बंकर रॉय : ज्यांनी छोट्या गावातील निरक्षर महिलांना इंजिनिअर बनवून जगाचा दृष्टिकोनच बदलून टाकला

फोटो स्रोत, Getty Images
- Author, त्रिभुवन
- Role, बीबीसी न्यूज हिंदी
- Published
- वाचन वेळ: 8 मिनिटे
राजस्थानच्या एका छोट्याशा गावात सुरू झालेला हा साधा प्रयोग थेट जगाच्या कानाकोपऱ्यात जाऊन पोहोचेल, असं कोणाला वाटलंही नव्हतं! पण एका माणसाच्या या थक्क करणाऱ्या प्रवासाची खरी ठिणगी पडली होती ती एका विहिरीच्या काठावर, एका पोलिसाच्या भेटीत आणि इंग्रजीच्या अवघ्या 2-4 वाक्यांमध्ये…
राजस्थानमधल्या अजमेर जिल्ह्यातली 1967 ची ही गोष्ट आहे. एक तरुण विहिरीच्या खोल तळात उतरून काम करत होता. माती-धुळीने माखलेल्या कपड्यांत तो जसा विहिरीबाहेर आला, तसा समोर एक पोलीस हवालदार त्याचीच वाट पाहत उभा होता.
पोलिसांनी त्याला सांगितलं की, त्याला थेट जिल्हाधिकाऱ्यांसमोर हजर राहायचं आहे. जिल्हाधिकाऱ्यांनी पाठवलेल्या 4-4 नोटिसांना त्यांनी काहीच उत्तर दिलं नव्हतं. सरकारची कोणतीही परवानगी न घेता हा तरुण वाटेल तिथे विहिरी खणत सुटला होता, असा त्याच्यावर गंभीर आरोप होता.
त्या तरुणाला त्याच मळलेल्या कपड्यांत जिल्हाधिकाऱ्यांसमोर उभं करण्यात आलं. बोलायला सुरुवात झाल्यावर त्याने सरळ इंग्रजीत विचारलं की, मला इथे का आणलं गेलं आहे? एका सामान्य कामगाराचे सफाईदार इंग्रजी शब्द ऐकून जिल्हाधिकारी चाटच पडले. त्यांनी लगेच विचारलं, "तुम्ही कुठून आला आहात?"
समोरून शांतपणे उत्तर आलं, "दिल्लीच्या सेंट स्टीफन्स कॉलेजमधून!"
योगायोग असा की, खुद्द कलेक्टर अनिल बोर्डिया हेदेखील त्याच नामवंत कॉलेजचे माजी विद्यार्थी होते. क्षणात खेळ बदलला. समोर उभा असलेला तो धूळ-मातीने माखलेला साधा तरुण आता त्यांच्या नजरेत पार बदलून गेला होता.
तो तरुण दुसरा तिसरा कोणी नसून साक्षात संजीत 'बंकर' रॉय होते!
2022 मध्ये जयपूरच्या जवाहर कला केंद्रामध्ये झालेल्या एका गप्पांच्या मैफलीत बंकर रॉय यांनी या लेखाच्या लेखकाकडे आपल्या सुरुवातीच्या दिवसांतल्या अशा कित्येक आठवणींना उजाळा दिला होता. राजस्थानच्या त्या विहिरींपासून सुरू झालेली त्यांची ही ध्यासयात्रा पुढे जाऊन जगातील कित्येक देशांमधल्या खेड्यापाड्यांपर्यंत पोहोचेल, असं तेव्हा कोणालाच वाटलं नव्हतं.
10 नोव्हेंबर 2026 रोजी राजस्थानच्या तिलोनिया गावातल्या आपल्या घरातच बंकर रॉय यांनी अखेरचा श्वास घेतला. तेव्हा ते 81 वर्षांचे होते.
गेल्या 4 दशकांपासून बंकर आणि अरुणा रॉय यांच्यासोबत काम करणारे सामाजिक कार्यकर्ते निखिल डे यांनी सांगितलं की, सकाळी 6 वाजून 15 मिनिटांनी त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. त्यावेळी त्यांच्या पत्नी अरुणा रॉय आणि जवळचे सहकारी त्यांच्यासोबतच होते.
निखिल डे सांगतात की, कोविडनंतर बंकर यांची तब्येत खालावली होती आणि ती पुन्हा पूर्वीसारखी सुधारू शकली नाही. त्यांची काळजी घेण्यासाठी अरुणा रॉय यांनीही आपल्या सामाजिक हालचाली बऱ्याच अंशी कमी केल्या होत्या.
बंकर यांनी आपल्या आयुष्याची 50 हून अधिक वर्षे ज्या गावात घालवली त्याच गावात त्यांनी जगाचा निरोप घेतला.
बिहारच्या दुष्काळाने आयुष्यच बदलून टाकलं
बंकर रॉय यांचा जन्म 30 जून 1945 ला बंगालमधल्या एका श्रीमंत आणि प्रतिष्ठित घराण्यात झाला.
त्यांचं शालेय शिक्षण प्रसिद्ध 'द दून स्कूल'मध्ये आणि पुढील शिक्षण दिल्लीच्या 'सेंट स्टीफन्स कॉलेज'मध्ये झालं. ते राष्ट्रीय पातळीवरचे स्क्वॅश खेळाडूही होते. त्यामुळे त्यांच्यापुढे मोठं करिअर, ऐषारामाचं आयुष्य आणि हवं ते मिळवण्याचे सगळे मार्ग त्यांच्यासाठी अगदी सहज खुले होते.
पण 1966-67 च्या दरम्यान बिहारमधील दुष्काळग्रस्त भागांच्या दौऱ्याने त्यांच्या आयुष्याची दिशाच पार बदलून टाकली.
जयप्रकाश नारायण यांच्या एका आवाहनाला प्रतिसाद देऊन ते दुष्काळ निवारणाच्या कामात उतरले होते. तिथे भूक, तहान आणि अतोनात गरिबीशी झगडणाऱ्या माणसांना प्रत्यक्ष डोळ्यांनी पाहिल्यावर त्यांना एक गोष्ट तीव्रतेने टोचली. त्यांच्या तथाकथित उच्च शिक्षणाने त्यांना त्या खऱ्या भारताची ओळखच करून दिली नव्हती, जिथे या देशातली बहुसंख्य जनता राहात होती.

फोटो स्रोत, Tribhuvan
जयपूरच्या भेटीत हा अनुभव सांगताना त्यांनी तो काळ 'काळजाला पीळ पाडणारा' असल्याचं सांगितलं होतं.
देशातल्या सर्वोत्तम शिक्षण संस्थांमधून पदव्या घेऊनही ग्रामीण जनतेच्या साध्या साध्या दुःखांवर फुंकर घालण्याचं साधं शहाणपण आपल्याकडे नाही, ही सल त्यांच्या मनात घर करून बसली.
...आणि मग त्यांनी प्रवाहाविरुद्धची एक भलतीच वेगळी वाट निवडली.
1967 मध्ये ते राजस्थानच्या भूमीत दाखल झाले आणि अजमेर जिल्ह्यात विहिरी खणण्याच्या आणि त्या खोल करण्याच्या कामात स्वतःला झोकून दिलं. हा प्रकल्प 'कॅथॉलिक रिलीफ सर्व्हिसेस'शी जोडलेला होता.
इथे त्यांना अशी माणसं भेटली ज्यांच्याकडे मोठमोठ्या पदव्यांचे कागद नव्हते. पण खडक, माती, भूगर्भातील पाणी आणि यंत्रांचं मात्र अफाट, अचूक व्यवहारज्ञान होतं.
पुस्तकी चौकटींच्या पलीकडेही ज्ञानाचं एक विस्तीर्ण, अथांग जग वसलेलं असतं, याचा खरा वस्तुपाठ बंकर यांना याच मातीतल्या माणसांनी शिकवला.

फोटो स्रोत, Getty Images
एक असं गाव, ज्याने जगाला चकित केलं
विहिरींच्या कामाच्या ओघात त्यांची गाठ मेघराज नावाच्या एका स्थानिक कारागिराशी पडली. मेघराज यांनीच त्यांना ड्रिलिंग आणि मशिनरीचं काम शिकवलं. पुढे तेच त्यांना तिलोनियाला घेऊन गेले.
हे अजमेर जिल्ह्यातलं एक छोटंसं खेडं होतं.
तिथे एक जुना दवाखान्याचा परिसर होता, जिथे पूर्वी कधीतरी टीबीच्या रुग्णांवर उपचार व्हायचे. ग्रामीण विकासाच्या आपल्या अनोख्या प्रयोगासाठी ती जागा मिळवण्याचा प्रयत्न बंकर यांनी सुरू केला.
सेंट स्टीफन्ससारख्या मोठ्या कॉलेजात शिकलेला हा तरुण खेड्यात 4 दिवस तरी टिकेल का असा संशय एका अधिकाऱ्याला आला. पण बंकर यांनी ती जागा 1 वर्षाच्या करारावर मागून घेतली. भाडं ठरलं होतं फक्त 1 रुपया.
1972 मध्ये त्यांनी तिथे 'सोशल वर्क अँड रिसर्च सेंटर' सुरू केलं, जे पुढे जाऊन 'बेअरफूट कॉलेज' या नावाने जगभर गाजलं.

फोटो स्रोत, Getty Images
या कॉलेजमध्ये शिकण्यासाठी कोणत्याही डिग्रीची गरज नव्हती. शेतकरी, मजूर, कारागीर आणि निरक्षर बायकासुद्धा इथे शिक्षक बनू शकत होत्या आणि विद्यार्थिनीही.
हातामध्ये पदवीचं सर्टिफिकेट नाही म्हणजे माणसाकडे ज्ञानच नाही असं मुळीच नसतं, असं बंकर यांचं ठाम मत होतं.
तिलोनियातल्या साध्या ग्रामीण बायका दातांच्या डॉक्टरपासून ते विविध आजारांवर उत्तम उपचार करण्याइतपत हुशार आणि सक्षम झाल्या.
पायात साधी चप्पलही नसलेल्या तळागाळातल्या माणसांपर्यंत शिक्षण पोहोचणं म्हणजे नेमकं काय, हे यावरूनच सिद्ध झालं. जगाला अधिक चांगलं बनवणारा हा एक कमालीचा यशस्वी प्रयोग ठरला.
'द हिंदू'चे राजस्थानमधील माजी ब्युरो चीफ सनी सेबॅस्टियन सांगतात, "बंकर यांनी बेअरफूट कॉलेजच्या जोरावर तिलोनियाला जगातलं एक आगळंवेगळं आणि स्वतःची खास ओळख असलेलं गाव बनवून दाखवलं."
त्यांच्या म्हणण्यानुसार, तिलोनियाचं सर्वात मोठं वैशिष्ट्य हेच होतं की, तिथल्या विकासाचे सगळे आराखडे हे खेड्यातल्या लोकांच्या स्वतःच्या अंगभूत कौशल्यावर आधारलेले होते.
जेव्हा आजीबाई बनल्या 'सोलर इंजिनिअर'!
ग्रामीण महिलांना सौरऊर्जेचं तांत्रिक प्रशिक्षण देणं हा बेअरफूट कॉलेजचा सर्वात जास्त गाजलेला आणि कौतुक झालेला प्रयोग ठरला.
यातल्या कित्येक महिला अशा होत्या, ज्यांनी कधी शाळेची पायरीही चढली नव्हती. काहींचं तर अर्धअधिक आयुष्य मुलं-नातवंडांना वाढवण्यातच खर्ची पडलं होतं.
पण तिलोनियामध्ये याच महिलांनी सोलर पॅनेल्स बसवणं, विजेची उपकरणं जोडणं आणि वेळ पडल्यास ती दुरुस्त करणं याचं चोख प्रशिक्षण घेतलं.
भाषेची आणि निरक्षरतेची भिंत ओलांडण्यासाठी इथे पुस्तकांचा मारा केला गेला नाही तर विविध रंग, सांकेतिक खुणा आणि हातांनी काम करण्याचा प्रत्यक्ष सराव यांच्या आधारे या महिलांना तंत्रज्ञानात पारंगत करण्यात आलं.
साऱ्या जगाने या भगिनींची दखल घेतली ती 'सोलर मामाज्' या लाडक्या नावाने!
आफ्रिका आणि आशिया खंडासह जगातील तब्बल 99 देशांतल्या महिला हे तंत्रज्ञान शिकण्यासाठी थेट राजस्थानच्या या खेड्यात येऊन पोहोचल्या. इथून प्रशिक्षण घेऊन परतल्यानंतर त्यांनी आपल्या स्वतःच्या गावांमधला अंधार दूर करत संपूर्ण सौरऊर्जा व्यवस्था स्वतःच्या बळावर उभी केली.

फोटो स्रोत, Getty Images
ज्या महिलांना एकेकाळी घरातल्या साध्या साध्या निर्णयांमध्येही सामावून घेतलं जात नव्हतं त्या अवघ्या काही महिन्यांत संपूर्ण गावाच्या 'तांत्रिक तज्ज्ञ' बनून ताठ मानेने उभ्या राहिल्या.
2010 मध्ये बंकर रॉय यांनी 'टाइम' मासिकाला दिलेल्या एका मुलाखतीत अभिमानाने नमूद केलं होतं की, एकट्या आफ्रिकेतील 100 गावांमधल्या 140 ग्रामीण महिलांना त्यांनी सोलर इंजिनिअर बनवलं होतं.
त्यांच्या मते या कर्तृत्ववान महिलांनी मिळून तब्बल 10,000 घरांपर्यंत वीज पोहोचवण्याची किमया करून दाखवली होती.
त्यांच्या मते, गावातील वयोवृद्ध महिला एकदा हे तंत्रज्ञान शिकल्या की तरुणांप्रमाणे शहरांकडे स्थलांतर करत नाहीत. उलट आपल्याच मातीत राहून गावच्या भल्यासाठी उभ्या राहतात.
दलित हक्कांसाठी लढणारे सामाजिक कार्यकर्ते भंवर मेघवंशी सांगतात, "सामान्य माणसांमध्येही असामान्य प्रतिभा दडलेली असते. बंकर रॉय यांनी हा विचार केवळ मांडला नाही, तर प्रत्यक्षात जमिनीवर उतरवून दाखवला. निरक्षर महिलांना थेट सोलर इंजिनिअर बनवून त्यांनी साऱ्या जगाला थक्क केलं."
मेघवंशी यांच्या सांगण्यानुसार, बंकर यांचं आणखी एक मोठं वैशिष्ट्य म्हणजे ते स्वतः फार कमी बोलायचे. पण कामातून मात्र सगळं सिद्ध करून दाखवायचे.
बेअरफूट कॉलेजने केवळ सौरऊर्जेपुरतं मर्यादित न राहता जलसंधारण, आरोग्य, शिक्षण, हस्तकला आणि ग्रामीण उपजीविकेच्या क्षेत्रातही क्रांती घडवून आणली.
दिवसभर कामात गुंतलेल्या लहान मुलांसाठी सुरू केलेल्या 'रात्र शाळां'चा प्रयोग हादेखील या प्रवासातला एक अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा ठरला.
अरुणा रॉय आणि दोन वेगळ्या वाटा
बंकर रॉय यांच्या या ध्यासयात्रेत त्यांच्या पत्नी अरुणा रॉय यांचीही भूमिका तेवढीच महत्त्वाची आणि मोलाची राहिली.
भारतीय प्रशासकीय सेवेतील एका बड्या पदावर कार्यरत असलेल्या अरुणा रॉय यांनी 1974 मध्ये आपल्या पदाचा राजीनामा दिला. जो 1975 मध्ये मंजूर झाला. लाल दिव्याच्या गाडीचा तो ऐषोआराम सोडून त्या थेट तिलोनियाच्या मातीत काम करण्यासाठी दाखल झाल्या.
इथे आल्यावर ग्रामीण समाज, जातीपातींच्या भिंती, महिलांचे हक्क आणि लोकशाहीतील सर्वसामान्यांचा सहभाग या प्रत्यक्ष अनुभवांनी अरुणा यांच्या सामाजिक आणि राजकीय जाणिवेला एक नवी धार दिली.

फोटो स्रोत, Getty Images
पुढे जाऊन अरुणा रॉय यांनी एक वेगळी वाट निवडली. त्या 'मजदूर किसान शक्ती संघटने'च्या संस्थापकांपैकी एक राहिल्या आणि माहितीचा अधिकार तसेच सरकारच्या उत्तरदायित्वासाठीचा एक अतिशय बुलंद आवाज बनल्या.
दुसऱ्या बाजूला बंकर रॉय यांनी मात्र 'बेअरफूट कॉलेज' आणि स्थानिक कौशल्यावर आधारित विकासालाच नेहमी प्राधान्य दिले.
दोघांच्या कामाच्या वाटा जरी वेगवेगळ्या झाल्या तरी दोघांचाही एकच विश्वास होता, विकास आणि लोकशाहीमध्ये सामान्य लोकांचा सहभाग निर्णायक असायलाच हवा.
जगाने दखल घेतली, पण प्रश्नही उपस्थित झाले
1986 मध्ये बंकर रॉय यांना 'पद्मश्री' देऊन गौरवण्यात आलं.
2010 मध्ये अमेरिकेच्या प्रसिद्ध 'टाइम' मासिकाने जगातील 100 सर्वात प्रभावशाली व्यक्तींच्या यादीत त्यांची निवड केली.
त्या मासिकात छापून आलेल्या परिचयात लेखक ग्रेग मॉर्टेनसन यांनी लिहिलं होतं की, बंकर यांनी माणसांविषयीची आत्मीयता, उद्योजकता आणि शिक्षण यांची अशी काही सांगड घातली. त्यामुळे लोकांना स्वतःच्या बळावर गरिबीतून बाहेर पडण्याचे रस्ते सापडले.
'जनसत्ता'चे माजी संपादक आणि ज्येष्ठ पत्रकार ओम थानवी बंकर यांच्यासोबत 1992 मध्ये केलेल्या ब्राझील दौऱ्याची आठवण आवर्जून सांगतात.
थानवी सांगतात, "रिओ दी जानेरोच्या 'अर्थ समिट'साठी आम्ही एकत्र प्रवास केला होता. पारंपरिक कौशल्यांची आधुनिकतेशी सांगड घालण्याचं बंकर यांचं काम खऱ्या अर्थाने ऐतिहासिक होतं. बेअरफूट कॉलेजच्या या संकल्पनेने जगातील आघाडीच्या आणि प्रगत देशांनाही चकित करून सोडलं होतं."
पण तिलोनियाची ही यशोगाथा म्हणजे केवळ यशाचाच प्रवास नव्हता. तिथे संघर्षाचे आणि वादाचे खडकही होते.
संस्थेला वेळोवेळी प्रशासकीय अडचणी, अंतर्गत मतभेद आणि कामकाजाच्या पद्धतीवरून उठणाऱ्या प्रश्नांनाही तोंड द्यावं लागलं.
बऱ्याचदा अनेकांना असाही अनुभव आला की, त्यांना भेटण्यासाठी एखाद्या सरकारी अधिकाऱ्यासारखीच मोठी नियमावली पाळावी लागत असे."
आपल्या संस्थापकाविना एखादी संस्था स्वतःच्या पायावर किती स्वतंत्रपणे काम करू शकते, या अत्यंत महत्त्वाच्या प्रश्नाभोवतीही बंकर यांचं मॉडेल आधारलेलं होतं.
गावांच्या अडचणींवर बाहेरच्या लोकांनी उपाय शोधून ते त्यांच्या माथी मारू नयेत, असा त्यांचा ठाम आग्रह होता; तिथल्या गावच्या लोकांनीच त्या उपायांचे मुख्य भागीदार व्हायला हवं.
एका विहिरीपासून सुरू झालेली अनोखी गोष्ट
विहिरीतून बाहेर पडलेला तो साधा तरुण ते जगभर नाव कमावलेला सामाजिक कार्यकर्ता, या प्रवासात जवळपास 6 दशकांचा काळ लोटला होता.
या प्रदीर्घ प्रवासात बंकर रॉय यांनी व्यवस्थेला एक मूळ प्रश्न विचारला , 'खऱ्या अर्थाने सुशिक्षित कोणाला म्हणायचं आणि तज्ज्ञ तरी नक्की कोणाला मानायचं?'
त्यांचं उत्तर आपल्या नेहमीच्या पारंपरिक पुस्तकी शिक्षण व्यवस्थेला थेट आरसा दाखवणारं होतं.
तिलोनियात ज्यांना अशिक्षित मानलं गेलं, त्याच माणसांनी पाण्याचे नियोजन केले, बंद पडलेली यंत्रे दुरुस्त केली, लहानग्यांना शिकवले आणि सौरऊर्जेचे आधुनिक तंत्रज्ञानही शिकून घेतले.
आज जेव्हा गावाकडची बेरोजगारी, शहरांकडे होणारे स्थलांतर आणि हवामानातील बदल ही जगभरातली गंभीर आव्हाने ठरत आहेत, तेव्हा बंकर यांचा हा अनोखा प्रयोग विकासाचा एक वेगळा मार्ग दाखवतो.
त्यांचा हा जीवनप्रवास या अडचणींवरचा कोणताही शेवटचा किंवा पक्का तोडगा असल्याचा आव आणत नाही, पण एक अतिशय मूलभूत प्रश्न मात्र नक्की विचारतो… तंत्रज्ञान आणि शिक्षणावर शेवटी खरा हक्क कोणाचा असावा?
या माणसाचा प्रवास एका विहिरीच्या खोलीकरणातून सुरू झाला होता. त्याने आपलं बहुतांश आयुष्य अशा लोकांचे सामर्थ्य दाखवून देण्यासाठी लावले ज्यांना समाज सहसा अशिक्षित आणि अप्रशिक्षित समजून डावलतो.
तिलोनियाची सर्वात मोठी कमाई हीच आहे की, बंकर रॉय नसतानाही तिथली माणसे आपल्या कामाचे आणि भविष्याचे निर्णय स्वतः घेण्यास सक्षम व्हावीत.
(बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन)



























