तुम्हाला गॅस, बद्धकोष्ठता किंवा अल्सरचा त्रास होतो का? आतड्यांच्या आरोग्याविषयी 10 प्रश्न आणि उत्तरे

फोटो स्रोत, Getty Images
- Author, प्रियंका धीमान
- Role, बीबीसी प्रतिनिधी
- Published
- वाचन वेळ: 9 मिनिटे
अनेक लोकांना गॅस, ॲसिडिटी, बद्धकोष्ठता आणि पोटाच्या संसर्गाचा त्रास होत असतो. परंतु, या समस्या केवळ चुकीच्या खाण्यापिण्याच्या सवयींमुळे म्हणजेच चुकीच्या आहारपद्धतीमुळे होतात का? की यामागे आपल्या आतड्यांचे आरोग्यही (गट हेल्थ) महत्त्वाचं कारण असू शकते?
हल्ली आतड्यांच्या आरोग्याबद्दल खूप चर्चा होत आहे. या लेखात आपण गट हेल्थ म्हणजे काय, आतड्यांचे आरोग्य कोणत्या कारणांमुळे बिघडतं आणि निरोगी व बिघडलेल्या आतड्यांमधील फरक कसा ओळखायचा, हे समजून घेणार आहोत.
डॉ. अजय कुमार हे पोट आणि आतड्यांचे आजार तसेच यकृताच्या आजारांचे तज्ज्ञ (गॅस्ट्रोएन्टेरोलॉजिस्ट) आहेत. सध्या ते दिल्लीतील बीएलके मॅक्स रुग्णालयामध्ये कार्यरत आहेत. आतड्यांच्या आरोग्याविषयी त्यांना प्रश्न विचारून आम्ही उत्तरं जाणून घेतली.

प्रश्न – आतड्यांचे आरोग्य (गट हेल्थ) म्हणजे काय? आतड्यांचे आरोग्य कोणत्या कारणांमुळे बिघडते?
उत्तर- हल्ली 'गट' हा इंग्रजी शब्द खूप चर्चेत आहे. आधी आपण हा शब्द 'गट फिलिंग' या अर्थाने वापरायचो. एखादी गोष्ट मनाला पटली किंवा आतून काहीतरी जाणवलं की आपण त्याला 'गट फिलिंग' म्हणतो. परंतु, आज आपण ज्या 'गट'बद्दल बोलत आहोत, त्याचा अर्थ आहे 'आतडी'.
यातून जे काही खातो किंवा पितो, ते वरून खाली जातं म्हणजे ते आतड्यांपर्यंत जातं याला इंग्रजीत 'गट' म्हणतात.
आपली संपूर्ण पचनसंस्था आजकाल 'गट' या नावाने जास्त ओळखली जाते. आपणही याच अर्थाने 'गट' या शब्दाचा वापर करत आहोत.
काळानुसार 'गट फिलिंग' आणि 'धैर्य' अशा शब्दांपलीकडे जाऊन आता 'ब्रेन-गट ॲक्सिस'ची चर्चा होत आहे. म्हणजेच आतड्यांचा संबंध मेंदूशीही जोडला जात आहे. ही खरोखरच एक रंजक गोष्ट आहे.
प्रश्न- निरोगी आणि बिघडलेल्या आतड्यांमधील फरक कसा ओळखायचा?
उत्तर- निरोगी आणि बिघडलेल्या आतड्यांमधील फरक हा प्रामुख्याने व्यक्तीला जाणवणाऱ्या त्रासावरून किंव लक्षणांवरून समजतो. एखाद्या व्यक्तीचे आतडे निरोगी नाहीत, असे ती का म्हणते? कारण तिला वारंवार ढेकर येतात, जेवणानंतर पोट जड वाटतं, पोटात जळजळ होते किंवा पोट फुगते.
गॅस होणे किंवा वारंवार पोटातून वायू बाहेर पडणे, अशा समस्याही असू शकतात. या सर्व त्रासांचा संबंध आतड्यांचे आरोग्य बिघडण्याशी जोडला जातो.
याशिवाय, एखाद्या व्यक्तीचा मूड सतत खराब राहत असेल, व्यवस्थित झोप लागत नसेल किंवा शरीरात ऊर्जा कमी जाणवत असेल, तर ती व्यक्ती या त्रासांचाही संबंध आतड्यांच्या आरोग्याशी जोडते.
खरं तर, 'अनहेल्दी गट' म्हणजे कोणताही एक विशिष्ट आजार नाही. व्यक्तीला जाणवणाऱ्या लक्षणांवरून आतड्यांचे आरोग्य बिघडले आहे, असं म्हटले जातं. त्यानंतर ही लक्षणं नेमकी कशामुळे जाणवत आहेत, याची कारणं शोधली जातात.

फोटो स्रोत, Getty Images
प्रश्न- अनेक लोक म्हणतात की त्यांच्या आतड्यांचं आरोग्य चांगलं नाही. पण असं होण्यामागची कारणं कोणती असतात?
उत्तर- यामागे अनेक कारणं असू शकतात. आतड्यांच्या सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत कोणत्या भागात त्रास आहे, त्यानुसार वेगवेगळी लक्षणं दिसू शकतात. उदाहरणार्थ- पोट फुगणे, गॅस होणे, ॲसिडिटी होणे, आंबट ढेकर येणे, बद्धकोष्ठता किंवा वारंवार शौचाला जावं लागणं.
याशिवाय, सर्वात सामान्य लक्षण म्हणजे पोट पूर्णपणे साफ न झाल्यासारखे वाटणे. शौचाला होऊनही पोट साफ झाल्याचे समाधान मिळत नाही. या सर्व लक्षणांचा संबंध आतड्यांचे आरोग्य बिघडण्याशी (अनहेल्थी गट) जोडला जातो.
यामागे अनेक कारणे असू शकतात. वैद्यकीय दृष्टिकोनातून पाहिल्यास, ॲसिडिटीशी संबंधित काही आजारही याला कारणीभूत असू शकतात. उदाहरणार्थ, पोटात अल्सर होणे, पोटातील आम्ल अन्ननलिकेत परत येणे किंवा पोटाच्या आतील आवरणाला सूज येणे (गॅस्ट्रायटिस).
काही वेळा आतड्यांची हालचाल मंदावते. उदाहरणार्थ, इरिटेबल बोवेल सिंड्रोम (आयबीएस) हा आतड्यांशी संबंधित एक सामान्य आजार आहे.
याव्यतिरिक्त, काही गंभीर आजारही असू शकतात. सुरुवातीला त्यांची लक्षणेही अशाच प्रकारची असू शकतात.
डॉक्टरांसमोर खरं आव्हान असतं ते म्हणजे या आजारांमधील फरक ओळखणं आणि कोणत्या रुग्णाला कोणत्या तपासण्या करण्याची गरज आहे, हे निश्चित करणं.
म्हणूनच, आतड्यांचे आरोग्य बिघडण्यामागे एकच कारण किंवा एकच आजार असतो असं नाही.

फोटो स्रोत, Getty Images
प्रश्न- आतड्यांचे आरोग्य चांगले ठेवण्यासाठी काय खावं-प्यावं आणि कोणते पदार्थ खाणं टाळावं?
उत्तर- सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे आपला आहार चांगला आणि आरोग्यदायी असावा. यासाठी दोन गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत. पहिली म्हणजे काय खावं आणि दुसरी म्हणजे कसं खावं. सर्वात आधी जेवणाच्या वेळा पाळणं महत्त्वाचं आहे. वेळेवर जेवण करणं आवश्यक आहे.
दिवसातून तीन वेळा मुख्य जेवण घ्यावं. या जेवणांच्या मध्ये भूक लागल्यास थोडा हलका नाश्ताही करू शकता.
दुसरी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे रात्री झोपण्याच्या किमान 2 ते 3 तास आधी जेवण केले पाहिजे.
जेवण झाल्यानंतर लगेचच आडवं होऊ नये म्हणजेच झोपू नये, हे खूप महत्त्वाचं आहे. मी माझ्या रुग्णांना नेहमी सांगतो की, जेवणानंतर टीव्ही पाहायचा असेल तर खुर्चीवर आरामात बसून पाहा, लगेच आडवे होऊन टीव्ही पाहू नका.
जास्त खाणंही योग्य नाही. त्यापेक्षा थोडं-थोडं आणि वारंवार खाणं चांगलं. जेवणात वेगवेगळ्या प्रकारच्या पदार्थांचा समावेश असावा. 'हे खाऊ नकोस' किंवा 'ते खाऊ नकोस' असं म्हणणं, टाळलं पाहिजे. कारण अशा बंधनांमुळेही समस्या निर्माण होऊ शकतात.
आपल्या पारंपरिक आहारात दूध, दही, पनीर आणि दुधापासून बनवलेल्या इतर पदार्थांचा समावेश असतो. याशिवाय डाळी, हरभरा, राजमा आणि सोयाबीन यांसारख्या पदार्थांचेही सेवन केले पाहिजे.
फळे आणि भाज्यांमध्ये फायबर असतं. ते आपल्या शरीरासाठी फायदेशीर असतं. फायबरमुळे अनेक आजारांपासून बचाव होतो आणि बद्धकोष्ठतेचा त्रासही टाळता येतो. याशिवाय, दिवसभर पुरेसे पाणी पिणेही महत्त्वाचं आहे. शरीरात पाण्याची कमतरता भासू नये.
आजकाल ग्लुटेन न खाण्याचा ट्रेंड वाढला आहे. पण ग्लुटेनमुळे ॲलर्जी किंवा त्रास होणारा एखादा विशिष्ट आजार असतो का?
दुर्दैवाने, पंजाबमध्ये अशा रुग्णांची संख्या खूप जास्त आहे. परंतु, आजकाल ग्लुटेनची ॲलर्जी हा एक ट्रेंड झाला आहे. अनेक लोक कोणतीही तपासणी न करता गहू खाणं बंद करतात.
ज्या लोकांना ग्लुटेन किंवा गव्हामुळे त्रास होतो, त्यांच्या या आजाराला 'सिलिॲक डिसीज' म्हणतात.
यासाठी रक्त तपासणी केली जाते. तसेच एंडोस्कोपी आणि बायोप्सी या तपासण्याही केल्या जातात. गरज पडल्यास जनुकीय (जेनेटिक) तपासणी देखील केली जाते.
या आजाराचे निदान झाल्यास रुग्णाला आयुष्यभर गहू खाणं बंद करावं लागतं.
भरड धान्यं नेहमीच चांगली असतात. आपल्या पारंपरिक आहारात बाजरी आणि मका यांसारख्या धान्यांचा समावेश होता.
आपल्या आहारात अशा धान्यांचाही समावेश करायला हवा. त्याचबरोबर काही पदार्थ खाणे टाळले पाहिजेत. खूप तेलकट आणि तळलेले पदार्थ खाऊ नयेत. तसेच जास्त गोड पदार्थ खाणेही टाळावे.
मसाल्यांचाही अति वापर करू नये. मांसाहाराबद्दल बोलायचं झालं तर लाल मांसामध्ये (रेड मीट) फायबर नसते. त्यामुळे लाल मांस खात असाल तर त्यासोबत भरपूर सॅलड आणि फळे खावीत. मासे खाणं चांगलं असतं. चिकनही खाऊ शकता, पण ते खाताना त्याची त्वचा (कातडी) काढून टाकावी.
प्रश्न- अल्सर म्हणजे काय? त्यावर उपचार कसे केले जातात?
उत्तर- अल्सर म्हणजे शरीराच्या आतील आवरणावर जखम होणे. उदाहरणार्थ, शरीराला कुठे मार लागला तर तिथे जखम होते. त्याचप्रमाणे शरीराच्या आतील भागात झालेल्या जखमेला अल्सर म्हणतात.
पोटाच्या संदर्भात सांगायचं झाल्यास, त्याला सामान्यतः 'पेप्टिक अल्सर' म्हणतात. याचा संबंध पोटातील आम्लाशी असतो. हा अल्सर प्रामुख्याने पोटात आणि लहान आतड्याच्या सुरुवातीच्या भागात (ड्युओडेनम) होतो.
पोटात अल्सर असल्यास त्याकडे गांभीर्याने पाहावं लागतं. कारण अशा वेळी कॅन्सरची शक्यता आहे का हे तपासणंही महत्त्वाचं असतं.
कॅन्सरमुळेही अल्सर होऊ शकतो.
याचे मुख्य लक्षण म्हणजे पोटात जळजळ होणे. रिकाम्या पोटी जळजळ होत असेल तर लहान आतड्याच्या सुरुवातीच्या भागात (ड्युओडेनम) अल्सर असण्याची शक्यता असते. जेवणानंतर जळजळ होत असेल तर पोटात अल्सर (गॅस्ट्रिक अल्सर) असू शकतो.
त्रास वाढल्यास रक्तस्रावही होऊ शकतो.
शौचातून काळी विष्ठा पडणे, शौचातून रक्त जाणे किंवा रक्ताची उलटी होणे हीदेखील अल्सरची लक्षणे असू शकतात.
अल्सरमुळे पोटाच्या भिंतीला पूर्ण छिद्र पडू शकते. याला 'परफोरेशन' म्हणतात. असे झाल्यास पोटात संसर्ग पसरू शकतो.
काही वेळा अल्सरमुळे पोटातून अन्न पुढे जाण्याचा मार्ग अरुंद होतो किंवा बंद होतो. याला 'पायलोरिक स्टेनोसिस' म्हणतात. या सर्व समस्या अल्सरमुळे होऊ शकतात.
याशिवाय, 'रिफ्लक्स इसोफॅजायटिस' नावाचा आजारही असतो. गेल्या 30 ते 40 वर्षांत या आजाराचे प्रमाण बऱ्याच अंशी वाढलं आहे. या आजारात पोटातील आम्ल नेहमीपेक्षा जास्त प्रमाणात अन्ननलिकेत वर येऊ लागतं.
जेव्हा पोटातील हे आम्ल अन्ननलिकेत वर येतं, तेव्हा त्यामुळे अन्ननलिकेला जखम होते किंवा सूज येते. यालाच 'रिफ्लक्स इसोफॅजायटिस' म्हणतात.
काही रुग्णांच्या पोटात कोणतीही जखम किंवा अल्सर नसतो, तरीही त्यांना पोटाशी संबंधित त्रास जाणवतो. या समस्येला 'फंक्शनल डिस्पेप्सिया' म्हणतात.

फोटो स्रोत, Getty Images
प्रश्न- अल्सरचा त्रास असलेल्या रुग्णांनी पोटाच्या आरोग्याबाबत कोणती काळजी घ्यावी?
उत्तर- सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे वेळेवर जेवण करावं. खूप तिखट आणि तेलकट पदार्थ खाणं टाळावं. थोडं-थोडं आणि वारंवार खावं. दोन गोष्टी पूर्णपणे टाळणं गरजेचं आहे. त्यापैकी पहिली म्हणजे वेदना कमी करण्यासाठी घेतली जाणारी औषधं (पेनकिलर्स).
पेनकिलर्समुळे अल्सर होऊ शकतो. ज्यांना आधीच अल्सर आहे, त्यांना ही औषधं घेतल्याने रक्तस्रावासारख्या गंभीर समस्या उद्भवू शकतात.
दुसरी गोष्ट म्हणजे धूम्रपान. अल्सरचा त्रास असलेल्या रुग्णांसाठी धूम्रपान करणं खूप हानिकारक आहे.
धूम्रपानामुळे अल्सर लवकर बरा होत नाही. उलट, रक्तस्रावासारख्या गंभीर समस्या होण्याचा धोका वाढतो.
त्यामुळे धूम्रपान आणि पेनकिलर्स घेणं पूर्णपणे टाळावं. परंतु, पॅरासिटामॉल हे तुलनेनं सुरक्षित औषध आहे.

फोटो स्रोत, Getty Images
प्रश्न- पोटात वारंवार संसर्ग होण्यामागे काय कारण असू शकतं?
उत्तर- सर्वात आधी हे समजून घेणं गरजेचं आहे की प्रत्येक वेळी जुलाब होतात, याचा अर्थ पोटात संसर्ग झाला आहे असं नाही. पाणी आणि अन्नातून पसरणारे जंतू हे संसर्ग होण्याचं मुख्य कारण असतात. दूषित पाणी पिणे, रस्त्यावरचे उघडे पदार्थ खाणे, स्वच्छतेकडे दुर्लक्ष करणे आणि जेवण्यापूर्वी हात न धुणे यामुळे देखील संसर्ग होऊ शकतो. अन्न बनवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू आणि पाणीही स्वच्छ असणं खूप महत्त्वाचं आहे.
संसर्ग टाळण्यासाठी स्वच्छ आणि ताजे अन्न खाणं आवश्यक आहे. बाहेरून आणलेल्या भाज्या आणि फळं स्वच्छ पाण्याने धुऊनच घ्यावीत.
अन्न नीट गरम करून खाल्ल्याने संसर्ग होण्याचा धोका कमी होतो.
थंड किंवा शिळं अन्न गरम न करता खाल्ल्याने संसर्ग होण्याचा धोका वाढू शकतो.

फोटो स्रोत, Getty Images
प्रश्न- बद्धकोष्ठता (पोट साफ न होणे) कशामुळे होते आणि ती टाळण्यासाठी काय करावे?
उत्तर- खरं तर ही एक सामान्य समस्या आहे. आमच्या क्लिनिकमध्ये दररोज येणाऱ्या रुग्णांपैकी सुमारे 20 टक्के रुग्णांना बद्धकोष्ठतेचा त्रास असतो.
सर्वात आधी बद्धकोष्ठतेचा त्रास काही काळापुरताच आहे का, हे पाहायला हवं. कारण काही वेळा यामागे गंभीर समस्या असू शकते. आतड्यांमध्ये अडथळा निर्माण होणे किंवा कॅन्सरसारखा आजारही यामागे असू शकतो.
परंतु, दीर्घकाळ राहणाऱ्या बद्धकोष्ठतेची लक्षणं प्रत्येक व्यक्तीमध्ये वेगवेगळी असू शकतात. काहींना शौचाला होत नाही, तर काहींना शौचाला होऊनही पोट पूर्ण साफ झाल्यासारखं वाटत नाही. काहींची शौच किंवा मल खूप घट्ट असते.
या सर्व समस्यांचा समावेश बद्धकोष्ठतेच्या लक्षणांमध्ये होतो. बद्धकोष्ठता होण्यामागे आपली जीवनशैलीही खूप महत्त्वाची असते.
नियमित व्यायाम करणं खूप महत्त्वाचं आहे. याशिवाय पुरेसं पाणी पिणं आणि आहारात फायबरयुक्त अन्नपदार्थांचा समावेश करणंही गरजेचं आहे.
भरपूर पाणी प्यावं आणि हिरव्या पालेभाज्या खाव्यात. कारण त्यातून शरीराला फायबर मिळतं.
परंतु, आता आपण पाश्चात्त्य जीवनशैली आणि खाण्यापिण्याच्या सवयी स्वीकारत आहोत. त्यामुळे आपल्या आहारात फायबरचं प्रमाण कमी होत चाललं आहे.
आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, तुमच्या शौचाच्या नेहमीच्या वेळेत किंवा पद्धतीत काही बदल झाला आहे का, हे पाहणं महत्त्वाचं आहे.
काही लक्षणं अशी असतात, जी धोक्याची सूचना देणारी असतात. अशी लक्षणं दिसल्यास लगेच डॉक्टरांकडे जाऊन तपासणी करून घ्यावी.
शौचातून रक्त पडत असेल किंवा शौचाचा रंग काळा होत असेल, हिमोग्लोबिन कमी होत असेल, वजन कमी होऊ लागलं असेल किंवा भूक मंदावली असेल, तर ही चिंतेची बाब आहे.
याशिवाय, वयाच्या पन्नाशीनंतर शौचाच्या नेहमीच्या सवयींमध्ये बदल झाला, तर डॉक्टरांकडून तपासणी करून घेणं गरजेचं आहे.
अशा वेळी कॅन्सर किंवा इतर गंभीर आजार आहेत का, हे तपासण्यासाठी कोलोनोस्कोपी किंवा एंडोस्कोपी करण्याची गरज भासू शकते.
बद्धकोष्ठतेवर उपाय करण्यासाठी जीवनशैलीत बदल करणं आणि तणावापासून दूर राहणं गरजेचं आहे.
यासोबतच धोक्याची लक्षणं कधीही दुर्लक्षित करू नयेत. वेळेवर तपासणी न केल्यास आरोग्याला मोठा धोका निर्माण होऊ शकतो.

फोटो स्रोत, Getty Images
प्रश्न- पोटाच्या तक्रारींमध्ये प्रोबायोटिक्स किंवा आंबवलेल्या पदार्थांची काय भूमिका असते?
उत्तर- पूर्वी असं मानलं जायचं की अँटिबायोटिक्स घेतल्याने वाईट जंतूंसोबतच शरीरातील चांगले जंतूही नष्ट होतात.
म्हणूनच शरीरातील चांगले जंतू पुन्हा वाढण्यास मदत व्हावी, यासाठी प्रोबायोटिक्स देण्याचा विचार केला जात होता.
काही अँटिबायोटिक्समुळे जुलाबही होऊ शकतात. ते टाळण्यासाठी प्रोबायोटिक्स दिले जातात. आता याच विचारातून निरोगी आतडी आणि चांगल्या आरोग्यासाठी प्रोबायोटिक्स घ्यायला हवेत, असं सांगितलं जातं.
माझं म्हणणं आहे की, प्रोबायोटिक्स असलेले पदार्थ आरोग्यासाठी चांगले असतात, हे विज्ञानानेही मान्य केलं आहे. हे पदार्थ आंबवून तयार केले जातात. पंजाबी जेवणात लस्सी, दही आणि ताक यांसारखे पदार्थ खूप चांगले आहेत. त्यांचा रोजच्या आहारात समावेश करायला हवा.
त्याचप्रमाणे पालेभाज्यांमधूनही भरपूर फायबर मिळतं. साग (पालेभाजी) आणि मक्याची भाकरी हा आपल्या आरोग्यासाठी चांगला आहार आहे.
यात केवळ एकच कमतरता आहे. आपण त्यात खूप जास्त लोणी घालतो. लोण्याचं प्रमाण कमी ठेवलं, तर हा पदार्थ पोटासाठी अत्यंत चांगलं आहे.
या सर्व पदार्थांमुळे आतड्यांचं आरोग्य चांगलं राहतं.
आजकाल प्रोबायोटिक्स, योगर्ट (दही) आणि अशा इतर पदार्थांची बाजारात विक्री मोठ्या प्रमाणात वाढली आहे.
या पदार्थांचा काही प्रमाणात फायदा होऊ शकतो. पण ते रोजच्या आहारात असायलाच हवेत, असं नाही.
आपल्या रोजच्या खाण्यापिण्याच्या सवयी चांगल्या असतील, तर अशा पदार्थांची गरज पडत नाही.
(बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन.)

![[ photo caption- अफगाणिस्तानमधील लोगार प्रांतातील मुगुलखील खाणीतील क्रोमाइटचे साठे ]](https://ichef.bbci.co.uk/ace/ws/660/cpsprodpb/38cc/live/6a668fd0-e230-11f1-a094-5fdc692f3e33.jpg.webp)























