Trung Quốc có thể làm gì với sân bay quân sự ở Lào, Việt Nam chịu ảnh hưởng ra sao?

Vào ngày 8/10, Thủ tướng Lê Minh Hưng thăm chính thức Lào và có cuộc gặp với các lãnh đạo nước này tại thủ đô Viêng Chăn.

Chuyến công du thu hút chú ý của dư luận trong nước khi đây là chuyến thăm song phương đầu tiên của ông Hưng trên cương vị lãnh đạo chính phủ. Và ông Hưng là lãnh đạo nước ngoài đầu tiên mà tân Thủ tướng Lào Saleumxay Kommasith tiếp đón.

Đối với giới quan sát quốc tế, sự quan tâm nằm ở Ban Keun, cách Viêng Chăn hơn 50km về phía bắc, nơi các công trình quân sự hàng không do Trung Quốc và Lào hợp tác đã đi vào vận hành được hơn một tuần.

Đó là Trung tâm Hỗ trợ và Huấn luyện chung Trung Quốc-Lào và Học viện Hàng không Hữu nghị Trung Quốc-Lào.

Sự quan tâm càng được đẩy lên cao khi vào hôm 6/10, một bản tin trên Reuters, phân tích lại các hình ảnh vệ tinh cho thấy khoảng 8 máy bay huấn luyện kiêm tấn công hạng nhẹ K-8 cùng hơn 20 phương tiện hỗ trợ xuất hiện ở sân bay.

K-8 là dòng máy bay huấn luyện phản lực hai chỗ ngồi do Trung Quốc và Pakistan hợp tác phát triển, được thiết kế chủ yếu để đào tạo phi công quân sự, đồng thời có thể đảm nhiệm một số nhiệm vụ tác chiến hạng nhẹ khi cần thiết.

Đây là một trong những loại máy bay huấn luyện được sử dụng khá rộng rãi tại các quốc gia đang phát triển và đã được xuất khẩu tới nhiều lực lượng không quân trên thế giới. Theo số liệu của Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS) có trụ sở tại London, Không quân Lào hiện có bốn chiếc K-8.

Trong bối cảnh hoạt động xây dựng tại Ban Keun vẫn tiếp tục được đẩy nhanh, các chuyên gia quốc phòng và ngoại giao đang theo dõi sát sao liệu cơ sở này có được bổ sung thêm hạ tầng và năng lực mới trong thời gian tới hay không.

Bởi bất kể sự thay đổi nào tại cơ sở này đều đem lại một mức độ lo lắng nhất định đối với các nước láng giềng, đặc biệt là Việt Nam.

Từ phía tây nam, Trung Quốc được tiếp cận căn cứ hải quân Ream ở Campuchia; trong khi tại phía tây, cơ sở Ban Keun có thể mở ra khả năng Bắc Kinh thiết lập sự hiện diện quân sự thường trực tại Lào. Ở hướng đông, Trung Quốc cũng đã xây dựng và quân sự hóa nhiều cơ sở trên Biển Đông.

Do đó, trong trường hợp xảy ra khủng hoảng hay xung đột với Trung Quốc, Việt Nam vô tình nằm ở thế mà nhiều nhà quan sát xem là "tứ bề thọ địch".

Chính Thủ tướng Lê Minh Hưng hồi giữa tháng 9, khi phát biểu tại Học viện Quốc phòng, cho rằng Việt Nam phải chuẩn bị khả năng ứng phó với những tình huống chưa có tiền lệ về quân sự-quốc phòng.

Chúng tôi đang liên hệ Bộ Quốc phòng Trung Quốc và Bộ Ngoại giao Trung Quốc để đề nghị bình luận về vấn đề này.

Trung Quốc có thể phát triển cơ sở ở Lào ra sao?

Các hình ảnh vệ tinh mới nhất về cơ sở Ban Keun mà Reuters tiếp cận hiện cho thấy một đường băng dài khoảng 2.000 mét, một đường lăn đi kèm, hàng chục ngàn mét vuông sân đỗ máy bay cùng một tháp kiểm soát không lưu. Phần lớn hạ tầng hỗ trợ đã được hoàn thiện.

Sân bay này được xây dựng trên nền của một sân bay dã chiến mang tên Lima Site 44, một mắt xích trong mạng lưới đường băng từng được quân đội Mỹ và Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) sử dụng trong thời kỳ Chiến tranh Việt Nam, khi Washington bí mật hậu thuẫn lực lượng nổi dậy người Hmong chống cộng sản.

Tuy nhiên, các hình ảnh vệ tinh cho thấy sân bay mới có quy mô lớn hơn rất nhiều so với đường băng đất đỏ hẹp được xây dựng từ thời chiến tranh.

Vị trí của Ban Keun cũng được đánh giá là thuận tiện về mặt giao thông khi nằm gần hành lang đường sắt Trung Quốc-Lào, tạo điều kiện cho việc vận chuyển nhân lực, trang thiết bị và vật tư từ Trung Quốc sang Lào một cách dễ dàng hơn.

Ở thủ đô Viêng Chăn, địa điểm này được giới phân tích đánh giá là thuận tiện cho công tác đào tạo, đồng thời giúp chính phủ Lào quản lý và điều phối hoạt động của cơ sở.

Khu vực xung quanh có địa hình tương đối bằng phẳng, trái ngược với phần lớn lãnh thổ đồi núi của Lào, phù hợp hơn cho việc xây dựng sân bay và triển khai các chương trình huấn luyện bay.

Một số thành phố quan trọng tại Đông Nam Á lục địa nằm trong phạm vi khoảng 500-700 km từ Ban Keun, chẳng hạn như Hà Nội hay Bangkok. Ngay cả những địa điểm xa hơn cũng chỉ cách cơ sở này hơn 1.000 km một chút.

"Hiện nay, sẽ phù hợp hơn khi xem cơ sở này là một trung tâm huấn luyện. Tuy nhiên, đây cũng thường là một vỏ bọc khởi đầu thuận tiện, báo hiệu rằng cơ sở đó trong tương lai có thể đảm nhiệm nhiều chức năng hơn chứ không chỉ thuần đào tạo," Tiến sĩ Collin Koh, chuyên gia an ninh thuộc Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam (Singapore), nhận định với BBC News Tiếng Việt.

Các nhà bình luận quân sự Trung Quốc, khi chia sẻ nhận định với dự án nghiên cứu China-Global South Project (CGSP), cũng cho rằng tiềm năng của cơ sở này vượt xa việc huấn luyện phi công.

CGSP dẫn lời blog bình luận quân sự nổi tiếng Trung Quốc Quân Vũ Thứ Vị Diện (Junwu Ciweimian) cho rằng việc hình thành cơ sở này đã "dọn đường" để các trang bị tương lai của Không quân Lào chuyển sang hoàn toàn do Trung Quốc sản xuất.

Thông báo trên trang web của Bộ Quốc phòng Trung Quốc cho biết cơ sở này do hai bên cùng duy trì và vận hành, nhằm hỗ trợ Lào tăng cường công tác đào tạo phi công không quân, khẳng định "không nhằm vào bất kỳ bên thứ ba nào".

Tuy nhiên, thông báo không cung cấp thêm thông tin liên quan đến số lượng quân nhân và khí tài tại cơ sở này.

Theo Tiến sĩ Collin Koh, cơ sở ở Ban Keun có thể đóng vai trò như một căn cứ hậu cần cho Không quân Trung Quốc, đúng với các chức năng hỗ trợ công khai đã được nêu. Ngoài ra, đây có thể được sử dụng như một điểm dừng chân thuận tiện khi các lực lượng Trung Quốc di chuyển tới Thái Lan để tham gia các cuộc tập trận.

Rõ ràng cơ sở này đánh dấu sự khởi đầu của một hiện diện quân sự dài hạn của Trung Quốc tại Đông Nam Á, ông Koh nhấn mạnh, đặc biệt khi đặt trong bối cảnh các thỏa thuận đã tồn tại từ trước, chẳng hạn thỏa thuận cho phép Hải quân Trung Quốc được tiếp cận căn cứ hải quân Ream của Campuchia.

Có chung quan điểm, Tiến sĩ Arvid Bell, giám đốc điều hành công ty dự báo địa chính trị Anadyr Horizon (Mỹ), nói với BBC rằng hiện vẫn còn quá sớm để đưa ra kết luận và tầm quan trọng lâu dài của Ban Keun sẽ phụ thuộc vào cách cơ sở này được phát triển và cách Trung Quốc sử dụng nó trong những năm tới.

Ông Bell lưu ý rằng Ban Keun không phải là yếu tố khiến năng lực quân sự của Trung Quốc đột nhiên tăng vọt, nhưng đã mở ra cho Bắc Kinh một phạm vi lựa chọn chiến lược rộng lớn hơn nhiều trong những năm tới.

"Cơ sở này cũng có thể mang lại cho Trung Quốc những lợi ích chiến lược đáng kể, bao gồm khả năng tiếp cận thường xuyên, các mối liên kết thể chế sâu rộng hơn với quân đội Lào, cũng như một hạ tầng có thể được mở rộng trong tương lai."

Quân Vũ Thứ Vị Diện cũng đồng tình, khẳng định việc xây dựng một căn cứ hỗ trợ tại Ban Keun sẽ hữu ích cho Trung Quốc trong việc "gây ảnh hưởng lên bán đảo Đông Dương trong tương lai".

Việt Nam 'có lý do chính đáng để lo ngại'

Việt Nam hoàn toàn "có lý do chính đáng để lo ngại" về cơ sở Ban Keun, trong bối cảnh vốn đã có sự hiện diện ngày càng tăng của Trung Quốc tại Campuchia và Biển Đông giúp Bắc Kinh đang gia tăng ảnh hưởng đối với các tuyến tiếp cận chiến lược quanh Việt Nam, theo giới quan sát.

"Tôi cho rằng Việt Nam đã và đang theo dõi rất sát những diễn biến này, từ căn cứ hải quân Ream và dự án kênh đào Phù Nam Techo ở Campuchia, đến việc Trung Quốc tăng cường hiện diện quân sự quy mô lớn trên Biển Đông, và giờ là Ban Keun ở Lào," Tiến sĩ Collin Koh từ Singapore nói với BBC.

Tuy nhận định Ban Keun sẽ là một sự bổ sung có giá trị đối với Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLA) nếu đóng vai trò là một căn cứ hỗ trợ trinh sát, giám sát và thu thập tình báo cùng hậu cần, ông Koh cũng cho rằng lợi thế cơ sở này mang lại cũng có những hạn chế.

"Để Ban Keun thực sự tạo ra ảnh hưởng chiến lược đối với Biển Đông, quân đội Trung Quốc sẽ phải có quyền tiếp cận và bay qua không phận của các quốc gia Đông Nam Á nằm giữa Lào và Biển Đông."

Thái Lan có thể sẽ không sẵn sàng hợp tác như nhiều người hình dung, bởi còn phải cân nhắc nghĩa vụ trong liên minh với Mỹ.

Việt Nam gần như chắc chắn sẽ không cấp quyền tiếp cận hay cho phép máy bay quân sự Trung Quốc bay qua không phận của mình, đặc biệt trong trường hợp Việt Nam là một bên tham gia xung đột.

Trong một cuộc xung đột lớn, Lào thậm chí có nguy cơ bị cuốn vào chiến tranh nếu Trung Quốc dự định sử dụng Ban Keun cho các nhiệm vụ thời chiến.

Tiến sĩ Koh đánh giá Viêng Chăn có nhận thức rất rõ bài học lịch sử xương máu của chính mình trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, khi Lào từng trở thành một mặt trận ủy nhiệm cho các cuộc đối đầu giữa các cường quốc.

"Ban Keun nhiều khả năng mang ý nghĩa chính trị và biểu tượng hơn là có tầm quan trọng lớn về mặt tác chiến đối với Trung Quốc," ông Koh kết luận.

Lào có quan hệ lịch sử và quốc phòng rất sâu sắc với Việt Nam, đồng thời ngày càng gắn kết chặt chẽ hơn với Trung Quốc về mặt kinh tế.

"Hai mối quan hệ này hoàn toàn có thể cùng tồn tại song song," ông Bell nói với BBC.

Vấn đề cần theo dõi, theo ông, là liệu sự can dự ngày càng lớn của Trung Quốc trong lĩnh vực quân sự có làm thay đổi tương quan ảnh hưởng giữa các bên hay không, đặc biệt trong lĩnh vực an ninh, nơi Việt Nam từ lâu vẫn giữ một vai trò quan trọng khác thường.

Trong khi đó, Euan Graham, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Chính sách Chiến lược Úc (ASPI), nói với truyền hình DW của Đức rằng Việt Nam từ lâu coi Lào và Campuchia là những vùng đệm chiến lược quan trọng ở sườn phía tây của mình. Trong nhiều thập kỷ, Hà Nội đã nỗ lực duy trì ảnh hưởng đáng kể về chính trị và quân sự tại cả hai quốc gia này.

Với Ban Keun, ông Graham bình luận, Hà Nội đang phải đối mặt với một khả năng đáng báo động: bị Trung Quốc bao vây về mặt chiến lược.

"Căn cứ không quân mới tại Lào chắc chắn sẽ khiến công tác hoạch định và triển khai kế hoạch phòng thủ của Việt Nam trở nên phức tạp hơn."

Trong khảo sát năm 2026 của ISEAS, người Việt Nam ghi nhận mức độ lo ngại cao nhất khu vực Đông Nam Á về sự gia tăng ảnh hưởng chính trị và chiến lược của Trung Quốc, với tỷ lệ lên tới 88,7%.

Điều gì nên được chú ý tại Ban Keun?

"Xét theo cách thức hành động lâu nay của Bắc Kinh, quá trình này [phát triển thành căn cứ quân sự] nhiều khả năng sẽ diễn ra từng bước và kéo dài theo thời gian. Do đó, trừ khi xuất hiện một sự kiện bất ngờ mang tính 'thiên nga đen' (tức sự kiện ít khi xảy ra nhưng có tác động rất lớn), chúng ta có lẽ sẽ không chứng kiến cơ sở hiện nay đột ngột được nâng cấp thành một căn cứ quân sự hoàn chỉnh," Tiến sĩ Collin Koh nhận định.

Tuy nhiên, nếu đặt Ban Keun trong tổng thể các hoạt động hợp tác quân sự mà Trung Quốc đã triển khai với Lào, ông Koh nói có thể dự báo rằng cơ sở trước hết sẽ trở thành địa điểm tập kết và tổ chức các cuộc huấn luyện, diễn tập song phương giữa hai nước.

Điều này sẽ mở đường cho quá trình bình thường hóa sự hiện diện quân sự của Trung Quốc tại Ban Keun theo cách ít gây lo ngại cho các nước trong khu vực.

Sau đó, có thể xuất hiện sự gia tăng dần dần hiện diện của Không quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLAAF) tại đây.

Kịch bản này càng có khả năng xảy ra nếu Không quân Lào (LAF) tiếp tục mua sắm các khí tài hiện đại hơn từ Trung Quốc nhằm thay thế phần lớn đội máy bay đã cũ kỹ hiện nay. Khi đó, phạm vi và mức độ hợp tác huấn luyện giữa PLAAF và LAF có thể được mở rộng, kéo theo việc triển khai những loại máy bay và trang bị tiên tiến hơn của Trung Quốc tới Ban Keun.

Ông Koh cũng dẫn Ream làm ví dụ.

Trong những năm qua, Bắc Kinh đã điều hai tàu hộ tống Type-056 của Hải quân PLA tới Ream để huấn luyện lực lượng Campuchia, chuẩn bị cho việc nước này tiếp nhận các tàu chiến mới do Trung Quốc đóng thuộc cùng chủng loại.

Mô hình đó có thể trở thành "bản thiết kế" để PLAAF duy trì một sự hiện diện bán thường trực tại Ban Keun dưới danh nghĩa hoạt động huấn luyện.

Tiến sĩ Arvid Bell từ Anadyr Horizon của Mỹ nhận định rằng việc luân phiên triển khai binh sĩ PLA, tăng tần suất các chuyến bay vận tải quân sự hay mở rộng kho nhiên liệu, nếu có, sẽ là những chỉ dấu cho thấy Bắc Kinh có thể đang hướng tới thiết lập hiện diện hậu cần lâu dài tại Ban Keun.

Các thỏa thuận được công bố có cho thấy Trung Quốc được trao những quyền gì trong việc sử dụng cơ sở này hay không cũng đáng chú ý không kém.

Còn việc xây dựng các hầm trú máy bay kiên cố hoặc thường xuyên triển khai chiến đấu cơ, drone và máy bay trinh sát Trung Quốc, nếu có, sẽ là dấu hiệu cho thấy cơ sở này đang dần chuyển từ chức năng huấn luyện sang vai trò một căn cứ quân sự tác chiến.

"Nếu một quốc gia Đông Nam Á khác cũng áp dụng mô hình 'trung tâm hỗ trợ và huấn luyện chung' tương tự, điều đó sẽ củng cố nhận định rằng Trung Quốc đang xây dựng một mạng lưới hiện diện quân sự rộng hơn trong khu vực."

Theo ông Bell, nếu những dấu hiệu tương tự xuất hiện ở các địa điểm khác trong khu vực, đó sẽ là bằng chứng thuyết phục hơn cho thấy Ban Keun nằm trong một chiến lược rộng lớn hơn của Bắc Kinh nhằm xây dựng mạng lưới hiện diện quân sự, chứ không đơn thuần là một dự án hợp tác song phương riêng lẻ.

Ông cũng lưu ý cần thận trọng và không nên gán cho Ban Keun những năng lực mà trên thực tế chưa được ghi nhận. Giá trị chiến lược của cơ sở này có thể không nằm ở những gì Trung Quốc có thể làm ngay lúc này, mà ở việc giúp Bắc Kinh giảm bớt chi phí và thời gian cần thiết để mở rộng hiện diện hoặc triển khai năng lực lớn hơn trong tương lai.

Việc căn cứ nằm gần thủ đô Viêng Chăn và sát biên giới Thái Lan khiến vị trí này mang ý nghĩa chiến lược nhất định.

"Tuy nhiên, bất kỳ khả năng mở rộng sức mạnh quân sự nào từ Ban Keun cũng cần được đánh giá trong tương quan với những gì Trung Quốc vốn đã có thể thực hiện từ tỉnh Vân Nam."

Sự phụ thuộc vào Bắc Kinh

Lào là một quốc gia thu nhập thấp theo chế độ một đảng, do Đảng Nhân dân Cách mạng Lào lãnh đạo và có lịch sử quan hệ lâu dài, phức tạp với hai nước láng giềng cộng sản là Trung Quốc và Việt Nam.

Không quân Lào hiện có quy mô nhỏ, vận hành một số lượng hạn chế máy bay do Trung Quốc và Nga sản xuất.

Sự phát triển tại Ban Keun, theo nhiều người, không phải điều quá bất ngờ nếu nhìn vào quá trình mở rộng nhanh chóng ảnh hưởng của Trung Quốc tại Lào trong khoảng hai thập niên qua.

Lào ngày càng phụ thuộc sâu sắc vào nguồn vốn đầu tư và tài chính từ Trung Quốc. Các nhà phê bình thường cáo buộc Bắc Kinh theo đuổi chiến lược ngoại giao "bẫy nợ".

Trong khuôn khổ sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI), Trung Quốc đã cho Lào vay số tiền trị giá hàng tỷ USD để phát triển hạ tầng năng lượng và các tuyến đường sắt tốc độ cao với kỳ vọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế dài hạn.

Các đập thủy điện trên sông Mekong cùng nhiều dự án năng lượng khác do Trung Quốc tài trợ được kỳ vọng biến Lào thành "cục pin của Đông Nam Á".

Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), nợ công của Lào năm ngoái tương đương khoảng 81% GDP, trong đó Trung Quốc là chủ nợ song phương lớn nhất.

Hồi tháng 6, Chủ tịch nước Lào Thongloun Sisoulith đã đến Bắc Kinh gặp Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình. Tại đây, ông Tập kêu gọi thiết lập cơ chế đối thoại chiến lược giữa hai nước trên nhiều lĩnh vực, bao gồm quốc phòng.

Một nhà ngoại giao Đông Nam Á giấu tên nói với Reuters rằng trước đây quân nhân Lào thường phải sang Việt Nam, Nga hoặc Trung Quốc để tham gia các khóa đào tạo nâng cao. Nay một phần hoạt động huấn luyện đó có thể được tiến hành ngay trong nước.

Người này cũng nhận định Trung Quốc đang mở rộng hiện diện quân sự trên khắp khu vực, dẫn chứng việc Bắc Kinh và Indonesia vừa hợp tác xây dựng một nhà máy sản xuất đạn dược.

Câu hỏi lớn hơn đặt ra, theo ông Arvid Bell, là liệu Đông Nam Á có thể ngăn chặn sự cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa các cường quốc leo thang thành những căng thẳng kéo dài như những gì đang diễn ra ở châu Âu và Trung Đông hay không.

Để làm được điều đó, khu vực sẽ cần nhiều hơn sự minh bạch, các biện pháp xây dựng lòng tin và những cơ chế hợp tác đủ hiệu quả để quản lý các bất ổn trước khi các quyết định an ninh của từng quốc gia gây ra những phản ứng dây chuyền rộng lớn hơn.

Việc có thêm thông tin rõ ràng về nhân lực, trang thiết bị và các thỏa thuận tiếp cận liên quan đến Ban Keun sẽ giúp các nước láng giềng đánh giá chính xác hơn vai trò thực sự của cơ sở này.

"Ban Keun là một phép thử xem các quốc gia Đông Nam Á có thể thích nghi với sự hiện diện ngày càng lớn của cạnh tranh quân sự giữa các cường quốc mà vẫn duy trì được hợp tác khu vực và quyền tự chủ chiến lược của mình hay không," ông Arvid Bell nói.