پیشتازان فضا: عمق فضای نهم؛ سریالی که بحران بی‌خانمانی آمریکا را پیش‌بینی کرد

مجموعه تلویزیونی «پیشتازان فضا: عمق فضای نهم» که در دهه ۱۹۹۰ میلادی پخش می‌شد، چشم اندازی ویران‌شهری از مشکل بی خانمانی آمریکا را پیش بینی کرده بود که چندان هم از واقعیت دور نبوده است.

نگاه کردن به داستان‌های تخیلی که آینده بسیار دور را به تصویر می‌کشند، چه ویران‌شهری باشند و چه نباشند به عنوان پیش‌بینی اتفاقات آینده همیشه برای ما وسوسه‌انگیز بوده است. اما بسیاری از آثار موفق از این دست، حتی بعد از این که پیش‌بینی‌هایشان غلط از آب درآمده همچنان مخاطب دارند و موفق به جذب مخاطبان جدید شده‌اند.

نمونه‌اش جنگ بی‌پایان در رمان ۱۹۸۴ جورج اورول است که هرگز در آن سال اتفاق نیفتاد. یا سفر بین سیاره‌ها که استنلی کوبریک در فیلم «۲۰۰۱ : ادیسه فضایی» به تصویر کشید و هنوز با این که به هزاره جدید پاگذاشته‌ایم رخ نداده است.

با این حال، بینش وسیع‌تر این داستان‌ها نسبت به درون‌مایه‌های ابدی از اقتدارگرایی تا تکامل انسان باعث شده حتی دهه‌ها پس از تاریخ‌ وقایعی که پیش‌بینی‌کرده‌اند همچنان طرفدار داشته باشند.

پیشتازان فضا با ۱۱ مجموعه ‌تلویزیونی و ۱۳ فیلم داستانی که طی ۷ دهه ساخته شده، ناگزیر شاهد غلط از آب در آمدن بسیاری از پیش‌بینی‌های خود بوده است.

در نخستین فصل این مجموعه که دهه ۱۹۶۰ میلادی پخش شد، «خان»، مشهورترین شخصیت شرور این سریال مخاطبان را با «جنگ‌های اصلاح‌نژاد» آشنا کرد؛ یک درگیری عظیم که به دلیل آزمایش‌های ژنتیکی بشر در دهه ۱۹۹۰ میلادی به وقوع پیوست. اما فصول بعدی این مجموعه دورانی سخت‌تر را پیش‌بینی می‌کردند، آن‌ها جنگ جهانی سوم که سال ۲۰۲۶ آغاز می‌شد و دوران «وحشت پسا هسته‌ای» پس از آن را به تصویر می‌کشیدند.

اما پیش‌بینی این رخدادهای شوم، در روند اتفاقات داستان این مجموعه که مسیر دشوار بشریت به سوی شرایطی ایده‌آلیستی در قرون ۲۳ و ۲۴ را به تصویر می‌کشد، نقشی کلیدی دارد. با این که فجایع پیش‌بینی شده در پیشتازان فضا اغراق‌آمیز به نظر می‌رسند،‌ اما از حقیقتی سخن می‌گویند که می‌تواند دلیل جذابیت ماندگار این مجموعه باشد: این‌که رنج ناشی از اشتباهات بزرگ در نهایت می‌تواند بشریت را به سوی آینده‌ای صلح‌آمیز‌تر و توام با عدالت بیشتر سوق دهد.

مجموعه «پیشتازان فضا» وقوع یکی از بزرگ‌ترین اشتباهات بشریت را برای سال ۲۰۲۴ پیش‌بینی کرده بود. هرچند آن پیش‌بینی به آن شکل محقق نشد، اما موضوعی که مطرح می‌کرد همچنان پابرجاست و امروز نیز به اندازه زمان پخش سریال اهمیت دارد.

چالش مورد بحث مساله بی‌خانمانی است و خطایی که بشریت در این رابطه مرتکب شده این است که به جای حل این مشکل سعی کرده آن را پنهان کند. این مساله در اپیزود دو قسمتی «زمان گذشته» که ژانویه ۱۹۹۵ پخش شد، مطرح می‌شود. در این اپیزود، فرمانده سیسکو، نقش اول مجموعه و خدمه‌اش به طور تصادفی در سفینه فضایی خود به گذشته سفر می‌کنند و به سانفرانسیسکو در سال ۲۰۲۴ می‌روند.

وقتی به هوش می‌آیند، افسران مسلح سیسکو و دکتر بشیر،‌ یکی از خدمه‌اش را با افراد بی‌خانمان اشتباه می‌گیرند. آنها به مسافران گیج و مبهوتی که تازه از سفر در زمان بیدار شده‌اند، می‌گویند: « طبق قانون خوابیدن در خیابان ممنوع است». ماموران، سیسکو و بشیر را به بخشی از شهر می‌برند که با دیوار محصور و از بقیه شهر جدا شده و به «منطقه امن» معروف است. آن‌جا در می‌یابیم که این تسهیلات برای جدا کردن افراد بی‌خانمان‌ و بیکار از بقیه افراد جامعه طراحی شده است. سیسکو به بشیر می‌گوید: « اوایل قرن بیست‌و‌یکم، چنین مکانی در همه شهرهای بزرگ ‌آمریکا وجود داشت.»

کمی بعد سیسکو که در تاریخ قرن بیست و یکم صاحب نظر است، متوجه می شود که آن‌ها در روز مهمی به آنجا پا گذاشته‌اند. او به یاد می‌آورد که خشم مردم نسبت به این مناطق در سال ۲۰۲۴ به نقطه جوش خود می‌رسد و «یکی از خشن‌ترین ناآرامی‌ها در تاریخ آمریکا» را به بار می‌آورد. سیسکو می‌گوید که این قیام «افکار عمومی را در مورد منطقه امن تغییر می‌دهد. تا جایی که این اماکن را تخریب می‌کنند و ایالات متحده در نهایت درصدد اصلاح مشکلات اجتماعی که بیش از صد سال با آن‌ها درگیر بوده، برمی‌آید.»

ایده منطقه امن از کجا آمد

دکتر بشیر که یک آرمان‌گراست بعد از شنیدن حرف‌های سیسکو در مورد اتفاقی که در قرن بیست و یکم افتاده، شوکه می‌شود. او اعتراف می کند که هیچ‌وقت در مورد آن دوره از تاریخ مطالعه‌ای نکرده چون از نظرش «بیش از حد افسرده‌کننده» است. به این ترتیب شاید بتوان گفت بشیر به نوعی ناراحتی و تشویش خود بیننده در مواجهه با این موضوع را به تصویر می‌کشد.

این حس ناراحتی و تشویش در واقع یک منبع الهام کلیدی برای نویسندگان این اپیزود بود. آن‌ها بر این باور بودند که آمریکا در اواسط دهه ۹۰ آن‌طور که باید به مساله بی‌خانمانی رسیدگی نکرده است. ایرا استیون بهر، یکی از تهیه‌کنندگان و نویسندگان این اپیزود، در فیلم‌هایی که از پشت صحنه ساخت آن در یک دی‌وی‌دی منتشر شده می‌گوید که بازدیدش از سانتا مونیکا الهام‌بخش این قسمت‌ها بوده است. او می‌گوید: «روز زیبایی بود. اما بی‌خانمان‌ها همه جا بودند و گردشگران طوری از کنارشان رد می‌شدند که گویی بخشی از منظره هستند.» بهر و رابرت هویت ولف، دیگر نویسنده این اپیزود با بزرگنمایی این ایده، تصویری از آینده نزدیک را ارائه دادند که در آن مساله بی‌خانمانی به طور کامل نادیده گرفته ‌می‌شود. به این ترتیب ایده منطقه امن در این اپیزود از سریال این‌گونه متولد شد.

به عقیده استفن پیمپر، عضو ارشد هیات علمی دانشکده سیاست عمومی کارسی، این مفهوم منعکس کننده نگرش دولت آمریکا نسبت به بی‌خانمانی در دهه ۱۹۹۰ است. او به بی‌بی‌سی گفت: «مناطق امن ابزاری برای حذف افراد بی‌خانمان از دید عموم هستند. از زمان پخش این سریال تا‌کنون، شاهد شکل‌گیری نمونه‌هایی از این مناطق بوده‌ایم. به عنوان مثال وقتی آرت آگنوس شهردار سانفرانسیسکو بود، گروهی از افراد بی‌خانمان یک کمپ غیرمجاز بیرون شهرداری ایجاد کردند که از آن به عنوان کمپ آگنوس یاد می‌شد. آگنوس پای پلیس را وسط کشید و این کمپ را با خاک یکسان کرد.»

از نظر پیمپر سیاست‌های رودی جولیانی که در دهه ۹۰ شهردار نیویورک بود هم بخشی از رویکرد حذف جمعیت‌ بی خانمان‌‌ها از دید عموم به حساب می‌آید. این در حالی است که تنها چند سال پیش از آن، رونالد ریگان، رئیس جمهور آمریکا قانون موسوم به استوارت بی ‌مک‌کینی را برای کمک به بی خانمان‌ها امضا کرد، که بر اساس آن بخشی از بودجه فدرال به برنامه‌های مربوط به حل مشکل بی خانمانی اختصاص داده می‌شد.

اما این مناطق امن ظاهرا برای برخی از دست‌اندکاران این اپیزود حتی قابل پذیرش‌تر هم هستند. مایکل اوکودا، ناظر هنری می‌گوید: «در آغاز سال ۲۰۲۴، به نظر می رسید مناطق امن به راحتی می‌توانند به تیتر اول روزنامه‌ها تبدیل شوند.» دنیس، همسر او که در بخش هنری این مجموعه کار می‌کرد هم با این نظر موافق است. او می‌گوید: «واضح است که ما نتوانسته‌ایم به مساله بی‌خانمانی در شهرهای آمریکا رسیدگی کنیم. تعداد بی‌خانمان‌ها از زمان پخش اپیزود زمان گذشته به شدت افزایش یافته است.»

سال ۱۹۹۰، اداره سرشماری آمریکا تعداد بی‌خانمان‌ها در سراسر کشور را ۲۲۸ هزار و ۶۲۱ نفر برآورد کرد. سال ۲۰۲۳ وزارت مسکن و شهرسازی این کشور تخمین زد که این آمار به ۶۵۳ هزار و ۱۰۰ نفر افزایش یافته است. اما دست‌یابی به آمار دقیق بی خانمان‌ها کار بسیار دشواری است. پیمپر می‌گوید: «داده‌ها حتی امروز هم چندان قابل قبول نیستند. دهه ۱۹۹۰ اوضاع بدتر هم بود. بنابراین باید با شک و تردید زیادی به این اعداد و ارقام نگاه کرد.»

با این وجود، پیمپر معتقد است که این روند آشکارا منفی نتیجه سیاست‌هایی است که به جای پرداختن به علل مشکل فقط به دنبال پنهان کردن آن است. او می‌گوید: «شما این را در لفاظی‌هایی که امروز در جریان است هم می‌توانید بینید. به جای اعتراض به مشکلاتی که داشتن سرپناه را برای بی‌خانمان‌ها غیرممکن کرده، از دیدن افرادی که در خیابان زندگی می‌کنند شکایت داریم.»

این نگرش در دو قسمت‌ اپیزود «زمان گذشته» منعکس شده است.این اپیزود به موازات روایت‌های خود از مناطق امن، در یک خط داستانی ثانویه قشر مرفه سانفرانسیسکو را هم به تصویر می‌کشد. در یک مهمانی اختصاصی وقتی موضوع «مناطق امن» به میان می‌آید، یکی از مهمان‌ها از وجود آن‌ها اظهار بی‌اطلاعی می‌کند. او می‌گوید: «فکر می‌کردم این مناطق دیگر وجود ندارند.»‌ مهمانی دیگر در پاسخ به او می‌گوید: « چرا نباید وجود داشته باشند؟ این تنها راه برای دور نگه داشتن این افراد از خیابان‌هاست.»

«هیچ‌چیز تغییر نمی‌کند»

پیش‌بینی این مجموعه تلویزیونی در رابطه با شکل‌گیری مناطق امن درست از آب در نیامده است. اما پیمپر می‌گوید: «شاید قلعه‌های محصور با دیوار که افراد بی‌خانمان به زور در آن‌ها زندانی می‌شوند را نداشته باشیم اما انواع و اقسام اردوگاه‌های مجاز را داریم.» به عنوان مثال، در لاس کروسس نیومکزیکو، منطقه‌ای به نام «کمپ هوپ» (Camp Hope) وجود داشته که افراد بی‌خانمان می‌توانند در آن چادر بزنند و به آب و برق دسترسی داشته باشند. در سن دیگو، کالیفرنیا «مکان‌های امن برای خواب» وجود دارد؛ اردوگاه‌های مجازی که همزمان با اجرای طرح ممنوعیت نصب چادر در سطح شهر افتتاح شده‌اند.

به عقیده پیمپر این اردوگاه های مجاز «برای بسیاری از مردم بهتر از هیچ چیز هستند چون در اغلب موارد هیچ گزینه دیگری وجود ندارد .» اما حتی اگر این سیاست‌ها از مناطق امنی که مجموعه پیشتازان فضا برای سال ۲۰۲۴ پیش‌بینی کرده باشند، بشردوستانه‌تر باشند، باز هم راه‌حل‌های موقتی به حساب می‌آیند.»

در قسمت‌های «زمان گذشته»، تغییرات طولانی‌مدت تنها زمانی آغاز می‌شود که وخامت اوضاع کار را به به یک شورش می‌کشاند. این نتیجه گیری شاید تلخ باشد اما با پیش‌بینی این سریال در رابطه با دشواری مسیری که می‌تواند ما را به آینده‌ای با برابری و عدالت بیشتر برساند مطابقت دارد. مایکل اوکودا می‌گوید: «پیشتازان فضا هرگز وعده فردایی آرمان شهری را نمی داد. در واقع بسیاری از قسمت‌ها به ما هشدار می‌دهند که انتخاب‌های بد ما را به کجا می‌تواند بکشاند. با این حال، پیشتازان فضا به ما می‌گوید اگر باهوش باشیم، اگر سخت کار کنیم، اگر اخلاق‌گرا، دلسوز و فراگیر باشیم ، فردا می‌تواند جای بهتری برایمان باشد.»

در همین راستا پیمپر به یکی از سکانس‌های این قسمت از سریال اشاره می‌کند. وقتی دکتر بشیر برای تسلی دادن به یک مددکار اجتماعی به او می‌گوید که اوضاع منطقه امن تقصیر او نیست، مددکار به او جواب می‌دهد: «همه همین را به خودشان می‌گویند و به همین دلیل است که هیچ چیز تغییر نمی‌کند.»

پیمپر می‌گوید: «این جمله در واقع محور اصلی پیام این قسمت‌ از سریال است. شما نباید به این راحتی تسلیم شوید و بگویید سیستم به قدری بزرگ است که نمی توان آن را تحت تأثیر قرار داد. به دلیل همین نحوه برخورد است که ما به شرایطی این‌چنینی می‌رسیم. در دنیای واقعی، خیلی کارها می توان برای مقابله با بی خانمانی انجام داد.»

اما مایکل و دنیس اوکودا هم نظری مشابه درباره پیام این اپیزود از سریال دارند و نظر آن‌ها در واقع ریشه در دیدگاه اصلی خالق پیشتازان فضا، جین رودنبری دارد. دنیس می‌گوید: «پیشتازان فضا همیشه سیاسی بوده است.» مایکل در تایید او می‌افزاید: «رودنبری از همان ابتدا پیشتازان فضا را برای استفاده از تمثیل طراحی کرد.»

امروزه قسمت‌های «زمان گذشته» مجموعه پیشتازان فضا بیش از هر زمان دیگری مرتبط به نظر می‌رسند. اگرچه پیش‌بینی این سریال از سال ۲۰۲۴ نادرست از آب درآمد، اما این دو قسمت‌ مجموعه واقعیت نحوه برخورد آمریکا با مساله بی‌خانمانی را به شکلی تمثیلی به تصویر می‌کشد. حقیقتی که بسیار فراتر از مرزها طنین انداز می‌شود و از میل تاسف‌بار بشر برای چشم‌پوشی از درد و رنج به جای روبرویی با آن سخن می‌گوید.

اما حتی اگر پیش‌بینی‌های دیگر پیشتازان فضا هم به وقوع نپیوندد، این مجموعه مانند بسیاری دیگر از آثار بزرگ علمی تخیلی همچنان به حیات خود ادامه خواهد داد. و فرقی نمی‌کند در چه سالی باشیم، تا زمانی که بی‌خانمانی و نابرابری وجود داشته باشد قسمت‌های «زمان گذشته» این سریال موضوعیت خواهند داشت.