ชื่อเสียงของไทยบนเวทีโลกอาจกระทบอย่างไรบ้าง หากส่งตัวชาวอุยกูร์กลับจีนอีกครั้ง

สถานเอกอัครราชทูตสาธารณรัฐประชาชนจีนประจำประเทศไทย เผยแพร่ภาพชาวอุยกูร์ที่เดินทางถึงเขตการปกครองตนเองซินเจียงอุยกูร์ และมีญาติมาต้อนรับ เมื่อเดือน ก.พ. 2568
คำบรรยายภาพ, สถานเอกอัครราชทูตสาธารณรัฐประชาชนจีนประจำประเทศไทย เผยแพร่ภาพชาวอุยกูร์ที่เดินทางถึงเขตการปกครองตนเองซินเจียงอุยกูร์ และมีญาติมาต้อนรับ เมื่อเดือน ก.พ. 2568
Published
เวลาอ่าน: 9 นาที

เมื่อต้นสัปดาห์ที่ผ่านมา มีรายงานว่าชาวอุยกูร์ 2 คนในประเทศไทย ซึ่งถูกปล่อยตัวออกจากเรือนจำหลังได้รับพระราชทานอภัยโทษ ถูกพาไปควบคุมตัวไว้ในสถานกักตัวคนต่างด้าว สำนักงานตรวจคนเข้าเมือง ตั้งแต่วันที่ 21 ต.ค. และมีความเสี่ยงว่าพวกเขาอาจถูกบังคับส่งตัวกลับประเทศจีน

พล.อ.ชัยพฤกษ์ ด้วงประพัฒน์ เลขาธิการสภาความมั่นคงแห่งชาติ (สมช.) เปิดเผยเมื่อวันที่ 4 พ.ย. ว่า ชาวอุยกูร์ทั้ง 2 คนเป็นส่วนหนึ่งของชาวอุยกูร์ 5 คนที่ยังคงอยู่ในประเทศไทย และพวกเขามีหมายจับของประเทศจีนและไม่ได้รับสถานะผู้ลี้ภัย

เลขาฯ สมช. กล่าวต่อไปว่าจีนได้ส่งหนังสือขอส่งตัวผู้ร้ายข้ามแดนอย่างเป็นทางการให้ไทยแล้ว และหากกระทรวงการต่างประเทศของไทยตรวจสอบรายละเอียดว่าหมายดังกล่าวถูกต้อง พวกเขาจะถูกส่งตัวเข้ากระบวนการยุติธรรมต่อไปและหากมีความผิดก็จะถูกส่งตัวกลับไปจีน

"ผู้กระทำผิดจะมีการแต่งตั้งทนายความช่วยสู้คดี หากชนะก็อยู่ที่ว่าจะมีประเทศที่สามรับไปหรือไม่ แต่หากศาลตัดสินว่าทำผิด ต้องส่งตัวตามสนธิสัญญาส่งผู้ร้ายข้ามแดน" พล.อ.ชัยพฤกษ์ กล่าว

ชาวอุยกูร์สองคนนี้เป็นหนึ่งในชาวอุยกูร์กว่า 300 ชีวิต ที่ถูกทางการไทยควบคุมตัวเมื่อเดือน มี.ค. 2557 หลังหลบหนีภัยจากเขตปกครองตนเองซินเจียงอุยกูร์ของจีนเข้ามายังประเทศไทย

หากทางการไทยตัดสินใจส่งตัวชาวอุยกูร์ทั้งสองกลับจีนจริง นั่นจะนับเป็นการส่งกลับครั้งที่สองในรอบไม่ถึงสองปี เพราะเมื่อเดือน ก.พ. 2568 ไทยได้บังคับส่งกลับชาวอุยกูร์ 40 คน ไปยังประเทศจีน ท่ามกลางเสียงคัดค้านมากมายจากทั้งองค์กรสิทธิมนุษยชนในไทยและนานาชาติ

การส่งตัวชาวอุยกูร์กลับครั้งนั้นถูกประณามอย่างกว้างขวาง ทั้งจากข้าหลวงใหญ่สิทธิมนุษยชนแห่งสหประชาชาติ ที่ออกแถลงการณ์ว่าไทยได้ละเมิดกฎหมายและสิทธิมนุษยชนระหว่างประเทศอย่างชัดเจนและฝ่าฝืนกฎหมายของไทยเองด้วย ด้านสภายุโรปก็มีมติประณามไทยว่าการส่งกลับชาวอุยกูร์ดังกล่าวถือเป็นการละเมิดสิทธิและเสรีภาพ

นางอังคณา นีละไพจิตร วุฒิสมาชิกและอดีตกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ แสดงทัศนะกับบีบีซีไทยว่า หากเกิดการส่งตัวชาวอุยกูร์กลับอีกครั้งจริง ก็ถือ "เป็นความถดถอยอย่างมากของสิทธิมนุษยชนในประเทศไทย"

ขณะที่ ตัวแทนจากแอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล สำนักงานระดับภูมิภาค เอเชียตะวันออกและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และแปซิฟิก บอกกับบีบีซีไทยว่าหมายจับชาวอุยกูร์ของทางการจีนที่ทาง สมช. กล่าวถึง "ยังมีความคลุมเครือ" และทางการไทยจำเป็นต้องคำนึงถึงความเสี่ยงที่ชาวอุยกูร์กลุ่มนี้ต้องกลับไปเผชิญด้วย

ทำไมการส่งชาวอุยกูร์กลับจีน อาจเป็นการละเมิดสิทธิมนุษยชน ?

รูปภาพบันทึกสมาชิกในสังคมชาวอุยกูร์ที่ถูกรวบตัวส่งไปอยู่ในค่ายกักกันและเรือนจำ
คำบรรยายภาพ, ชาวอุยกูร์บางส่วนที่ถูกคุมขังในค่ายกักกันและเรือนจำในเขตปกครองตนเองซินเจียง ประเทศจีน

รายงานเรื่อง "'ราวกับว่าเราคือศัตรูในสงคราม' การกักขังหมู่ การทรมาน และการประหัตประหารชาวมุสลิมในเขตซินเจียงโดยประเทศจีน" โดย แอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล ในปี 2564 เปิดเผยถึงการก่ออาชญากรรมต่อมนุษยชาติในหลายรูปแบบ เช่น การคุมขัง, การทรมาน, และการประหาร ที่กระทำต่อชาวอุยกูร์ และกลุ่มชาติพันธุ์อื่น ๆ ที่ส่วนใหญ่เป็นชาวมุสลิมในเขตปกครองตนเองซินเจียงอุยกูร์ ประเทศจีน

ด้านสำนักงานข้าหลวงใหญ่เพื่อสิทธิมนุษยชนแห่งสหประชาชาติ เคยเผยแพร่รายงาน "การประเมินข้อกังวลด้านสิทธิมนุษยชนในเขตปกครองตนเองซินเจียงอุยกูร์ สาธารณรัฐประชาชนจีน" เมื่อปี 2565 ซึ่งพบ "การละเมิดสิทธิมนุษยชนอย่างร้ายแรง" ในเขตปกครองตนเองซินเจียงอุยกูร์ ภายใต้บริบทของการบังคับใช้ยุทธศาสตร์ต่อต้านการก่อการร้ายและต่อต้าน "ลัทธิสุดโต่ง" โดยมีรายงานการควบคุมตัวโดยพลการ, การกักขังในวงกว้าง, การทรมานและความรุนแรงทางเพศ, การละเมิดเสรีภาพทางศาสนา, รวมถึงการบังคับใช้แรงงานด้วย

นอกจากนี้ รายงานพิเศษของบีบีซี เมื่อปี 2565 ยังพบแฟ้มข้อมูลลับที่ถูกเรียกว่า "แฟ้มตำรวจซินเจียง" (Xinjiang Police Files) ซึ่งพบการ "ยัดข้อหา" ให้กับชาวอุยกูร์ โดยในแฟ้มข้อมูลที่ถูกแฮกออกมามีรูปชาวอุยกูร์มากกว่า 5,000 รูป ที่ถ่ายช่วงเดือน ม.ค.-ก.ค. ปี 2018 และจากการตรวจสอบเพิ่มเติมของบีบีซี พบว่ามีอย่างน้อย 2,884 คนที่ถูกกักขังอยู่ในซินเจียงจริง

รถขนคนที่ปิดด้วยเทปดำรอบด้าน ซึ่งเชื่อว่าเป็นรถที่ใช้พาตัวชาวอุยกูร์ออกจากสำนักงานตรวจคนเข้าเมือง สวนพลู
คำบรรยายภาพ, รถตำรวจที่ใช้ขนส่งชาวอุยกูร์เมื่อวันที่ 26 ก.พ. 2568 ถูกปิดประตูหน้าต่างด้วยเทปดำรอบคัน

จากรายงานที่ชี้ให้เห็นการละเมิดสิทธิมนุษยชนทั้งหมดข้างต้น ทำให้เป็นที่เชื่อได้ว่าหากชาวอุยกูร์ที่หลบหนีภัยเข้ามาในประเทศไทยถูกส่งตัวกลับจีน พวกเขาอาจต้องเผชิญกับภัยอันตราย

ในเดือน ก.ค. 2558 ประเทศไทย ภายใต้การนำของ พล.อ.ประยุทธ์ จันทร์โอชา นายกรัฐมนตรีในขณะนั้น ได้ส่งตัวชาวอุยกูร์ 109 คน กลับไปยังจีน โดยปรากฏภาพพวกเขาถูกตำรวจจีนควบคุมตัวขึ้นเครื่องบินในลักษณะถูกคลุมหัวและสวมกุญแจมือ ซึ่งยังไม่มีใครทราบชะตากรรมชาวอุยกูร์ชุดดังกล่าวจนถึงตอนนี้

ต่อมาเมื่อเดือน ก.พ. 2568 ทางการไทยภายใต้การนำของนางสาวแพทองธาร ชินวัตร นายกรัฐมนตรีในขณะนั้น ได้ส่งชาวอุยกูร์ 40 คน ซึ่งถูกกักอยู่ที่สถานกักตัวคนต่างด้าว สำนักงานตรวจคนเข้าเมือง (สตม.) มานานกว่า 11 ปี ไปยังประเทศจีนอีกครั้ง

แม้ทางการไทยจะได้ส่งคณะไปเยือนเขตปกครองตนเองซินเจียง 2 ครา คือเมื่อเดือน ก.พ. และ มี.ค. 2568 ตามคำเชิญของทางการจีน ที่ต้องการสร้างความมั่นใจทางการทูตว่าชาวอุยกูร์ที่ถูกส่งกลับไปปลอดภัยดี แต่เจ้าหน้าที่ไทยได้พบกับชาวอุยกูร์ที่ถูกส่งตัวกลับไปเพียงไม่ถึง 10 คน และไม่มีข้อมูลเพิ่มเติมหลังจากนั้นว่าพวกเขายังมีชีวิตอยู่ปลอดภัยหรือไม่

.
คำบรรยายภาพ, นายฉัตรชัย บางชวด เลขาธิการ สมช. ในขณะนั้น (คนที่ยืนด้านขวา) ถ่ายรูปร่วมกับชาวอุยกูร์ที่ถูกส่งกลับไปจีน เมื่อคราวเดินทางไปเยี่ยมชาวอุยกูร์ที่ถูกส่งกลับไปจีนครั้งแรกในเดือน ก.พ. 2568

นางอังคณาระบุว่า จากการพูดคุยกับญาติของชาวอุยกูร์ที่ถูกส่งตัวกลับจีน ส่วนใหญ่บอกว่าไม่สามารถติดต่อญาติของพวกเขาได้อีก

"กรณีของอุยกูร์ที่กลับไป มีญาติแค่สามคนที่ติดต่อ[ญาติของ]พวกเขาได้ แล้วคนอื่นที่ติดต่อไม่ได้ อันนี้ในนิยามการบังคับสูบหาย ถือว่าเขาเป็นคนที่ถูกบังคับทำให้สูญหาย" เธอบอกกับบีบีซีไทย

ขณะที่ตัวแทนจากแอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล ก็ระบุเช่นกันว่าการส่งตัวชาวอุยกูร์กลับเมื่อเดือน ก.พ. 2568 ขณะที่ไทยมี พ.ร.บ.อุ้มหายฯ ซึ่งมีผลบังคับใช้แล้วตั้งแต่ปี 2566 ก็ "ทำให้เห็นถึงความอ่อนแอในการบังคับใช้กฎหมายของไทย"

ตัวแทนจากแอมเนสตี้ฯ ยังระบุด้วยว่า การยึดถือคำมั่นสัญญาทางการทูต (diplomatic assurance) ของจีนว่าผู้ถูกส่งกลับจะปลอดภัยยังถือว่าไม่มีน้ำหนักมากพอ

"แม้ทางการไทยจะเดินทางไปซินเจียงหลังการส่งกลับ แต่ทางการไทยได้พบผู้ถูกส่งกลับไม่ถึง 10 คน และยังไม่มีข้อมูลที่ยืนยันได้ว่าทั้ง 40 คนมีชีวิตอยู่และปลอดภัย" ตัวแทนของแอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล ระบุผ่านอีเมลถึงบีบีซีไทย

การจัดการเรื่องชาวอุยกูร์ของไทยที่ผ่านมา

ภาพทางการไทยบังคับส่งตัวชาวอุยกูร์ 109 คน กลับประเทศจีนในปี 2558 ที่ปรากฏในสื่อของจีน
คำบรรยายภาพ, ภาพที่ปรากฏในสื่อของจีน เมื่อครั้งทางการไทยส่งตัวชาวอุยกูร์ 109 คน กลับประเทศจีนในปี 2558

นางอังคณา ระบุด้วยว่าเมื่อพิจารณาการส่งตัวชาวอุยกูร์กลับประเทศจีนในครั้งที่ผ่าน ๆ มา ก็ทำให้ประเด็นเรื่องความปลอดภัยของชาวอุยกูร์ที่ยังถูกกักตัวอยู่ในประเทศไทยน่าเป็นห่วงมาโดยตลอด

"เราก็กังวลมาอยู่ตลอดว่า ถ้าปล่อยตัว[ออกจากเรือนจำ]มาแล้วจะยังไงต่อ เพราะประเทศไทยดูเหมือนไม่ได้เรียนรู้และไม่ได้สนใจด้วย" นางอังคณาบอกบีบีซีไทย

เธอกล่าวต่อไปว่า เมื่อพิจารณาการส่งตัวชาวอุยกูร์กลับประเทศจีนเมื่อเดือน ก.ค. 2558 ชาวอุยกูร์ถูกใส่กุญแจมือและถูกคลุมด้วยถุงดำระหว่างถูกส่งตัว และต่อมาในเดือน ก.พ. 2568 ที่พวกเขาถูกนำตัวขึ้นรถที่ถูกปิดประตูหน้าต่างด้วยเทปดำ เธอมองการส่งตัวทั้งสองกรณีแทบไม่มีความแตกต่างกันเลย

"วิธีการไม่ต่างกันเลย ตอนนั้นเอาถุงดำคลุมหัว แต่คราวต่อมาถุงดำไม่ได้คลุมหัว แต่รถที่เอาออกไปปิดทึบหมด เอาถุงดำหรือเทปดำมาปิดทึบหมด เราไม่รู้เลยว่าคนที่อยู่ด้านในอยู่ในสภาพไหน"

ทางการไทยขณะเดินทางไปสังเกตการณ์การปฏิบัติต่อชาวอุยกูร์ที่ส่งกลับไปยังประเทศจีน เมื่อเดือน ก.พ. 2568
คำบรรยายภาพ, ตัวแทนของทางการไทยขณะเดินทางไปสังเกตการณ์การปฏิบัติต่อชาวอุยกูร์ที่ถูกส่งกลับไปยังประเทศจีน เมื่อเดือน ก.พ. 2568

เธอเสริมด้วยว่า การออกมาเปิดเผยของ เลขาฯ สมช. ก็น่าผิดหวังที่มีการเอ่ยถึงเพียงสนธิสัญญาส่งผู้ร้ายข้ามแดน แต่ไม่ได้มีการกล่าวถึง มาตรา 13 ของ พ.ร.บ. อุ้มหายฯ ที่ระบุว่า "ห้ามมิให้หน่วยงานของรัฐหรือเจ้าหน้าที่ของรัฐขับไล่ ส่งกลับ หรือส่งบุคคลเป็นผู้ร้ายข้ามแดนไปยังอีกรัฐหนึ่ง หากมีเหตุอันควรเชื่อได้ว่าบุคคลนั้น จะไปตกอยู่ในอันตราย..."

"อย่างที่เลขาฯ สมช. ออกมาพูดว่าสองคนนี้มีความผิด คือเราไม่รู้เลยว่าความผิดคือความผิดอะไร และมีการตั้งข้อกล่าวหาแบบใด สมเหตุสมผลหรือไม่ เพราะด้านกระบวนการยุติธรรมในจีนก็ไม่ได้เป็นที่ยอมรับ" เธอเสริม

เธอกล่าวต่อไปว่าแม้ประเทศไทยไม่ได้ให้สัตยาบันอนุสัญญาว่าด้วยสถานภาพผู้ลี้ภัย ค.ศ. 1951 แต่หลักการห้ามผลักดันกลับ (principle of non-refoulement) ก็ถือเป็นกฎหมายจารีตประเพณีระหว่างประเทศ (customary international law) ซึ่งมีสถานะเป็นกฎเกณฑ์ผูกพันรัฐต่าง ๆ ด้วย

"ถ้าสมมติว่าเขากระทำผิดจริง ประเทศไทย อธิปไตยของไทย ทางจีนก็สามารถส่งพยานหลักฐานมาได้และสามารถที่ให้เขาต่อสู้ตามกระบวนการแต่งตั้งทนายเข้าไปว่าความได้ แล้วจีนก็ควรไว้ใจในระบบยุติธรรมของศาลไทย... ไม่ใช่ว่าใครก็ได้ที่ถูกกล่าวหาว่าทำผิดแล้วเราหลับหูหลับตาส่งตัว โดยที่เราไม่ได้ใส่ใจเลยว่ากลับไปแล้วเขาจะมีอันตรายหรือไม่"

ขณะที่ ตัวแทนจากแอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล แสดงทัศนะว่าการส่งกลับชาวอุยกูร์ของไทยที่ผ่านมา ส่งผลกระทบต่อภาพลักษณ์ของประเทศแน่นอน

"แน่นอนว่าการส่งกลับชาวอุยกูร์ที่ผ่านมา สะท้อนให้เห็นถึงความอ่อนแอในการคุ้มครองสิทธิมนุษยชนของทางการไทยเป็นอย่างยิ่ง... [เพราะ]ภาคประชาสังคมและองค์กรระหว่างประเทศจำนวนมากล้วนแล้วแต่เตือนทางการไทยเกี่ยวกับผลกระทบที่จะตามมา" เขาระบุ

ผลต่อประเทศไทยหากส่งตัวชาวอุยกูร์กลับจีนอีกครั้ง

นางอังคณา กล่าวว่าสิ่งที่น่าจับตามองจากความเคลื่อนไหวของไทยเรื่องชาวอุยกูร์ล่าสุด คือการประชุมของสำนักงานเพื่อสิทธิมนุษยชนแห่งสหประชาชาติ (OHCHR) ซึ่งจะเกิดขึ้นในวันจันทร์ที่ 9 พ.ย. ที่จะตรวจสอบรายงานด้านสิทธิมนุษยชนของประเทศไทย ผ่านกระบวนการทบทวนสถานการณ์สิทธิมนุษยชนสากล

ตัวแทนจากแอมแนสตี้ฯ บอกบีบีซีไทยเช่นกันว่า ประเด็นการส่งตัวบุคคลกลับไปเผชิญอันตรายเป็นประเด็นที่หลาย ๆ ชาติจับตามองในการประชุมของ OHCHR ในวันจันทร์ที่จะถึงนี้

เขายังบอกด้วยว่า "หากมีการส่งกลับอีกครั้งหนึ่ง ประเทศไทยอาจถูกมองว่าไม่เคยเรียนรู้จากความผิดพลาดในอดีต" และสิทธิมนุษยชนในไทยก็ไม่ได้เป็นไปตามคำกล่าวของ นายอนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรี ที่เคยให้คำมั่นไว้ในการอภิปรายทั่วไปของการประชุมสมัชชาสหประชาชาติ สมัยสามัญ ครั้งที่ 81 ว่า "สิทธิมนุษยชนสากลจะไร้ความหมาย หากถูกใช้อย่างเลือกปฏิบัติ"

The headquarters of the United Nations High Commissioner for Human Rights (OHCHR)
คำบรรยายภาพ, สำนักงานเพื่อสิทธิมนุษยชนแห่งสหประชาชาติ (OHCHR) จะมีการประชุมเพื่อตรวจสอบรายงานด้านสิทธิมนุษยชนของประเทศไทย ผ่านกระบวนการทบทวนสถานการณ์สิทธิมนุษยชนสากล ในวันจันทร์ที่ 9 พ.ย. 2569 นี้

ขณะที่ นางอังคณา เสริมด้วยว่าการปฏิบัติเช่นนี้กับชาวอุยกูร์อาจกลายมาเป็นอุปสรรคในการที่ไทยต้องการเข้าร่วมเป็นสมาชิกองค์การเพื่อความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา (Organisation for Economic Co-operation and Development - OECD) ซึ่งตั้งเป้าไว้ในปี 2571

"การที่ไทยจะเข้าร่วม OECD ซึ่งเรื่องของหลักนิติธรรม ความยุติธรรม สิทธิมนุษยชนเป็นเรื่องสำคัญมาก ส่วนตัวเชื่อว่าส่งผลกระทบแน่นอน" เธอบอก

"ในเมื่อคุณอยากเป็นประเทศสมาชิก OECD ไทยพยายามที่จะทำให้เห็นว่าไทยเป็นผู้นำด้านสิทธิมนุษยชน แต่ในทางปฏิบัติกลับคนละเรื่อง... ไทยมีอะไรที่ต้องเกรงกลัวจีนถึงขนาดนี้ ถึงขนาดจะต้องส่ง[ชาวอุยกูร์]ให้จีนโดยที่ไม่ได้คำนึงถึงเรื่องสิทธิมนุษยชนเลย" นางอังคณาเสริม