Giới siêu giàu Nga đã bắt đầu hình dung về một tương lai thời hậu Putin

Nguồn hình ảnh, Getty Images
- Tác giả, Vitaly Shevchenko
- Vai trò, Nhà phân tích, Trưởng ban BBC Monitoring
- Được đăng
- Thời gian đọc: 15 phút
Vài giờ sau khi phát động cuộc xâm lược toàn diện vào Ukraine ngày 24/2/2022, Tổng thống Vladimir Putin đã triệu tập những người giàu nhất nước Nga tại Sảnh Yekaterininsky rộng lớn trong Điện Kremlin.
Hơn ba mươi người trong số họ ngồi co cụm dọc theo một bức tường, tất cả đều đeo khẩu trang do đại dịch Covid.
Một phóng viên báo chí Nga mô tả họ trông "nhợt nhạt và thiếu ngủ".
Khi bước vào, ông Putin ngồi xuống phía đối diện của căn phòng, tạo ra một khoảng cách lớn giữa ông và các doanh nhân.
Như thường lệ, ông không đeo khẩu trang.
Sử dụng lối nói ẩn ý đặc trưng, ông bày tỏ mong muốn họ ủng hộ cuộc chiến.
"Tôi muốn kêu gọi các vị hãy thấu hiểu những gì đang diễn ra," ông nói, "và cùng chính phủ tìm ra các phương thức để hỗ trợ sản xuất, nền kinh tế cũng như duy trì việc làm."
Trong đoạn video về cuộc họp do Điện Kremlin công bố, không một tỷ phú nào được mời lên tiếng.
Sự im lặng đó đã trở thành một đặc điểm chung của giới siêu giàu Nga.
Qua nhiều thập kỷ dưới sự cai trị của ông Putin, họ hiểu rằng cái giá phải trả nếu lên tiếng có thể rất đắt.
Năm 2003, ông trùm dầu mỏ Mikhail Khodorkovsky – người giàu nhất nước Nga thời bấy giờ và là nhà tài trợ cho một số nhóm đối lập – đã cáo buộc ông Putin dung túng cho nạn tham nhũng tràn lan.
Kết quả là ông phải ngồi tù 10 năm với các tội danh trốn thuế, gian lận và biển thủ – một lời cảnh báo đối với bất kỳ ai khác có ý định chỉ trích.
Ông đã bác bỏ các cáo buộc này.

Nguồn hình ảnh, ALEXEY NIKOLSKY/SPUTNIK/AFP via Getty Images
Và ngay cả khi có bất kỳ ông trùm nào phản đối cuộc chiến, họ thường cũng chỉ giữ kín những suy nghĩ đó cho riêng mình.
Thế nhưng, ngay cả trong sự im lặng đó vẫn xuất hiện những lời xì xào:
Một vài thành viên thuộc giới tinh hoa kinh doanh từng đầy quyền lực tại Nga dường như đang hình dung về một nước Nga thời hậu Putin.
Họ tự hỏi liệu khi vị tổng thống này rời ghế hoặc qua đời, đất nước có quay trở lại dáng vẻ như những năm 1990 – thời kỳ mà các nhà tài phiệt được hưởng trọn vẹn những đặc quyền từ quyền lực – hay liệu một nền chính trị lành mạnh hơn có thể nảy mầm hay không.
Nhà báo Arkady Ostrovsky, một chuyên gia theo dõi các vấn đề Điện Kremlin tại tạp chí The Economist – người vừa dành nhiều giờ phỏng vấn một trong những người giàu nhất nước Nga – cho biết ông cảm nhận được một "sự chuyển dịch chính trị mang tính lịch sử" đang diễn ra trong cách nhìn nhận của giới siêu giàu về tương lai đất nước.
Những nhà tài phiệt bất an
Sự sụp đổ của Liên Xô năm 1991 đã khai sinh một thế lực mới đầy quyền lực trên chính trường trong nước: những người tận dụng sự kết thúc của chế độ cộng sản để trở nên vô cùng giàu có, sau đó tìm cách thao túng các chính trị gia nhằm phục vụ lợi ích riêng.
Họ được gọi là "các nhà tài phiệt", một thuật ngữ bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp cổ, có nghĩa là "một nhóm nhỏ nắm quyền cai trị".
Khi đó, tiền đồng nghĩa với quyền lực.
Trong thời kỳ hỗn loạn của thập niên 1990, tầng lớp được gọi là "người Nga mới" đã xuất hiện.
Các doanh nghiệp nhà nước khổng lồ trở thành mục tiêu thâu tóm, và những cá nhân có mối quan hệ tốt bỗng chốc trở thành triệu phú, thậm chí tỷ phú, chỉ sau một đêm.
Tham nhũng tràn lan, nạn bè phái hoành hành, và các vụ thanh toán bằng bạo lực diễn ra như cơm bữa.
Thế nhưng, ngay sau khi đắc cử tổng thống lần đầu tiên vào năm 2000, ông Putin đã nhanh chóng khuất phục giới tài phiệt.
Ông không hề có ý định chia sẻ quyền lực với bất kỳ ai.
Ông đủ tự tin để đối đầu với các tỷ phú vì khi đó, nền kinh tế Nga đang dần phục hồi, còn chính quyền trung ương thì ngày càng trở nên vững mạnh hơn.

Nguồn hình ảnh, NurPhoto/NurPhoto via Getty Images
Bill Browder, một nhà tài chính từng là nhà đầu tư nước ngoài lớn nhất tại Nga và bị cấm nhập cảnh vào nước này năm 2005 sau khi vận động chống tham nhũng, cho rằng các nhà tài phiệt Nga đã co rúm và trở nên yếu thế trước Putin.
Ông lấy ví dụ về Diễn đàn Kinh tế Davos, nơi họ vẫn được chào đón trong những năm trước chiến tranh.
"Tôi nhớ mình từng thấy các nhà tài phiệt đi lại như thể họ là chủ sở hữu nơi đó vậy; họ là những cá nhân ngạo nghễ và tự tin nhất.
"Thế rồi khi ông Putin xuất hiện, thật kinh ngạc khi chứng kiến những con người vốn đầy vẻ uy quyền, mạnh mẽ đến mức cực đoan ấy bỗng chốc trở nên phục tùng tuyệt đối, chẳng khác nào những cậu học sinh lo sợ, đầy tuyệt vọng," ông chia sẻ với BBC.
Kể từ khi chiến tranh bùng nổ vào năm 2022, Điện Kremlin đã kiểm soát giới doanh nhân giàu có tại Nga bằng chính sách "cây gậy và củ cà rốt" đầy tàn nhẫn.
Những ai lên tiếng chỉ trích cuộc chiến đều bị tịch thu tài sản, trong khi những người trung thành lại được ban thưởng bằng các hợp đồng chính phủ béo bở liên quan đến chiến tranh.
Kết quả là, số lượng tỷ phú Nga hiện nay đang ở mức cao nhất từ trước đến nay – với tổng cộng 155 người theo số liệu từ tạp chí Forbes. Tổng tài sản của họ cũng đạt mức cao kỷ lục, lên tới gần 700 tỷ USD.
Tuy nhiên, ngay cả với những ông trùm vẫn giữ lòng trung thành và được hưởng lợi, khối tài sản khổng lồ đó dường như chẳng mang lại cho họ hạnh phúc.
Một số người trong số họ đang dần trở nên bất an và bồn chồn.
Chế độ chuyên chế, tài phiệt hay dân chủ?
Hàng tỷ đô la trong tay họ không còn mang lại nhiều giá trị như trước: tại quê nhà, số tiền đó chẳng thể mua được mấy ảnh hưởng chính trị.
"Họ chẳng còn quân bài nào trong tay, cũng chẳng còn ván bài nào để chơi cả," ông Dmitry Nekrasov, một nhà phân tích và chính trị gia đang sống lưu vong, nhận định.
"Họ giàu có là nhờ có mối liên hệ với ông Putin, chứ không phải ngược lại."
Còn ở bên ngoài nước Nga, họ bị tẩy chay do các lệnh trừng phạt mà phương Tây áp lên Nga sau cuộc xâm lược toàn diện.
"Họ bị đối xử chẳng khác nào những tên tội phạm hạng xoàng. Họ không thể sử dụng chuyên cơ riêng, du thuyền của họ cũng chẳng thể cập bến tại những cảng biển sang trọng nhất châu Âu. Chắc hẳn họ đang phải trải qua cảm giác vô cùng tồi tệ và nhục nhã," ông Browder, một người vốn nổi tiếng là chỉ trích ông Putin gay gắt, cho biết.
Vì vậy, một cách âm thầm, một số người trong số họ bắt đầu nghĩ đến viễn cảnh sau khi ông Putin rời khỏi vũ đài chính trị.
Đây là thông tin tôi nhận được từ các nhà phân tích am hiểu tình hình, những người vốn gắn bó mật thiết với giới tài phiệt này.
Hiện tại, chưa có dấu hiệu nào cho thấy vị tổng thống sẽ sớm rời ghế, cũng chẳng có lý do gì để tin rằng sức khỏe của ông đang gặp vấn đề.
Tuy nhiên, ông Putin - người vừa bước sang tuổi 74 vào tháng trước - đã nắm quyền tại Điện Kremlin suốt một phần tư thế kỷ.
Giới quan sát ở Moscow đều hiểu rằng rồi sẽ đến ngày ông rời đi.
Khi được hãng tin Reuters hỏi vào năm ngoái liệu ông có dự định tiếp tục nắm quyền đến năm 2036 - thời điểm nhiệm kỳ theo hiến pháp chính thức kết thúc - ông Putin đã đáp rằng:
"Chỉ có Chúa mới biết liệu chúng ta có đủ sức khỏe hay không."

Nguồn hình ảnh, CARL DE SOUZA/AFP via Getty Images
Nếu ông Putin từ chức hoặc qua đời khi đang tại nhiệm, Thủ tướng Mikhail Mishustin sẽ là người tiếp quản quyền lực.
Tuy nhiên, ông Mishustin chưa từng bộc lộ bất kỳ tham vọng trở thành tổng thống nào (có lẽ đây chính là lý do quan trọng khiến ông được bổ nhiệm).
Điều này có thể tạo ra một khoảng trống quyền lực.
Trong kịch bản đó, những chuyên gia theo dõi tình hình Nga mà tôi từng trao đổi đã đưa ra một vài khả năng có thể xảy ra.
Một số người ở phương Tây - và chắc chắn là cả ở trong nước Nga - hy vọng rằng nền dân chủ có thể khởi sắc tại Nga thời hậu Putin, với một chính phủ do người dân làm chủ thay vì bị thao túng bởi một nhóm tài phiệt mới hay một nhà lãnh đạo chuyên quyền duy nhất.
Dù vậy, các nhà phân tích cho rằng đây là kịch bản ít có khả năng xảy ra nhất.
Các thể chế chủ then chốt đã bị suy yếu hoặc phá hủy trong suốt thời kỳ cầm quyền của ông Putin.
Alexandra Prokopenko, một nhà báo kiêm nhà phân tích người Nga đang sống lưu vong, nhận định: "Nước Nga đã quá quen với bạo lực đến mức trở nên xa lạ với các quy trình dân chủ chuẩn mực".
Một khả năng khác là sự tiếp nối của chế độ chuyên chế.
Một nhân vật khác có thể thay thế ông Putin và duy trì văn hóa đàn áp như hiện nay.
Tuy nhiên, bà Prokopenko cho rằng đây chưa hẳn sẽ là một chế độ độc tài dưới sự kiểm soát của một "nhân vật quyền lực tuyệt đối" - ít nhất là không phải ngay lập tức.
Bà giải thích rằng những thay đổi như vậy cần có thời gian: ban đầu, người kế nhiệm ông Putin có thể sẽ yếu thế hơn và nắm trong tay ít nguồn lực hơn so với ông.
Và lựa chọn thứ ba là các tài phiệt giành lại quyền lực, đưa nước Nga trở về một hệ thống gần giống với chế độ đầu sỏ tài phiệt hồi thập niên 1990.
Dmitry Nekrasov, cựu cố vấn Điện Kremlin và chính trị gia đối lập hiện sống lưu vong, cho rằng theo kịch bản này, đất nước sẽ được điều hành bởi một nhóm nhỏ các gia tộc quyền lực trong giới tinh hoa, liên minh với các nhóm lợi ích.
Tất nhiên, đây chính là phương án mà nhiều ông trùm mong muốn.
Bà Prokopenko, người đã dành nhiều thời gian trao đổi với những ngườ giàu nhất nước Nga, nhận định: "Họ muốn quay lại thời kỳ mà tiếng nói của họ được lắng nghe, khi tài sản của họ không bị tước đoạt và khi họ hiểu rõ các quy tắc của cuộc chơi".
Mặc dù quyền lực của họ đã bị hạn chế đáng kể kể từ thập niên 1990, nhưng các ông trùm này vẫn đáng chú ý: với khối tài sản khổng lồ trong tay, rất có khả năng sớm hay muộn họ cũng sẽ tìm cách khôi phục tầm ảnh hưởng chính trị của mình.
Theo Nekrasov, vị chính trị gia đang sống lưu vong, một số người trong số họ hiện đã bắt đầu "tìm cách kết thân với các quan chức an ninh hoặc các bộ trưởng có thế lực".
Tuy nhiên, ông cho biết bất kỳ bước tiến xa hơn nào cũng đều "quá nguy hiểm để thực hiện".

Nguồn hình ảnh, Vladimir Smirnov SPUTNIK/KREMLIN POOL/EPA/Shutterstock
Theo ông, cách hành xử của các ông trùm trong những năm tới sẽ phụ thuộc một phần vào tình hình tài chính của họ.
Những người nắm giữ lượng tiền mặt dồi dào sẽ tự tin hơn trong việc "tham gia các trò chơi chính trị" và tranh giành vị thế, nhằm chuẩn bị cho một nước Nga thời hậu Putin.
Ngược lại, những người có khối tài sản phụ thuộc vào các hợp đồng nhà nước hoặc sự ưu ái từ chính phủ sẽ cảm thấy e sợ, vì họ có nguy cơ mất tất cả.
Bà Prokopenko cho biết đã có sự thay đổi trong cách các doanh nhân nhắc đến ông Putin.
Trước đây, họ thường gọi ông bằng những biệt danh như "Nachalnik" (nghĩa là "sếp"), "Perviy" ("người đứng đầu"), hoặc viết tắt là "VV" - tất cả đều là những cách gọi thể hiện sự tôn trọng nhất định.
Hiện nay, họ lại gọi ông là "Ded" - một từ mà theo bà Prokopenko, mang theo "một chút khinh miệt".
"Ded" có nghĩa là "ông già" - một cách gọi thiếu tôn trọng hơn nhiều.
Bà cho biết, một số người Nga giàu có đang mong mỏi "chính trị quay trở lại với đời sống người dân", với ít sự đàn áp hơn, không gian ngôn luận cởi mở hơn, cùng sự cạnh tranh lành mạnh giữa các đảng phái và chính trị gia.
Tuy nhiên, bà nhận định rằng vào thời điểm hiện tại, họ quá sợ hãi để có thể thúc đẩy điều đó trong một bầu không khí ngột ngạt tại Nga.
Bà Prokopenko từng phỏng vấn một ông trùm; trong suốt cuộc trò chuyện, người này đã ngồi đè lên chiếc điện thoại của mình vì tin rằng làm vậy sẽ gây khó khăn cho lực lượng mật vụ trong việc nghe lén qua thiết bị điện tử.
"Tôi thấy đó là kiểu sợ hãi mang đậm chất thời Stalin. Nó hoàn toàn phi lý trí," bà nói.
Một cuộc phỏng vấn bom tấn
Một manh mối thú vị về những gì giới tài phiệt có thể mong đợi ở nước Nga thời hậu Putin đến từ Andrey Melnichenko – người được mệnh danh là "vua phân bón" thế giới và hiện là người giàu thứ tám tại Nga.
Đầu năm nay, ông đã khiến các nhà quan sát bất ngờ khi trả lời phỏng vấn tạp chí The Economist – một hành động hiếm thấy đối với một tỷ phú Nga, nhất là khi trả lời một ấn phẩm đến từ quốc gia mà Điện Kremlin coi là "không thân thiện".
Tạp chí này cũng đã đăng tải một bài luận do chính ông chấp bút.
Trong một phần của cuộc phỏng vấn, ông Melnichenko lặp lại các luận điểm của Điện Kremlin.
Ông cho rằng Ukraine là chiến trường giữa Nga và phương Tây, đồng thời nhận định rằng phương Tây đã phớt lờ những lo ngại về an ninh của Nga và đe dọa chủ quyền quốc gia này.
Tuy nhiên, diễn biến sau đó còn thú vị hơn.
Ông Melnichenko không kêu gọi ông Putin từ chức, nhưng - và đây là một điểm rất đáng chú ý - ông lại ủng hộ một sự thay đổi nhằm chấm dứt cơ chế cai trị bởi một cá nhân duy nhất tại Nga.
Ông cho rằng nước Nga cần tăng cường kết nối với thế giới.
Bà Prokopenko cho rằng vị tỷ phú này đang cố gắng khơi gợi một cuộc thảo luận công khai.
Theo bà, đây là lời "kêu gọi những người giàu có giống như ông ấy hãy bắt đầu lên tiếng".
Arkady Ostrovsky, nhà báo thực hiện cuộc phỏng vấn, chia sẻ với tôi rằng cả hai đã có những "cuộc thảo luận căng thẳng và nảy lửa" tại "các khách sạn và quán cà phê – chủ yếu là uống cà phê, rất nhiều cà phê, đôi khi còn hút thuốc".
Ông cho biết vị tỷ phú dường như đã "thực sự suy ngẫm" về các câu trả lời của mình, thay vì đưa ra những phát ngôn mang tính chính trị sáo rỗng hay né tránh.
Ở Nga, mọi chuyện chưa bao giờ đơn giản.
Hầu hết các nhà quan sát cho rằng cuộc phỏng vấn này có lẽ đã nhận được sự chấp thuận - dù là ngầm định hay công khai - từ phía Điện Kremlin.
Chúng tôi không rõ tại sao chính quyền lại đồng ý cho phép một lời kêu gọi thay đổi khác thường như vậy.
Có thể họ muốn chứng tỏ rằng một mức độ đa nguyên nhất định vẫn còn tồn tại ở quốc gia này.
Dù không có tỷ phú nào khác lên tiếng ủng hộ ông, nhưng nhà báo này cảm nhận rằng ông Melnichenko không chỉ phát biểu thay cho bản thân mình, mà còn đại diện cho cả những doanh nhân khác ở Nga.

Nguồn hình ảnh, Andrey Rudakov/Bloomberg via Getty Images
Một số tài phiệt hy vọng rằng sau khi Putin rời khỏi quyền lực, nước Nga có thể trở thành một "nền cộng hòa đầu sỏ tài phiệt", theo cách diễn đạt của nhà báo Ostrovsky - một mô hình tương tự nước Nga những năm 1990, trong đó giới tinh hoa kinh doanh nắm quyền điều hành đất nước.
Dựa trên nhiều năm đưa tin về nước Nga, Ostrovsky cho biết hiện nay nhiều tỷ phú hàng đầu nước này đang cảm thấy "hoàn toàn bế tắc vì cuộc chiến đã đẩy nước Nga vào tình trạng không còn lối thoát… không còn tương lai".
Tuy nhiên, ngay cả khi các ông trùm này đang nghĩ về tương lai, thì khả năng họ sớm hành động dường như vẫn rất mong manh.
Browder, một người chỉ trích ông Putin, cho rằng dù nhiều người trong số họ cảm thấy bất mãn, nhưng khó có khả năng họ sẽ âm mưu chống lại Putin khi ông ta còn sống.
"Họ hiểu rằng nếu làm bất cứ điều gì thách thức Putin, ông ta sẽ giết họ. Mà ông Putin lại là một kẻ đầy hoang tưởng."
Mike Calvey, một nhà tài chính người Mỹ từng là nhà đầu tư chủ chốt tại Nga, cũng đồng tình với quan điểm này.
"Họ có thể làm gì khác ngoài việc phải ngồi tù và mất sạch tài sản? Những người đang ở London thì nói rất dễ: 'Tại sao các ông không đứng lên phản đối rồi vào tù luôn đi?' Nhưng thực tế, đó chính xác là điều sẽ xảy ra," ông nói.
Trước đây, những người giàu nhất nước Nga từng có khả năng tác động đến các cấp quyền lực cao nhất.
ông Một khi Putin không còn nắm quyền, chắc chắn họ sẽ tìm cách giành lại tầm ảnh hưởng trước đây.
Câu hỏi đặt ra là: liệu những tàn dư của chế độ hiện tại có để họ làm điều đó hay không?























