نشست سه قدرت بزرگ در چین؛ چرا دیدار ترامپ، پوتین و شی اروپا را نگران کرده است؟

ماتریوشکاهایی با چهره‌های پوتین، ترامپ و شی جین‌پینگ
توضیح تصویر، پوتین و شی بیش از ۴۰ بار با یکدیگر دیدار کرده‌اند، ترامپ و پوتین هفت بار و ترامپ و شی سه بار اما این سه نفر تاکنون هرگز با هم دیدار نکرده‌اند
    • نویسنده, گریگور آتانسیان
    • شغل, بی‌بی‌سی روسی
  • منتشر شده در
  • زمان مطالعه: ۷ دقیقه

آماده‌سازی برای نخستین دیدار سه‌جانبه رهبران چین، روسیه و آمریکا در تاریخ، در اروپا نگرانی‌هایی را برانگیخته است؛ جایی که برخی آن را یادآور تقسیم جهان به حوزه‌های نفوذ پس از جنگ جهانی دوم می‌دانند.

ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه، روز ۴ نوامبر هنگام بازدید از نمایشگاهی در مانژ مسکو در میدان سرخ، همراه گروهی از دانش‌آموزان، مقابل مجسمه بزرگی از وینستون چرچیل، نخست‌وزیر وقت بریتانیا، فرانکلین دی روزولت، رئیس‌جمهوری آمریکا، و ژوزف استالین، رهبر اتحاد جماهیر شوروی، در کنفرانس یالتا در فوریه ۱۹۴۵ توقف کرد.

پوتین به کودکان گفت: «این‌ها رهبران سه قدرت اصلی بودند که گرد هم آمدند تا درباره این‌که جهان پس از جنگ چگونه باید سازمان‌دهی شود گفت‌وگو کنند.»

نشست میان پوتین، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، و شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهوری چین، در روزهای ۱۸ و ۱۹ نوامبر برگزار می‌شود؛ زمانی که هر سه برای اجلاس همکاری اقتصادی آسیا-اقیانوسیه، موسوم به «اپک»، در شنژن حضور خواهند داشت. اولیویا ولز، سخنگوی کاخ سفید، تایید کرد که این دیدار برگزار خواهد شد.

وقتی نخستین گزارش‌ها درباره پیشنهاد کرملین برای چنین دیداری در اواسط اکتبر منتشر شد، بلافاصله در اتحادیه اروپا و اوکراین نگرانی ایجاد کرد و برای بسیاری یادآور نشست رهبران ائتلاف ضد هیتلر در یالتا، در اقامتگاه سابق تزارهای روسیه در ساحل دریای سیاه، شد.

روزولت و چرچیل توانستند استالین را متقاعد کنند که پس از شکست آلمان وارد جنگ علیه ژاپن شود.

در مقابل، گسترش حوزه نفوذ اتحاد جماهیر شوروی در اروپای شرقی پذیرفته شد و توافقی محرمانه درباره شرق آسیا نیز صورت گرفت که طبق آن شوروی سرزمین‌های ژاپنی ساخالین جنوبی و جزایر کوریل را به دست می‌آورد، پایگاه شوروی در پورت‌آرتور چین احیا می‌شد و منافع اقتصادی ویژه‌ای برای شوروی در منچوری به رسمیت شناخته می‌شد.

از آن زمان، در اروپای شرقی، «یالتا» اغلب به تعبیری کوتاه برای یک معامله بدبینانه میان قدرت‌های بزرگ تبدیل شده است؛ معامله‌ای که جهان را بدون توجه به کشورهای کوچک‌تر، از جمله کشورهایی که قلمروشان میان قدرت‌ها تقسیم می‌شد، به حوزه‌های نفوذ تقسیم می‌کند.

از چپ به راست: چرچیل، روزولت و استالین در کنفرانس یالتا
توضیح تصویر، تا دهه ۱۹۵۰، نام یالتا برای برخی یادآور «معامله با شیطان» بود

ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهوری اوکراین، در واکنش گفت: «واقعا نمی‌خواهم این نشست به یالتا-۲، ۳ یا ۴ تبدیل شود و حوزه‌های نفوذ بین قدرت‌ها دوباره تقسیم شود.»

او افزود: «پس از آلاسکا، اگر رویدادها مطابق آنچه مقام‌های روسیه اکنون در چارچوب خواسته‌شان برای یک «یالتای» جدید مطرح می‌کنند پیش برود، این می‌تواند به دومین پیروزی بزرگ دیپلماتیک روسیه تبدیل شود.»

فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان، گفته است مذاکرات برای پایان دادن به جنگ اوکراین باید با مشارکت اروپا انجام شود.

او گفت: «اروپا باید و می‌خواهد در این روند نقش داشته باشد. مسائل کلیدی یک توافق صلح، چه تحریم‌ها و چه معماری امنیتی، تنها با حضور ما اروپایی‌ها قابل حل است. همه طرف‌ها نیز این را می‌دانند.»

«قالبی غیرمعمول»

از % title % عبور کنید و به ادامه مطلب بروید
خبرنامه
خبرنامه بی‌بی‌سی فارسی

گزیده‌ای از مهم‌ترین خبرها، گزارش‌های میدانی و گفت‌وگوهای اختصاصی را هر هفته در ایمیل خود دریافت کنید.

اینجا مشترک شوید

پایان % title %

اما هرچند پوتین ممکن است واقعا در پی کسب حمایت برای پایان دادن به جنگ اوکراین با شرایطی مطلوب برای روسیه باشد، آن‌گونه که وال‌استریت جورنال گزارش داده است، هنوز روشن نیست او دقیقا می‌خواهد با ترامپ و شی درباره چه چیزهایی گفت‌وگو کند.

یوری اوشاکوف، دستیار رئیس‌جمهوری روسیه، گفت: «در حال حاضر فقط طرح‌های اولیه‌ای درباره موضوعاتی وجود دارد که می‌توان در چنین سطح بالایی و در چنین قالب غیرمعمولی درباره آن‌ها گفت‌وگو کرد. فکر می‌کنم اوکراین به شکلی مطرح خواهد شد.»

ترامپ اما تصور متفاوتی از دستور کار احتمالی این اجلاس دارد.

او گفته است حاضر است با پوتین و شی دیدار کند، اما نه برای مذاکره درباره اوکراین: «می‌توانیم دیدار کنیم تا درباره سلاح‌های هسته‌ای و خلع سلاح هسته‌ای گفت‌وگو کنیم.»

جوزف توریگیان، متخصص چین و دانشیار دانشگاه امریکن در واشنگتن، معتقد است چین نمی‌خواهد فعالانه وارد مذاکرات مربوط به جنگ اوکراین شود، چون این کار این تصور را ایجاد می‌کند که پکن عمیقا در این درگیری دخیل است.

به گفته او، مشارکت در مذاکراتی که اروپا از آن کنار گذاشته شده باشد نیز به این برداشت دامن می‌زند که پکن در این جنگ از مسکو حمایت می‌کند؛ برداشتی که چین به‌شدت تلاش می‌کند از آن دوری کند.

این کارشناس می‌گوید پکن به مذاکرات درباره تسلیحات هسته‌ای نیز با تردید نگاه می‌کند.

او می‌گوید: «یکی از دلایل این است که روسیه و آمریکا زرادخانه‌های هسته‌ای به‌مراتب بزرگ‌تری از چین دارند. دلیل دیگر این است که چینی‌ها در مبهم بودن زرادخانه نسبتا کوچک هسته‌ای خود نوعی مزیت می‌بینند. آن‌ها ترجیح می‌دهند کشورهای دیگر از ابعاد دقیق برنامه هسته‌ای‌شان اطلاع نداشته باشند.»

منافع روسیه از چنین دیداری روشن است. نه فقط کنار گذاشتن اروپا از مذاکرات مربوط به جنگ اوکراین، بلکه نشان دادن دوباره این‌ که نمی‌توان مسکو را در عرصه بین‌المللی منزوی کرد.

جذابیت چنین دیداری برای رهبر آمریکا نیز روشن است.

توریگیان می‌گوید: «ترامپ بیش از هر چیز از جنبه تشریفاتی و فضای سیاسی این ایده هیجان‌زده است. او می‌تواند بگوید چقدر فوق‌العاده است که قدرت‌های بزرگ کنار هم جمع شده‌اند، این او بوده که برای نخستین بار توانسته چنین دیداری را ترتیب دهد و این‌که او صلح را برای جهان به ارمغان می‌آورد.»

پوتین مقابل مجسمه چرچیل، روزولت و استالین ایستاده و تعدادی کودک پشت سر او دیده می‌شوند
توضیح تصویر، برای رهبر روسیه، یالتا الگویی برای پیروی است

اما مزایای چنین اجلاسی برای پکن بسیار کمتر روشن است.

توریگیان یادآوری می‌کند که کنفرانس یالتا فقط برای اروپای شرقی خاطره‌ای دردناک نیست، برای چین نیز چنین است، چون سرنوشت این کشور آن زمان توسط رهبران بریتانیا، شوروی و آمریکا و بدون مشارکت خود چین تعیین می‌شد.

استالین برای ورود شوروی به جنگ علیه ژاپن شروط سختی مطرح کرده بود، از جمله این‌ که مسکو موفق شد منافع ویژه شوروی در منچوری را به رسمیت بشناساند.

زمانی که رهبران چین از این مسئله با خبر شدند، خشمگین شدند.

توریگیان می‌گوید: «حتی مائو تسه‌تونگ، پس از پیروزی کمونیست‌ها در چین در سال ۱۹۴۹، خواسته‌های شوروی در یالتا و پس از آن را منبع جدی اختلاف می‌دانست. این اختلاف‌ها تا حدی شکاف بعدی میان چین و شوروی را نیز توضیح می‌دهد. بنابراین برای چینی‌ها، یالتا اصلا خاطره تاریخی خوشایندی نیست.»

در مورد اروپای شرقی، تاریخ‌نگاران هنوز درباره این موضوع بحث می‌کنند که گسترش حوزه نفوذ شوروی تا چه اندازه صرفا پذیرش واقعیتی اجتناب‌ناپذیر بود. تا فوریه ۱۹۴۵، ارتش سرخ از پیش رومانی، بلغارستان و بخش‌های بزرگی از لهستان، مجارستان و چکسلواکی را در اشغال داشت.

اما امروز ارتش روسیه حتی همه سرزمین‌های شرق اوکراین را که کرملین پیش‌تر بخشی از روسیه اعلام کرده است، در کنترل ندارد و برخلاف سال ۱۹۴۵، فقط یکی از شرکت‌کنندگان احتمالی این نشست مستقیما در جنگ دخیل است.

مسئله اعتبار و پرستیژ

جمعیتی در سال ۲۰۰۲ در ویلنیوس از جورج دبلیو بوش استقبال می‌کنند
توضیح تصویر، بوش در لیتوانی اعلام کرده بود: «دیگر هیچ یالتایی در کار نیست!»

توریگیان می‌گوید روسیه همچنین تنها کشوری است که همچنان به تقسیم روشن جهان به حوزه‌های نفوذ علاقه دارد.

اگرچه راهبرد امنیت ملی تصویب‌شده در دوره ترامپ، نیمکره غربی را حوزه نفوذ آمریکا توصیف می‌کند، ایالات متحده آماده نیست حمایت خود از تایوان را کنار بگذارد. حضور چین در آمریکای لاتین نیز همچنان برای پکن اهمیت دارد.

روسیه خود را ابرقدرتی هم‌تراز آمریکا و چین می‌داند و در بیانیه‌های رسمی چین نیز اغلب از روسیه به‌عنوان کشوری هم‌سطح یاد می‌شود.

اما مارسین کاچمارسکی از دانشگاه گلاسگو می‌گوید: «پشت درهای بسته، نه کارشناسان چینی و نه رهبران چین، روسیه را قدرتی برابر با خودشان نمی‌دانند.»

او می‌گوید: «تنها کشوری که رهبران و نخبگان چین واقعا آن را هم‌تراز چین می‌دانند، ایالات متحده است.»

کاچمارسکی می‌گوید یک نشست سه‌جانبه می‌تواند اعتبار بین‌المللی پکن را افزایش دهد و شی را در جایگاه یک دولتمرد جهانی نشان دهد که رهبران دیگر قدرت‌های بزرگ برای دیدارش نزد او می‌آیند.

اما از سوی دیگر، به گفته او، چین به ناراحتی احتمالی اروپا از چنین دیداری نیازی ندارد.

اگرچه نخبگان چین در سال‌های اخیر با احترام کمتری به اتحادیه اروپا نگاه می‌کنند، همچنان به حفظ روابط خوب با کشورهای اروپایی به‌عنوان شرکای تجاری کلیدی علاقه‌مندند.

اما موقعیت ترامپ در صحنه جهانی نیز پس از شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره آمریکا نامطمئن‌تر شده است.

کاچمارسکی می‌گوید: «سوال این است که آیا چین علاقه دارد به تقویت جایگاه بین‌المللی [ترامپ] کمک کند؟»

در دهه ۲۰۰۰، جورج دبلیو بوش، رئیس‌جمهوری وقت آمریکا، هنگام سفر به اروپای شرقی چند بار توافق‌های یالتا را یک شر تاریخی خواند.

نیویورک تایمز در آن زمان نوشته بود مخاطب اصلی این پیام‌ها رهبر روسیه بود.

بوش به پوتین پیام می‌داد که روسیه حق ندارد در امور همسایگانش مداخله کند و باید بابت اقدامات اتحاد جماهیر شوروی عذرخواهی کند. او در سال ۲۰۰۲ در ویلنیوس اعلام کرد: «دیگر هیچ یالتایی در کار نیست!»

اگر ۲۵ سال بعد، پوتین بتواند رهبران آمریکا و چین را به دیداری در قالبی وادارد که حتی از دور یادآور کنفرانس یالتا باشد، این برای رهبر روسیه یک پیروزی نمادین خواهد بود حتی اگر این دیدار هیچ محتوای مشخصی نداشته باشد.