از تافل تا دولینگو؛ تحریم‌های تازه آمریکا چه تاثیری بر مسیر تحصیل ایرانی‌ها در خارج می‌گذارد؟

دور تازه تحریم‌ها و محدودیت‌های وزارت دارایی آمریکا علیه ایران که روز ۲۴ اوت (دوم شهریور) اعلام شد، تنها بخش‌های مالی و تجاری ایران را هدف نگرفت. در همان مجموعه اقدامات، چند مجوز عمومی نیز برای مدت نامحدود تعلیق شد که سال‌ها زمینه ارائه برخی خدمات آموزشی و انجام شماری از تبادلات دانشگاهی مرتبط با ایران را فراهم می‌کرد.

این بخش از محدودیت‌های دفتر کنترل دارایی‌های خارجی آمریکا (اوفک) که ابتدا در سایه تحریم‌های بخش‌های اقتصادی قرار گرفته بود،‌ در روزهای نخست کمتر مورد توجه قرار گرفت، اما ظرف چند روز سوالات و ابهامات زیادی درباره پیامدهای آن برای متقاضیان تحصیل در خارج از کشور ایجاد شد.

یکی از مهم‌ترین این پرسش‌ها درباره امکان دسترسی به آزمون‌های سنجش مهارت زبان انگلیسی مانند تافل و دولینگو برای گرفتن پذیرش در دانشگاه‌های خارج از ایران بود.

مدرک زبان یا نتیجه برخی آزمون‌های استاندارد، بخشی از روند پذیرش دانشگاه، درخواست بورسیه یا ادامه مسیر تحصیل در خارج از کشور است و به همین دلیل این تحولات نگرانی بسیاری از داوطلبان ایرانی تحصیل در خارج از کشور را به دنبال داشت که برخی از آن‌ها سال‌ها برای مهاجرت تحصیلی برنامه‌ریزی کرده‌ بودند.

در این میان پرسش‌های زیادی مطرح شد: آیا محدودیت‌ها تنها به داخل ایران مربوط است؟ آیا داوطلبان ایرانی می‌توانند برای شرکت در این آزمون‌ها به کشورهای دیگری مانند ترکیه و امارات سفر کنند؟ و آیا آزمون‌هایی که برگزارکنندگان آن آمریکایی نیستند نیز تحت تاثیر این تغییرات قرار گرفته‌اند؟

این آزمون‌ها چه هستند و چه کاربردی دارند؟

دانشگاه‌های انگلیسی‌زبان معمولا از متقاضیان بین‌المللی می‌خواهند سطح زبان انگلیسی خود را با شرکت در یکی از آزمون‌های معتبر نشان دهند. تافل، آیلتس و آزمون انگلیسی دولینگو از شناخته‌شده‌ترین گزینه‌ها برای این منظور هستند.

تافل مهارت زبان انگلیسی در فضای آکادمیک یا دانشگاهی را می‌سنجد. نسخه اینترنتی آن چهار مهارت خواندن، شنیدن، صحبت کردن و نوشتن را ارزیابی می‌کند و نتیجه آن را دانشگاه‌ها و موسسات آموزشی بسیاری در کشورهای مختلف می‌پذیرند. موسسه آمریکایی ئی‌تی‌اس (ETS)، برگزارکننده این آزمون است.

آزمون انگلیسی دولینگو نیز برای سنجش مهارت زبان به کار می‌رود. این آزمون با کامپیوتر شخصی و تحت نظارت آنلاین برگزار می‌شود. امکان شرکت از خانه، به ویژه برای متقاضیانی که دسترسی محدودی به مراکز آزمون داشتند، یکی از مزیت‌های اصلی آن در ایران بود.

آیلتس آکادمیک هم چهار مهارت اصلی زبان را ارزیابی می‌کند و یکی دیگر از مدارک رایج برای پذیرش دانشگاه است. تفاوت مهم آن در بحث تحریم‌های اخیر این است که برگزارکنندگان اصلی آیلتس آمریکایی نیستند و نهادهای بریتانیایی و استرالیایی در اداره آن نقش دارند.

جی‌آر‌ئی (‌GRE) آزمون دیگری است که ئی‌تی‌اس آن را برگزار می‌کند و برای سنجش استدلال کلامی و ریاضی و نوشتن تحلیلی طراحی شده است. برخی دانشگاه‌ها، به ویژه برای پذیرش در دوره‌های تحصیلات تکمیلی، نمره جی‌آر‌ئی را درخواست می‌کنند یا در ارزیابی پرونده متقاضی در نظر می‌گیرند.

آزمون‌های دیگری مانند «پی‌تی‌ئی آکادمیک» نیز برای اثبات مهارت زبان وجود دارند. بنابراین بسته به دانشگاه و کشور مقصد، یک متقاضی ممکن است بیش از یک گزینه داشته باشد.

اما با تحولات تازه مربوط به تحریم‌های ایران، آمریکایی یا غیرآمریکایی بودن برگزارکننده این آزمون‌ها اهمیت بیشتری پیدا کرده است چون این محدودیت‌ها در وهله نخست شامل اشخاص و موسسات آمریکایی مرتبط با ایران می‌شود.

مقررات آمریکا چه تغییری کرده است؟

اوفک در ۲۴ اوت سه بخش از مقررات تحریم ایران و دو مجوز عمومی را برای مدت نامحدود تعلیق کرد. مهم‌ترین مورد در حوزه آموزش، تعلیق «مجوز عمومی جی» بود.

مجوز عمومی در نظام تحریم‌های آمریکا به شرکت‌ها و اشخاص آمریکایی اجازه می‌دهد فعالیت مشخصی را بدون درخواست مجوز جداگانه از اوفک انجام دهند. وقتی چنین مجوزی تعلیق می‌شود، شرکت باید بررسی کند که آیا می‌تواند آن خدمت را بر اساس مقررات یا استثنای دیگری ادامه دهد، آیا به مجوز جداگانه نیاز دارد یا این‌که باید ارائه آن را متوقف کند.

مجوز عمومی جی که در سال ۲۰۱۴ صادر شد، راه را برای ارائه برخی خدمات آموزشی به ایرانیان و انجام برخی تبادلات دانشگاهی میان ایران و آمریکا باز می‌کرد؛ فعالیت‌هایی که در نبود این مجوز ممکن بود با محدودیت‌های تحریمی روبه‌رو شوند.

دامنه این مجوز آزمون‌های دانشگاهی را نیز شامل می‌شد. اوفک هنگام صدور آن، «برگزاری آزمون‌های ورودی دانشگاه و دیگر آزمون‌ها برای دانشجویان ایرانی» را در شمار فعالیت‌های مجاز قرار داده بود؛ چه برای کسانی که در ایران بودند و چه افرادی که موقتا خارج از کشور بودند اما محل اقامت معمولشان ایران محسوب می‌شد.

اکنون اوفک این مجوز عمومی را تعلیق کرده است.

بلیک هالپنیک، حقوق‌دان و متخصص تحریم‌های آمریکا در موسسه کاوینگتون اند برلینگ در واشنگتن، به بی‌بی‌سی فارسی گفت که این تغییر را باید در چارچوب محدودتر شدن استثناها در نظام گسترده تحریم‌های ایران دید.

به گفته او، مجوزهای قبلی امکان بخشی از تعاملات دانشگاهی را فراهم می‌کردند و دولت آمریکا اکنون همراه با اقداماتی مانند محدود کردن برخی انتقالات مالی و گسترش تحریم‌های ثانویه، دامنه این استثناها را کاهش داده است.

آقای هالپنیک می‌گوید تحریم‌های جامع این خطر را دارند که آثارشان به حکومت محدود نماند و مردم عادی را نیز تحت تاثیر قرار دهد؛ موضوعی که اکنون در مورد دانشجویان و متقاضیان تحصیل نیز دیده می‌شود.

تافل در ایران متوقف شد؛ دولینگو محدودیت بیشتری اعمال کرد

موسسه ئی‌تی‌اس در پاسخ به بی‌بی‌سی فارسی تایید کرد که در پی تعلیق «مجوز عمومی جی» از سوی اوفک، برگزاری آزمون‌های تافل و جی‌آر‌ئی در ایران را بلافاصله متوقف کرده است. این موسسه می‌گوید این تصمیم برای رعایت قوانین تحریمی آمریکا گرفته شده و با داوطلبانی که تحت تاثیر قرار می‌گیرند، مستقیما تماس خواهد گرفت.

در سایت رسمی تافل نیز نوشته‌ای روی نوار بالای صفحه اصلی با تایید تعلیق فوری این آزمون‌ها در ایران به دلیل «تغییرات اخیر مقررات دفتر کنترل دارایی‌های خارجی» گفته است که «هزینه آزمون داوطلبانی که از این تصمیم متاثر شده‌اند به طور کامل مسترد خواهد شد».

با وجود این، ئی‌تی‌اس به بی‌بی‌سی فارسی گفت که ایرانیان همچنان می‌توانند در کشورهای دیگر در آزمون‌های تافل و جی‌آر‌ئی شرکت کنند. این موسسه درباره مدارک هویتی نیز تایید کرد که داوطلبان ایرانی در خارج از ایران می‌توانند از پاسپورت ایرانی یا دیگر مدارک هویتی دولتی مورد قبول این موسسه استفاده کنند.

ئی‌تی‌اس همچنین گفت که در حال بررسی «دامنه و مدت» این تغییر و راه‌های ممکن برای ازسرگیری خدمات در ایران است.

شرکت دولینگو دامنه محدودیت را گسترده‌تر کرده است. این شرکت در پاسخ به بی‌بی‌سی فارسی تایید کرد که این آزمون انگلیسی دیگر برای کاربران ساکن ایرانی ساکن ایران،‌ چه در داخل و چه خارج از ایران، در دسترس نخواهد بود. صفحه رسمی پشتیبانی دولینگو نیز می‌گوید آزمون «در ایران و برای کاربران دارای مدارک هویتی ایرانی در دسترس نیست».

در ایمیلی نیز که پشتیبانی دولینگو برای یک دانشجوی ایرانی فرستاده و بی‌بی‌سی فارسی نسخه‌ای از آن را مشاهده کرده، آمده است که از اول سپتامبر ۲۰۲۶ کسانی که هنگام آزمون در ایران هستند یا برای احراز هویت از مدرکی استفاده می‌کنند که در ایران صادر شده است، نمی‌توانند در آزمون شرکت کنند.

دولینگو گفته است شهروند ایرانی خارج از ایران که مدرک هویتی مورد قبول و صادرشده از کشور دیگری داشته باشد، می‌تواند با رعایت سایر شرایط در آزمون شرکت کند.

تافل و دولینگو تنها آزمون‌های زبان مورد استفاده برای پذیرش دانشگاهی نیستند. آیلتس یکی از آزمون‌های معتبر بین‌المللی در این حوزه است که برگزارکنندگان اصلی آن آمریکایی نیستند. به همین دلیل، به طور مستقیم تحت تعلیق «مجوز عمومی جی» آمریکا قرار نمی‌گیرند.

با این حال، برگزاری آیلتس در داخل ایران پیش از دور تازه تحریم‌های آمریکا با محدودیت روبه‌رو شده بود. «آی‌دی‌پی»، یکی از برگزارکنندگان اصلی این آزمون، پیشتر اعلام کرده بود که به دلیل «عوامل مالی و مقرراتی خارج از کنترل»، فعالیت خود در ایران را متوقف می‌کند و ۳۱ ژانویه ۲۰۲۶ را به عنوان آخرین تاریخ برگزاری آزمون در ایران تعیین کرده بود. با این حال آیلتس محدودیتی برای شرکت اتباع ایران در آزمون‌های خارج از کشور یا استفاده از پاسپورت ایرانی اعلام نکرده است.

پی‌تی‌ئی آکادمیک نیز یکی دیگر از آزمون‌های بین‌المللی سنجش زبان انگلیسی است. این آزمون را شرکت بریتانیایی پیرسون برگزار می‌کند و در نتیجه مستقیما تحت تاثیر محدودیت‌های اوفک قرار ندارد. تا زمان تهیه این گزارش پیرسون محدودیت تازه‌ای برای اتباع ایران یا دارندگان مدارک هویتی ایرانی در خارج از کشور اعلام نکرده است.

واکنش‌ها چه بود؟

واکنش‌ها به محدود شدن دسترسی ایرانیان به آزمون‌های بین‌المللی، بیش از همه بر پیامدهای مستقیم این تصمیم برای دانشجویان و متقاضیان تحصیل در خارج از کشور متمرکز بود؛ از نگرانی درباره از بین رفتن مسیرهای موجود برای مهاجرت تحصیلی تا انتقاد از هزینه فشار بر جمهوری اسلامی به مردم عادی و همین‌طور مسئول دانستن حکومت ایران در این محدودیت‌ها.

یک دانشجوی ۲۰ ساله از تهران به بی‌بی‌سی فارسی گفت بیش از همه نگران گسترش این محدودیت‌هاست و افزود: «ترسم این است که آیلتس و تافل هم کلا برای ایرانیان بسته شود». او این نگرانی را در کنار مشکلات اقتصادی و احساس نبود چشم‌انداز روشن برای آینده قرار داد و گفت که از ماندن در ایران می‌ترسد.

یک فارغ‌التحصیل ۲۷ ساله از کرج که به دنبال دریافت بورسیه است، محدودیت‌ها را تبعیض‌آمیز خواند و گفت: «چرا عده‌ای به دلیل ملیتشان حق شرکت در آزمون‌های بین‌المللی را ندارند؟»

یک دانشجوی ۲۱ ساله از تهران نیز گفت افزایش هزینه‌ها و محدودتر شدن مسیرهای مهاجرت تحصیلی برای کسانی که از قبل برنامه‌ریزی کرده‌اند، فشار روانی زیادی ایجاد کرده است و افزود: «دیروز نشستم و گریه کردم.»

یکی از دانشجویانی که پس از اعتراضات از دانشگاه اخراج شده، به بی‌بی‌سی فارسی گفت که «در این وضعیت قطعا هیچ کس حس خوبی ندارد». او می‌گوید بعد از اخراج، ادامه تحصیل در خارج را یکی از معدود مسیرهای باقی‌مانده برای خود می‌بیند و یکی از آرزوهایش تحصیل در مدرسه اقتصاد لندن بوده است.

در شبکه‌های اجتماعی نیز واکنش‌های مشابهی دیده می‌شود. گروهی از کاربران از ماه‌ها یا سال‌ها آمادگی برای آزمون‌ها و هزینه‌هایی نوشته‌اند که اکنون ممکن است از بین برود. برخی دیگر تاکید کرده‌اند که سفر به کشورهای همسایه برای آزمون، هزینه‌ای تازه به روندی اضافه می‌کند که پیش از این نیز برای بسیاری پرهزینه بوده است.

بخش دیگری از واکنش‌ها مستقیما سیاست تحریم را هدف قرار داده و این پرسش را مطرح کرده است که محدود کردن آزمون‌ها چه فشاری بر حکومت ایران وارد می‌کند.

برخی کاربران نیز سیاست‌های حکومت ایران را مسئول گسترش محدودیت‌ها علیه ایرانیان می‌دانند.

این گزارش با همکاری غنچه حبیبی‌آزاد تهیه شده است.