याचं त्यांनी सांगितलं.

सूर्यावरील घडामोडी, सौर वादळं यासारख्या ज्ञात नैसर्गिक घटना आणि जगाच्या अंताबाबतच्या भविष्यवाणीशी त्यांचा संबंध जोडणारे दावे यांच्यातील भेद स्पष्ट करताना मुजाहिद यांनी या गोष्टी सांगितल्या.

1960 मधला गणितीय अंदाज प्रत्यक्षात खरा का ठरला नाही?

जुन्या समीकरणाचा वापर 2026 मधल्या वास्तविक परिस्थितीचा अंदाज घेण्यासाठी करताना आलेली सर्वात मोठी अडचण म्हणजे लोकसंख्या वाढीचा पूर्वीचा वेग कोणत्याही मोठ्या बदलाशिवाय कायम राहील, असं गृहीत धरणं.

मात्र, गेल्या अनेक दशकांत जगात सामाजिक, आर्थिक आणि लोकसंख्याशास्त्रीय पातळीवर मोठे बदल झाले. याचा परिणाम जन्मदर, मृत्यूदर आणि लोकसंख्येच्या वाढीवरही झाला आहे.

आकडेवारीनुसार, जगातील लोकसंख्या वाढीचा दर 1960 च्या दशकात सर्वोच्च पातळीवर होता. त्यानंतर त्यात हळूहळू घट होऊ लागली. याचा अर्थ, लोकसंख्येतील प्रत्यक्ष वाढीचा कल 1960 मध्ये संशोधकांनी वापरलेल्या मॉडेलनुसार कायम राहिला नाही.

हे संशोधन प्रसिद्ध झालं, तेव्हा जगाची लोकसंख्या जवळपास 3 अब्ज होती. आता ती 8 अब्जांहून अधिक झाली आहे. मात्र, समीकरणात ज्या 'अनंत' (infinity) संख्येची कल्पना केली आहे, कोणत्याही अर्थाने लोकसंख्या त्याच्या जवळ पोहोचलेली नाही.

प्रातिनिधीक फोटो

दुसरीकडे, संयुक्त राष्ट्रांच्या अलीकडील अंदाजांमधून या जुन्या अभ्यासात मांडलेल्या परिस्थितीपेक्षा पूर्णपणे वेगळे चित्र समोर येते.

संयुक्त राष्ट्रांच्या आर्थिक आणि सामाजिक व्यवहार विभागाने (UN DESA) प्रसिद्ध केलेल्या 'वर्ल्ड पॉप्युलेशन प्रॉस्पेक्ट्स 2024' या अहवालानुसार, 2024 मध्ये 8.2 अब्ज असलेली जगाची लोकसंख्या ही 2080 च्या दशकाच्या मध्यापर्यंत जवळपास 10.3 अब्जांपर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे. त्यानंतर लोकसंख्या हळूहळू कमी व्हायला सुरुवात होईल आणि 2100 पर्यंत ती 10.2 अब्जांवर स्थिरावेल.

या शतकातच जगाची लोकसंख्या सर्वोच्च पातळीवर पोहोचण्याची शक्यता असल्याचं संयुक्त राष्ट्रांच्या अंदाजावरून दिसतं. यामागचं एक कारण म्हणजे जास्त लोकसंख्या असलेल्या देशांमध्ये प्रजननदरात अपेक्षेपेक्षा अधिक वेगाने झालेली घट.

अनेक देशांमध्ये आता केवळ वाढती लोकसंख्या हाच चिंतेचा विषय राहिलेला नाही. प्रजननदरातील घट, सरासरी आयुर्मानात वाढ आणि वृद्धांच्या वाढत्या संख्येमुळे निर्माण होणारी आव्हानेही महत्त्वाची ठरत आहेत.

(बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन)