हनी ट्रॅप काय असतो? उच्चपदस्थ अधिकारी यामध्ये कसे अडकतात?

प्रातिनिधिक छायाचित्र
फोटो कॅप्शन, प्रातिनिधिक छायाचित्र
    • Author, नितीन श्रीवास्तव
    • Role, बीबीसी प्रतिनिधी
  • Published
  • वाचन वेळ: 6 मिनिटे

जगातील सर्वात मोठ्या तंत्रज्ञान कंपन्यांपैकी एक असलेल्या एनव्हिडियाचे सीईओ जेन्सन हुआंग यांच्याशी संबंधित एका प्रकरणामुळे अमेरिका, चीन आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रात मोठी खळबळ उडाली आहे.

एका संशयित चिनी महिला हेराशी त्यांचे संबंध असल्याचा दावा काही अमेरिकन माध्यमांनी केला आहे. चीनने हे आरोप फेटाळून लावले आहेत, तर अमेरिकेत या प्रकरणाकडे राष्ट्रीय सुरक्षेच्या दृष्टीने पाहिलं जात आहे.

मात्र, या प्रकरणात हनी ट्रॅप झाल्याचं अद्याप सिद्ध झालेलं नाही. तरीही जगभरात याची चर्चा होत आहे कारण यामुळे पुन्हा एकदा हनी ट्रॅप, हेरगिरी आणि राष्ट्रीय सुरक्षा या मुद्द्यांकडे लक्ष वेधलं गेलं आहे.

पण नेमकं हनी ट्रॅप म्हणजे काय? इतिहासात अशी कोणती प्रकरणं गाजली आहेत? आणि जेन्सन हुआंग यांच्या प्रकरणात जगाचं लक्ष एवढं का लागलं आहे?

खरं तर हनी ट्रॅपची प्रकरणे सातत्याने चर्चेत येत असतात. काही महिन्यांपूर्वीच नोव्हेंबर 2022 मध्ये दिल्ली पोलिसांनी भारताच्या परराष्ट्र मंत्रालयात काम करणाऱ्या एका वाहनचालकाला अटक केली होती.

हनी ट्रॅप मध्ये अडकल्यानंतर हा ड्रायव्हर पाकिस्तानमध्ये एखाद्या व्यक्तीला गुप्त माहिती पुरवत आहे, असं सुरक्षा संस्थांनी पोलिसांना सांगितल्यानंतर ही कारवाई करण्यात आली होती.

हनी ट्रॅप काय असतो?

हनी ट्रॅप हेरगिरीच्या इतिहासात आजवर सर्वाधिक चर्चा कुणाची झाली असेल तर ती म्हणजे माता हारी होय. पहिल्या महायुद्धानंतर तिला तिच्या कारनाम्यांनी प्रचंड लोकप्रियता मिळाली होती.

नेदरलँडची मार्गारेट मॅकलियोड आकर्षक नृत्यकलेत पारंगत होती. तिला नंतर फ्रान्सच्या फायरिंग स्क्वॉडने गोळी झाडून ठार केलं होतं. जर्मन लष्करासाठी हेरगिरी केल्याचा आरोप तिच्यावर लावण्यात आला होता. यादरम्यान तिने अनेक फ्रेंच-ब्रिटिश अधिकाऱ्यांच्या जवळ जाऊन गुप्त माहिती मिळवली, असाही तिच्यावर आरोप होता.

लोकप्रिय लेखक पावलो कोएल्हो यांच्या ‘द स्पाय’ नामक का कादंबरीत माता हारी ही एक प्रमुख पात्र आहे.

माता हारी
फोटो कॅप्शन, माता हारी

ते लिहितात, “माता हारी पॅरीसमध्ये पोहोचली, तेव्हा तिच्याकडे एक पैसाही नव्हता. पण लवकरच ती पॅरीसमधली सर्वात फॅशनेबर आणि आकर्षक महिला बनली. बहुतांश अधिकारी किंवा लष्करी अधिकारी तिच्यासोबतच्या आपल्या मैत्रीबद्दलच्या कहाण्या रंगवून सांगायचे.”

पण, माता हारीवर हनी ट्रॅप करण्याबाबतचे आरोप पूर्णपणे सिद्ध होऊ शकले नाहीत. पण तरीही माता हारीला फ्रेंच सरकारने शिक्षा दिली कारण, ही प्रकरणे कथितरित्या गुप्त दस्तऐवज शत्रूपर्यंत पोहोचवण्याची होती.

खरं तर, हनी ट्रॅप करण्याची प्रक्रिया म्हणजे एखादं प्रेमळ किंवा लैंगिक नातं बनवून एखाद्या व्यक्तीकडून गुप्त माहिती काढून घेणं अशी असते.

हेरगिरी

या माहितीचा वापर एखादी मोठी रक्कम मिळवण्यासाठी किंवा राजकीय कारणांसाठी केला जाऊ शकतो.

गेल्या दशकभरात भारतासह इतर अनेक देशांमध्ये हनी ट्रॅपची अनेक प्रकरणं समोर आली. यामध्ये बेकायदेशीर पद्धतीने वसुली किंवा ब्लॅकमेल करण्याचा समावेश आहे.

केम्ब्रिज डिक्शनरीनुसार, “हनी ट्रॅप ही एखादी मोहक गोष्ट असते. यामध्ये लोकांना आमीष दाखवण्यात येतं. हनी ट्रॅपचा वापर हेरगिरीसाठीही करण्यात येतो.”

हेरगिरीसाठी हनी ट्रॅप

परदेशातील किस्से तर आहेतच. पण आधी आपण भारतातील हनी ट्रॅपच्या प्रकरणांची माहिती घेऊ.

बी. रमण यांच्या ‘द काओ बॉयज ऑफ रॉ : डाऊन मेमरी लेन’ मध्ये याबाबत एक अत्यंत सुप्रसिद्ध किस्सा आहे.

यामध्ये मॉस्कोमध्ये तैनात असलेल्या एका भारतीय अधिकाऱ्याचं एका रशियन डान्सरसोबत प्रेम जुळतं.

बी रमण यांचं पुस्तक - ‘द काओ बॉयज ऑफ रॉ : डाऊन मेमरी लेन’
फोटो कॅप्शन, बी रमण यांचं पुस्तक - ‘द काओ बॉयज ऑफ रॉ : डाऊन मेमरी लेन’

KGB ही रशियाची गुप्तहेर संस्था त्या डान्सरच्या माध्यमातून अधिकाऱ्यांकडून माहिती उकळण्याच्या प्रयत्नात असते. पण ही माहिती देण्यास अधिकारी स्पष्ट नकार देतो. तो थेट दिल्लीला परतून पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू यांना याबाबत सांगतो.

यानंतर, संबंधित अधिकाऱ्याला पुढे सावध राहण्याची सूचना देऊन माफ केलं जातं. तेव्हापासूनच भारताच्या परराष्ट्र सेवेतील अधिकाऱ्यांना इतर देशांमध्ये अशा प्रकारच्या प्रलोभनांपासून दूर राहण्याची सूचना देण्यात येऊ लागली. ती आजतागायत कायम आहे.

ब्रिटिश इतिहासकार रिचर्ड डेकन आपल्या स्पायक्लोपीडिया पुस्तकात लिहितात, “कोल्ड वॉरदरम्यान रशियाच्या KGB या गुप्तहेर संस्थेने मोजनो कोडवर्ड नामक महिला गुप्तहेरांचा वापर परदेशी अधिकाऱ्यांच्या जवळ येणं, त्यांच्याशी गुप्त प्रकारे संबंध प्रस्थापित करणं, अखेरीस गुप्त दस्तऐवज त्यांच्याकडून मिळवणं यासाठी केला होता.”

हेरगिरी

2009 आणि 2010 दरम्यान अमेरिका आणि ब्रिटनमध्ये परदेशी गुप्तहेरांच्या मुद्द्यावरून हाहाकार माजला होता.

प्रतिष्ठित फॉरेन पॉलिसी जर्नलने याबाबत लिहिलं, “MI5 या ब्रिटिश गुप्तहेर संस्थेला लैंगिक संबंधांच्या मुद्यावर प्रचंड चिंता आहे. गेल्या एका वर्षात ‘द थ्रेट फ्रॉम चायनीज एस्पियोनाज’ नामक एक 14 पानी दस्तऐवज ब्रिटिश बँका, मोठ्या व्यापारी आणि आर्थिक संस्थांमध्ये वाटण्यात आलं. यामध्ये चीनच्या निशाण्यावर पाश्चिमात्य देशांतील व्यापारी असू शकतात. त्यांच्यासोबत लैंगिक संबंध प्रस्थापित करून त्यांना ब्लॅकमेल करण्याचे प्रयत्न होऊ शकतात.”

याबाबत अमेरिकेच्या सरकारने एक सविस्तर अहवालही तयार केला होता. यामध्ये वरील सर्व बाबींचा उल्लेख पाहायला मिळतो.

हाय-टेक युगातही मोठा धोका का?

Skip podcast promotion and continue reading
BBC News मराठी आत्ताच फॉलो करा WhatsApp कर
बीबीसी न्यूज मराठी आता व्हॉट्सॲपवर

तुमच्या कामाच्या गोष्टी आणि बातम्या आता थेट तुमच्या फोनवर

फॉलो करा

End of podcast promotion

जेव्हा जग AI आणि सायबर सुरक्षेच्या युगात प्रवेश करत आहे, तेव्हा देखील हनी ट्रॅपसारख्या गुप्तहेरगिरीच्या पारंपरिक शस्त्राला मोठा धोका का मानले जाते? याचे कारण सरळ आहे. कोणत्याही संस्थेची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे तिची माहिती असते.

आणि त्या माहितीपर्यंत पोहोचण्याचा सर्वात सोपा मार्ग अनेकदा कॉम्प्युटर नसतो, तर माणसे असतात.

आज एका मोबाईल फोन, लॅपटॉप किंवा ईमेल अकाउंटमध्ये खूप संवेदनशील माहिती असू शकते. त्यामुळेच सुरक्षा संस्था केवळ सायबर हल्ल्यांवरच नाही, तर मानवी नात्यांमधून होणाऱ्या संभाव्य घुसखोरीवरही लक्ष ठेवतात.

इथेच जेन्सन हुआंग यांचे प्रकरण चर्चेत येते.

मीडिया रिपोर्ट्सनुसार, कथित चीनी हेर अ‍ॅलिस हुआंग यांच्याशी असलेल्या त्यांच्या संबंधांबाबत चौकशी सुरू आहे. जेन्सन हुआंग यांनी आपल्या पत्नीचा विश्वास तोडल्याची कबुली देत कुटुंबाची माफी मागितली आहे. तर एनव्हीडियाने स्वतंत्र चौकशी सुरू केली आहे आणि कंपनीचे म्हणणे आहे की राष्ट्रीय सुरक्षेला कोणताही धोका नाही.

अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी सांगितले आहे की एफबीआय देखील या प्रकरणाची चौकशी करत आहे. मात्र, चौकशी पूर्ण होण्यापूर्वी कोणत्याही निष्कर्षावर पोहोचणे घाईचे ठरेल. पण एक गोष्ट स्पष्ट आहे. माता हारीच्या काळापासून ते सोशल मीडिया आणि AI च्या काळापर्यंत, हनी ट्रॅपच्या कथा पुन्हा पुन्हा समोर येत राहिल्या आहेत.

कारण हेरगिरीच्या जगात तंत्रज्ञान कितीही बदलले तरी, माहितीपर्यंत पोहोचण्याचा सर्वात प्रभावी मार्ग अनेकदा माणसाचा विश्वास जिंकणं हाच असतो. कदाचित याच कारणामुळे हनी ट्रॅप आजही जगभरातील सुरक्षा संस्थांसाठी चिंतेचा विषय राहिला आहे.

भारतातील हनी ट्रॅप

1980 च्या दशकात भारतात कथित हनी ट्रॅपचं प्रकरण प्रचंड चर्चेत होतं. त्यावेळी रिसर्च अँड अनालिसिस विंस (रॉ) चे अधिकारी के. व्ही. उन्नीकृष्णन यांच्यावर अमेरिकेची गुप्तहेर संस्था CIA साठी हेरगिरी केल्याचा आरोप होता.

यादरम्यान उन्नीकृष्णन हे एका हनी ट्रॅपमध्ये अडकल्याचा आरोपही झाला होता.

हेरगिरी

के. व्ही. उन्नीकृष्णन हे त्यावेळी चेन्नईच्या रॉ शाखेत नियुक्त होते. ते कथितरित्या LTTE च्या हालचालींवर नजर ठेवून होते.

भारत आणि श्रीलंकेदरम्यान 1987 साली झालेल्या शांती-कराराच्या काही वेळ आधी के. व्ही. उन्नीकृष्णन यांना ताब्यात घेण्यात आलं.

सिंगापूर युनिव्हर्सिटीत आंतरराष्ट्रीय संबंध आणि डिप्लोमसी या विषयांचे प्राध्यापक असलेले के. पी. बाजपेई यांच्या मते, “सॅटेलाईच्या माध्यमातून मिहिती मिळवणे, माहिती तंत्रज्ञान आणि आर्टिफिशियन इंटेलिजन्स यांच्या पूर्वीच्या काळची हेरगिरी ही गुप्तहेरांमार्फतच होऊ शकत असे. कारण परदेशी पोस्टिंगवर खूप कमी लोक जात असत. त्यांच्या प्रोफाईलबाबत इतर देश चांगली तयारी करून ठेवायचे.”

माधुरी गुप्ता

गेल्या दशकांबाबत बोलायचं झाल्यास पाकिस्तानच्या इस्लामाबाद येथे नियुक्तीवर असलेल्या भारतीय परराष्ट्र सेवेतील प्रेस-इन्फॉर्मेशन सचिव माधुरी गुप्ता यांचं प्रकरण खूप गाजलं होतं. 2010 मध्ये त्यांना दिल्ली पोलिसांच्या विशेष पथकाने अटक केली होती. त्यांच्यावर पाकिस्तानच्या ISI या गुप्तहेर संस्थेला संवेदनशील माहिती पुरवल्याचा आरोप होता.

2018 मध्ये कनिष्ठ न्यायालयाने त्यांना तीन वर्षांची शिक्षा सुनावली. पण सोबतच त्यांना जामिनावर बाहेरही सोडण्यात आलं.

कोर्टाने आपल्या आदेशात म्हटलं, “माधुरी गुप्ता यांनी संरक्षण मंत्रालय आणि परराष्ट्र मंत्रालयातील अधिकाऱ्यांची पोस्टिंग आणि त्यांच्या कुटुंबांविषयीची माहिती पाकिस्तानी गुप्तहेरांना दिली होती.”

2021 मध्ये 64 वर्षीय माधुरी गुप्ता यांच्या मृत्यूनंतर हे प्रकरण संपलं. पण, भारतात अनेकवेळा हनी ट्रॅपच्या वाढत्या प्रकरणांमुळे सावधगिरी बाळगण्याची आवश्यकता भासू लागली.

उदाहरणार्थ, 2019 मध्ये राज्यसभेत एका प्रश्नाचं उत्तर देताना संरक्षण राज्य मंत्री श्रीपाद नाईक यांनी म्हटलं होतं, “पाकिस्तानच्या ISI कडून भारतीय लष्करातील अधिकाऱ्यांना हनी ट्रॅप करण्याचे प्रयत्न वाढले आहेत. त्यामुळे सर्वांनी जास्त सावध राहण्याची गरज आहे.”

यानंतर काही महिन्यांनीच भारतीय लष्कराने आपल्या कर्मचाऱ्यांना मोबाईलमधून 89 अप डिलीट करण्याचा सल्ला दिला होता. यामध्ये फेसबुक, टिकटॉक, ट्रू-कॉलर आणि इन्स्टाग्रॅम या अपचा समावेश होता.

(बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन)