آیا اسرائیل میان ترکیه و جمهوری آذربایجان شکاف انداخته است؟

«دو کشور، یک ملت.» از دهه ۱۹۹۰ این شعار نمادی از روابط نزدیک جمهوری آذربایجان و ترکیه بوده است و بسیاری در باکو، ترکیه را متحدی سیاسی و نظامی می‌دانستند. الهام علی‌اف بارها از حمایت ترکیه در جنگ قره‌باغ قدردانی کرده و پرچم‌های ترکیه در خیابان‌های باکو به اهتزاز درآمده‌اند.

اما جنگ اسرائیل در غزه نشان داده است که منافع باکو و آنکارا تا چه اندازه می‌تواند متفاوت باشد. ترکیه آشکارا با اسرائیل، دیگر متحد جمهوری آذربایجان، مخالفت می‌کند. اکنون علی‌اف می‌گوید کمکی در کار نبوده و باکو همه تسلیحات خود را با پولش خریده است. چرا چنین شده است؟

الهام علی‌اف گفت: «ما نه به کمک کسی نیاز داریم و نه به حمایت کسی. زمانی که به کمک نیاز داشتیم، هیچ‌ کس به ما کمک نکرد. وقتی یک میلیون پناهجو داشتیم، هیچ‌ کس دست یاری به سوی ما دراز نکرد. هرچه به دست آوردیم، با پول خریدیم. همه تسلیحات را نیز با پول و به قیمت‌های جهانی خریدیم، تا آخرین فشنگ.»

علی‌اف این سخنان را ۲ اکتبر ۲۰۲۶ در دیدار با اعضای حزب حاکم «آذربایجان نوین» بیان کرد. او هنگام صحبت درباره بی‌نیازی جمهوری آذربایجان از کمک یا حمایت خارجی، مستقیما نامی از ترکیه نبرد، اما این سخنان باعث شد بسیاری در جمهوری آذربایجان و ترکیه این پرسش را مطرح کنند که آیا منظور او ترکیه بوده است.

راسیم موسابکوف، نماینده مجلس جمهوری آذربایجان، به بی‌بی‌سی گفت: «در جریان جنگ واقعا هیچ‌ کس به ما کمک نکرد، اما جمهوری آذربایجان و ترکیه روابطی متحدانه دارند و هیچ اختلافی میان دو کشور وجود ندارد.»

در همین حال، رسانه‌های جمهوری آذربایجان طی چند روز گذشته، بدون اشاره مستقیم به ترکیه، نوشته‌اند که جمهوری آذربایجان کشوری مستقل است و نباید تحت هیچ نفوذ خارجی قرار گیرد. آن‌ها بخش‌هایی از سخنان رئیس‌جمهور را نقل و تحلیل کرده‌اند.

فرهاد ممدوف، تحلیلگر سیاسی جمهوری آذربایجان، می‌نویسد: «الهام علی‌اف توجه‌ها را به موضوع امنیت ایدئولوژیک جلب کرد و عملا آن را هم‌ سطح امنیت فیزیکی قرار داد.» او نتیجه می‌گیرد که «سخنان الهام علی‌اف نیازمند بررسی عمیق‌تر، تشریح و نتیجه‌گیری است».

پس از پیروزی جمهوری آذربایجان در جنگ قره‌باغ در سال‌۲۰۲۰، خیابان‌های باکو پر از پرچم‌های ترکیه بود. علی‌اف یک روز پس از امضای توافق آتش‌بس با اردوغان تماس گرفت و از ترکیه بابت حمایت سیاسی تشکر کرد. او بعدا بارها این کار را تکرار کرد، هرچند هیچگاه از «حمایت نظامی» سخن نگفت.

پس از جنگ، علی‌اف و اردوغان اعلامیه‌ای درباره اتحاد نظامی امضا کردند. اما حتی پیش از آن نیز جمهوری آذربایجان و ترکیه سال‌ها رزمایش‌های نظامی مشترک برگزار می‌کردند و همچنان به این کار ادامه می‌دهند. ارتش جمهوری آذربایجان نیز بر اساس الگوی ترکیه در حال نوسازی است.

در جنگ ۴۴ روزه، جمهوری آذربایجان از پهپادهای ترکیه‌ای بایراکتار استفاده کرد که بعدها شهرت زیادی پیدا کردند و به این کشور برتری هوایی نسبت به ارمنستان دادند. هرگز گفته نشد که ترکیه لزوما این پهپادها را به جمهوری آذربایجان هدیه کرده است، اما علی‌اف نیز پیش‌تر بر این نکته تاکید نکرده بود که آن‌ها خریداری شده‌اند.

پس از جنگ، در مناطقی که به کنترل جمهوری آذربایجان بازگشت، عملیات بازسازی گسترده‌ای آغاز شد که شرکت‌های ترکیه‌ای نیز در آن مشارکت داشتند. روزنامه‌نگاران جمهوری آذربایجان دریافتند یکی از این شرکت‌ها متعلق به یکی از بستگان اردوغان بود.

حسن سلیم اوزرتم، تحلیلگر سیاسی مستقر در آنکارا، می‌گوید: «با توجه به اظهارات علی‌اف درباره اینکه هیچ‌ کس به جمهوری آذربایجان کمک نکرده، می‌توان فرض کرد این سخنان به‌عنوان پیامی برای ترکیه مطرح شده‌اند.»

او می‌گوید بخش مهمی از هویت جمهوری آذربایجان بر بازپس‌گیری قره‌باغ و این روایت استوار شده که خود مردم جمهوری آذربایجان این کار را انجام داده‌اند.

کریل کریووشیف، روزنامه‌نگار مستقل و تحلیلگر سیاسی که مقام‌های روسیه او را در فهرست «عوامل خارجی» قرار داده‌اند، می‌گوید: «ترکیه در درجه اول کمک‌های تخصصی ارائه کرد. منظورم اطلاعات شناسایی و اطلاعاتی، سال‌ها آموزش و تربیت ارتش جمهوری آذربایجان و در عمل نزدیک شدن و هماهنگ‌سازی دو ارتش و برگزاری مداوم رزمایش‌های مشترک است. این‌ها همان کمک‌هایی بود که ترکیه ارائه کرد.»

جمهوری آذربایجان در آن جنگ از پهپادهای اسرائیلی هاروپ نیز استفاده کرد. پس از توافق با ارمنستان با میانجیگری روسیه در ۱۰ نوامبر ۲۰۲۰، پرچم‌های اسرائیل نیز در خیابان‌های باکو دیده می‌شدند.

آیا اسرائیل میان متحدان شکاف انداخته است؟

به نظر می‌رسد اختلاف میان جمهوری آذربایجان و ترکیه پس از آن آشکار شد که بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، در نشست اخیر مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک پشت تریبون رفت و درباره پیجرهای انفجاری‌ صحبت کرد که اسرائیل علیه نیروهای حزب‌الله لبنان به کار برده بود.

در همان زمان، نمایندگان چند کشور در اعتراض سالن را ترک کردند و بیرون از ساختمان سازمان ملل نیز تظاهراتی علیه حضور نتانیاهو جریان داشت.

تصاویر نماینده جمهوری آذربایجان که در میان صندلی‌های خالی در سالن باقی مانده بود، به‌ سرعت در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد. اینکه نماینده ترکیه سالن را ترک کرد اما نماینده جمهوری آذربایجان ماند، مورد پسند رسانه‌های ترکیه قرار نگرفت. آن‌ها احساس کردند باکو رفتاری متناسب با یک متحد نداشته است.

جمهوری آذربایجان هم با ترکیه و هم با اسرائیل روابط خوبی دارد. به هر دو کشور نفت می‌فروشد و از هر دو تسلیحات می‌خرد.

روابط جمهوری آذربایجان و ایران چندان خوب نیست. مقام‌های نظامی ایران، جمهوری آذربایجان را به انتقال اطلاعات نظامی به اسرائیل متهم کرده‌اند، اما باکو این اتهام را رد می‌کند. همچنین در مارس امسال، هم‌زمان با آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، تهران ظاهراً حمله پهپادی به خاک جمهوری آذربایجان در نخجوان انجام داد.

اما جنگ غزه عملا جمهوری آذربایجان را ناچار به انتخاب کرده است؛ در حالی که ترکیه از فلسطینی‌ها حمایت می‌کند، جمهوری آذربایجان می‌کوشد بی‌طرف بماند.

روسلان سلیمانوف، خاورشناس و کارشناس مرکز «نست» می‌گوید: «مشخص است که در ترکیه بسیاری، به‌ویژه محافل اسلام‌گرا، از روابط نزدیک باکو با اسرائیل ناراضی‌اند. اما اولا، این چیزی نیست که آنکارا به خاطرش بخواهد وارد رویارویی با جمهوری آذربایجان شود.»

او افزود: «ثانیا، خود ترکیه موضعی دوگانه دارد. آنکارا در حالی که رهبری اسرائیل را به‌شدت مورد انتقاد قرار می‌دهد، روابط اقتصادی خود را با این کشور ادامه می‌دهد، از جمله ترانزیت نفت جمهوری آذربایجان و عراق.»

خاستگاه‌های متفاوت قدرت

اردوغان در اواخر سپتامبر، در همان ساختمان سازمان ملل، ممنوعیت استفاده از حجاب در مراکز آموزشی را محکوم کرد. او مستقیما از جمهوری آذربایجان نام نبرد، اما کابینه جمهوری آذربایجان یک روز پیش از آن چنین ممنوعیتی را تصویب کرده بود.

اوزرتم می‌گوید: «باکو ممکن است سخنرانی رئیس‌جمهور ترکیه در مجمع عمومی سازمان ملل و تاکید او بر ممنوعیت روسری در مدارس را تلاشی برای مداخله در سیاست داخلی جمهوری آذربایجان تلقی کرده باشد.»

روسلان سلیمانوف می‌گوید: «می‌توان ترکیه را کشوری دانست که از زمان به قدرت رسیدن حزب عدالت و توسعه به رهبری اردوغان، در آن از اسلام و نمادهای اسلامی به‌طور فزاینده‌ای در سیاست استفاده ابزاری شده است.»

او افزود: «اما در جمهوری آذربایجان، پس از ۷۰ سال تبلیغات الحادی، نقش اسلام، به‌ویژه در سیاست، عملاً به حاشیه رانده شده است. بنابراین می‌توان گفت جامعه جمهوری آذربایجان تا حدی، به‌خصوص در زمینه سیاست، سکولارتر از جامعه ترکیه است.»

اخیرا در ترکیه تظاهراتی علیه محدودیت‌های حجاب در جمهوری آذربایجان برگزار شد. بر اساس نوشته‌های روی پلاکاردها، برخی شرکت‌کنندگان این پرسش را مطرح می‌کردند که آیا پس از چنین ممنوعیتی هنوز می‌توان جمهوری آذربایجان و ترکیه را کشورهای دوست دانست.

در خود ترکیه نیز مقام‌های پیشین در سال ۱۹۹۷ محدودیت‌هایی مشابه اعمال کرده بودند. اردوغان دقیقا در بستر مبارزه برای حقوق دینداران به قدرت رسید و همچنان بارها به اسلام می‌پردازد.

اما در جمهوری آذربایجان وضعیت متفاوت است. علی‌اف، برخلاف اردوغان، پیش از رسیدن به قدرت نه سیاستمداری شناخته‌شده در عرصه عمومی بود، نه یک مخالف سیاسی، و نه فردی که به داشتن دیدگاه‌های مذهبی شهرت داشته باشد.

او تا حد زیادی از میراث سیاسی پدرش، حیدر علی‌اف، بهره می‌برد، کسی که در اتحاد جماهیر شوروی، کشوری با سیاست رسمی ضد‌ دینی، در بالاترین سطوح حزبی فعالیت داشت.

حزب اسلامی جمهوری آذربایجان از دهه ۱۹۹۰ میلادی ممنوع شد. ناظران می‌گویند الهام علی‌اف نیز در سراسر دوران حکومت خود به‌طور پیوسته با اسلام سیاسی مقابله کرده است.

بخش بزرگی از زندانیان سیاسی این کشور، هم اکنون و هم در سال‌های گذشته، از اعضا یا وابستگان جوامع و سازمان‌های مذهبی مختلف بوده‌اند.

پیامد این اختلاف‌ها چه خواهد بود؟

با این حال، کارشناسان معتقدند پیوندهای ترکیه و جمهوری آذربایجان آن‌قدر گسترده است که بعید است دو کشور واقعا با یکدیگر دچار اختلاف جدی شوند.

سلیمانوف می‌گوید: «فکر می‌کنم اختلافی که درباره آن صحبت می‌کنیم بیشتر از جنس «سر و صدای رسانه‌ای» است. این سر و صدا و این موج‌ها ادامه خواهند داشت تا نشست بعدی وزیران خارجه یا روسای جمهور دو کشور که، همانطور که می‌دانیم، به‌طور منظم برگزار می‌شود.»

اوزرتم می‌گوید: «با توجه به سطح روابط میان دو کشور، فکر می‌کنم این وضعیت موقتی است. با این حال، این‌ها آزمون‌های مهمی برای استحکام روابط دوجانبه‌اند و نمی‌توان گفت چنین اتفاق‌هایی دوباره تکرار نخواهند شد.»

او افزود: «فکر می‌کنم با پیشرفت روند عادی‌سازی در قفقاز، شاهد چنین فراز و فرودهایی خواهیم بود. درگیری میان اسرائیل و ایران نیز تاثیر مشخصی بر فضای سیاسی خواهد گذاشت.»

کریووشیف می‌گوید: «روابط با ترکیه آنقدر قوی است که فکر نمی‌کنم یک جنجال کوچک بتواند به آن‌ها آسیب بزند.»

او یادآوری می‌کند که اسرائیل و ترکیه مذاکرات خود درباره وضعیت سوریه، جایی که هر دو کشور منافع دارند، را در خاک جمهوری آذربایجان برگزار کردند و در آن زمان هیچ‌ یک از طرفین درباره موضع بی‌طرفانه جمهوری آذربایجان اعتراضی نداشت.

با این حال، او احتمال می‌دهد در سال‌های آینده، اگر یکی از دو کشور نگاه خود به اسلام سیاسی را تغییر ندهد، تفاوت ایدئولوژیک واقعا بتواند زمینه‌ساز اختلاف شود.

او می‌گوید: «این خطرناک‌ترین وضعیت است، زمانی که دو کشور نزدیک از ایدئولوژی‌های متفاوت پیروی می‌کنند. ترکیه در مسیر اسلام سیاسی حرکت می‌کند و جمهوری آذربایجان یک حکومت خودکامه سکولار است. در طول سال‌ها، این تفاوت می‌تواند به اختلاف‌هایی واقعی تبدیل شود.»