Tauni ya mapafu ni nini na inasambazwa vipi?

Shirika la Afya Duniani limeiomba Urusi kutoa taarifa zaidi kuhusu kifo cha mfanyakazi mmoja katika maabara ya utafiti wa ugonjwa wa tauni huko Siberia.

Bado haijafahamika wazi ni nini hasa kilisababisha mfanyakazi huyo kuugua, lakini ripoti za vyombo vya habari zimechochea uvumi mwingi.

Maafisa wa Urusi bado wanachunguza chanzo cha kifo hicho, lakini wanasema kuwa watu wote waliokuwa na mawasiliano ya karibu na mtafiti huyo walipimwa na kugundulika kutokuwa na maambukizi ya tauni ya mapafu (pneumonic plague).

Lakini, tauni ya mapafu ni nini, na ina hatari kiasi gani?

Tauni ya mapafu ni nini?

Tauni ya mapafu (pneumonic plague) ni maambukizi makali sana ya mapafu, ambayo mara nyingi hufafanuliwa kuwa aina hatari zaidi ya tauni.

Kuna aina nyingine mbili za tauni: tauni ya tezi (bubonic), inayoathiri tezi za limfu; na tauni ya damu (septicaemic), inayoathiri damu.

Tauni ya mapafu inaweza kutokea baada ya maambukizi ya awali ya mojawapo ya aina hizo nyingine.

Dalili zake ni pamoja na kupumua kwa shida, maumivu ya kifua, na mara nyingi kukohoa damu.

Inachukuliwa kuwa hatari zaidi lakini isiyoenea sana ikilinganishwa na tauni ya tezi.

Idadi ya kimataifa ya maambukizi ya aina zote tatu za tauni hubadilika kila mwaka, lakini huenda ikawa kati ya visa 1,000 na 3,000.

Visa vingi ni vya tauni ya tezi, na vingi hutokea Afrika ya Kati, lakini visa pia hutokea maeneo mengine, ikiwemo Urusi, India, Uchina, na Marekani.

Profesa Piero Olliaro ni Profesa wa Magonjwa ya Kuambukiza Yanayohusiana na Umaskini katika Chuo Kikuu cha Oxford.

Anasema: "Tauni yenyewe haijatoweka: bakteria wanaoisababisha, Yersinia pestis, wanaendelea kuwepo katika viumbe hai vinavyohifadhi vimelea hivyo (reservoirs) katika sehemu nyingi duniani.

"Takriban spishi 200 za panya na wanyama jamii ya panya zinaweza kubeba bakteria hao, huku viumbe vinavyohifadhi vimelea hivyo vikipatikana katika mabara ya Amerika, Eurasia na Afrika.

"Kwa hivyo, visa vya mara kwa mara kwa binadamu vinaendelea kutokea, lakini mifumo imara ya ufuatiliaji, hatua za kudhibiti maambukizi, na matibabu madhubuti kwa kutumia dawa za antibiotiki ni nyenzo muhimu katika kupunguza athari zake."

Je, inasambazwa vipi?

Tauni ni ugonjwa wa kuambukiza unaosababishwa na bakteria ambao kwa kawaida hupatikana katika mamalia wadogo na viroboto vyao.

Unaweza kuupata kwa kuumwa na kiroboto aliyeambukizwa au kumshika mnyama aliyeambukizwa.

Lakini maambukizi ya tauni ya nimonia kutoka kwa binadamu hadi kwa binadamu pia yanawezekana kupitia kukohoa matone yaliyoambukizwa hewani, ambayo huvutwa na mtu mwingine, ingawa hii kwa kawaida inahitaji mgusano wa karibu sana.

Unaweza pia kuupata ikiwa umewahi kuwa na tauni ya septicaemia na maambukizi kisha huenea kwenye mapafu.

Inadhaniwa kwamba tauni ya nimonia ilikuwa aina kuu ya tauni nyuma ya kile kinachojulikana kama Kifo Cheusi, mlipuko mkubwa ulioua mamilioni ya watu kote Ulaya katika Karne ya 14.

Dkt. Zania Stamataki, Profesa Mshiriki wa Kinga ya Virusi katika Chuo Kikuu cha Birmingham, anasema ni muhimu watafiti waweze kusoma magonjwa kama tauni.

"Ninaelewa ni kwa nini watu wanaona wazo la tauni katika maabara kuwa la kutisha, kwa hivyo inafaa kusema ni kwa nini kazi hiyo ipo," alisema.

"Tauni si ugonjwa wa kihistoria. Bado ni ugonjwa wa kawaida katika panya kote Afrika, Asia na Amerika, na visa vya wanadamu hutokea kila mwaka, ikiwa ni pamoja na milipuko ya umbo la nimonia.

"Utambuzi, ukuzaji wa chanjo na ufuatiliaji wa upinzani wa viuavijasumu vyote vinahitaji maabara zinazoshikilia na kusoma kiumbe hai.

"Kazi hii ni muhimu ili kujiandaa dhidi ya milipuko."

Je, inaweza kutibiwa?

Kulingana na Shirika la Afya Duniani (WHO), tauni ya mapafu ina kipindi kifupi sana cha kupevuka kwa vimelea mwilini – wakati mwingine ni saa 24 pekee.

Ikiwa haitagunduliwa na kutibiwa haraka, wataalamu wanaonya kuwa karibu kila mara husababisha kifo.

Lakini habari njema ni kwamba tauni inatibika vyema kwa dawa za antibiotiki iwapo matibabu yataanza mapema.

Dkt. Malick Gibani, Profesa Mshiriki wa Kliniki katika fani ya Chanjo dhidi ya Bakteria katika Chuo cha Imperial College London, anasema maambukizi hayo yanatambulika sana kama tishio kubwa kwa afya ya umma.

"Tauni ya mapafu ni aina kali sana ya ugonjwa wa tauni.

"Vitabu vingine vya kitaaluma vinaeleza kuwa ina kiwango cha vifo cha asilimia 100 ikiwa haitatibiwa, na ni vigumu kupata takwimu sahihi katika zama za sasa.

"Inatibika kwa kutumia dawa za antibiotiki, hasa iwapo matibabu yataanza mapema.

"Ndiyo maana mtu yeyote anayeweza kuwa katika hatari kubwa ya kuambukizwa anaweza kupewa dawa za kuzuia maambukizi baada ya kukutana na chanzo cha ugonjwa (post-exposure prophylaxis) na/au kuwekwa karantini."

Kuhusu tukio la Urusi, bado haijabainika wazi iwapo mtu aliyefariki dunia aliambukizwa tauni ya mapafu.

Mamlaka nchini Urusi zimetoa taarifa zikisema kuwa vipimo havikuonyesha "uwepo wa vijidudu vyovyote vinavyohusiana na shughuli za kikazi za mgonjwa" – hivyo katika hatua hii bado haijafahamika vyema nini hasa kimetokea.

Rais wa Marekani Donald Trump alisema Washington inalifuatilia suala hilo kwa umakini mkubwa, huku Vituo vya Kudhibiti na Kuzuia Magonjwa (CDC) vikisema hakuna "dalili yoyote ya tishio kubwa zaidi kwa Marekani".

Mamlaka ya Afya na Usalama ya Uingereza ilisema inatafuta taarifa zaidi, lakini ikaeleza kuwa hatari kwa wakazi wa Uingereza ni "ndogo sana".