حسین وحید خراسانی؛ مرجع تقلیدی که فاصله‌اش را با حکومت حفظ کرد

حسین وحید خراسانی
    • نویسنده, مسعود آذر
    • شغل, بی‌بی‌سی
  • منتشر شده در
  • زمان مطالعه: ۱۰ دقیقه

حسین وحید خراسانی، از مهم‌ترین مراجع تقلید شیعه در ایران،۲۶ آبان ۱۴۰۵ و در ۱۰۵ سالگی فوت کرد. او در بین مراجع تقلید و حوزه‌های علمیه، جایگاه ویژه‌ای داشت. بسیاری از روحانیون برای این مرجع تقلید، مرتبه‌ای فراتر از سایر مراجع فعلی قائل بودند.

آنچه آقای وحید خراسانی را از بسیاری از مراجع تقلید امروز متمایز می‌کرد، فاصله معنادارش با حکومت بود. او به طور معمول وارد مجادلات سیاسی نمی‌شد و شان و مرتبه مرجعیت را فراتر از این نزاع‌ها می‌دانست. مشی فکری این روحانی پیش از تاسیس حکومت جمهوری اسلامی نیز برهمین منوال بود.

حسین وحید خراسانی تا پایان عمر این فاصله را حفظ کرد. این مرجع تقلید پیامی رسمی برای انتخاب مجتبی خامنه‌ای به عنوان سومین رهبر جمهوری اسلامی ایران صادر نکرد. در پی حمله به محل زندگی و کار رهبر پیشین ایران، دفتر او کشته شدن علی خامنه‌ای را تسلیت گفت.

او حاضر نشد از تلاش‌ها برای تثبیت جایگاه علی خامنه‌ای به عنوان مرجع تقلید حمایت کند و نوعا از همراهی با حکومت در مواردی که نیازمند حمایت مراجع بود، خودداری کرد. از این رو مواضع فکری و مشی زندگی او با مراجع تقلید پیشین مانند آیت‌الله حسین بروجردی و بخصوص آیت‌الله ابوالقاسم خویی نزدیکی و همخوانی بیشتری داشت.

حسین وحید خراسانی اعتقادی به ولایت مطلقه فقیه نداشت. او مانند آیت‌الله علی سیستانی و آیت‌الله موسی شبیری زنجانی که ۳۰ شهریورماه امسال فوت کرد، معتقد بود که نظرات حاکم در موضوعات حکومتی «فاقد اعتبار و حجیت» است و از موارد «تقلید» به حساب نمی‌آید.

از این مرجع تقلید عکسی تا زمان انتشار این گزارش منتشر نشده است که او را جلوی صندوق رای یا در حال رای دادن نشان دهد. این در حالی است که به طور معمول حکومت حضور روحانیون و مراجع تقلید را در انتخابات به عنوان حمایت از «نظام و رهبری» تعبیر و تفسیر می‌کند.

حضور نیافتن آیت‌الله خراسانی در پای صندوق رای آن چنان برجسته بود که در سال ۱۳۹۳ معاون سیاسی وقت استاندار قم در مقام توجیه گفته بود: «ایشان در طول هفته دیدارهای زیادی را با وزرا و ... دارند ولی هیچ گاه نمی‌خواهند از این دیدارها هیچ خبر و فیلمی انعکاس داده شود... خبری نشدن این قضیه (حضور در پای صندوق رای) به آن معنی نیست که ایشان با رای دادن و این گونه موارد مشکل دارند».

فاصله گرفتن حسین وحید خراسانی از سیاست موجب شده بود که از او به عنوان یک مرجع تقلید «ساکت» یاد شود. این رویه، البته تنها در فاصله گرفتن از حکومت نمود نداشت و شامل حفظ فاصله با مخالفان حکومت هم می‌شد. به طور کلی، اغلب وقتی حکومت یا مخالفانش تلاش کردند تا از حمایت او برخوردار شوند، دست رد به سینه آن‌ها زد؛ تا جایی که تنها در مواردی بسیار معدود واکنشی از او به موضوعات مناقشه برانگیز منتشر شده است.

به نظر می رسد که از این رو، رویه آیت‌الله وحید خراسانی با روش آیت‌الله سیستانی، مرجع بزرگ شیعیان عراق تفاوت داشت. آقای سیستانی، هرچند به طور معمول در سیاست دخالت نمی‌کند، اما در ارتباط با موضوعات بسیار مهم سیاسی و اجتماعی موضع‌گیری‌هایی انجام داده و به طور کلی، نقش تعیین‌کننده او در عراق پس از حکومت صدام حسین غیرقابل انکار است.

حسین وحید خراسانی
توضیح تصویر، آیت الله وحید خراسانی علم فلسفه را مفید نمی‌‌دانست، مخالف تحصیل فلسفه در حوزه علمیه بود و می‌گفت فلسفه «کشک» است

از نجف تا قم

از % title % عبور کنید و به ادامه مطلب بروید
خبرنامه
خبرنامه بی‌بی‌سی فارسی

گزیده‌ای از مهم‌ترین خبرها، گزارش‌های میدانی و گفت‌وگوهای اختصاصی را هر هفته در ایمیل خود دریافت کنید.

اینجا مشترک شوید

پایان % title %

حسین وحید خراسانی در شهر نیشابور به دنیا آمد. تاریخ تولد او را برخی منابع اول فروردین‌ ۱۳۰۰ و برخی دیگر ۱۱ دی ۱۲۹۹ شمسی ذکر کرده‌اند.

او از دوران کودکی به یادگیری دروس مذهبی نزد محمد نهاوندی از روحانیون خراسان پرداخت و در ادامه، سطوح عالی فقه و اصول را هم پشت سر گذاشت. حسین وحید خراسانی بعدها در علوم عقلی فلسفه و حکمت در کلاس‌های روحانیونی چون مهدی اصفهانی، میرزا مهدی آشتیانی و ابوالقاسم الهی شرکت کرد.

او در ۲۷ سالگی راهی نجف شد و در درس مراجعی مانند عبدالهادی شیرازی، محسن حکیم و به‌ویژه ابوالقاسم خوئی حاضر شد.

حسین وحید خراسانی پس از حدود ۲۰ سال سکونت در نجف در سال ۱۳۴۹ شمسی به ایران برگشت. او ابتدا، به دعوت روحانیون خراسان یک سال در حوزه مشهد تدریس کرد. سپس راهی قم شد و در آنجا، به‌تدریج در جایگاه یکی از مهم‌ترین مدرسین حوزه علمیه قرار گرفت.

کلاس‌های درس خارج فقه و اصول او در حوزه علمیه قم از شلوغ‌ترین کلاس‌ها به شمار می‌رفت؛ تا جایی که همزمان صدها نفر از روحانیون در مسجد اعظم قم در درس‌های او شرکت می‌کردند.

در سال ۱۳۷۳، پس از درگذشت آیت‌الله محمدعلی اراکی، مرجع تقلید وقت، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم هفت نفر را به عنوان کسانی که تقلید از آنها جایز است معرفی کرد که آیت الله وحید خراسانی از جمله آنان بود.

از آثار مکتوب وحید خراسانی می‌توان به «شرح بر شرایع الاسلام»، «حاشیه بر کفایه»، «حاشیه بر مکاسب محرمه»، «حاشیه بر عروه الوثقی» و «رساله عملیه» اشاره کرد.

علی خامنه ای و حسین وحید خراسانی
توضیح تصویر، در جریان سفر ۱۳۹۷ علی خامنه‌ای به این شهر، آقای وحید خراسانی با او دیدار خصوصی نداشت و تنها در مراسم غبار روبی از «حرم حضرت معصومه» عکسی از احوالپرسی رهبر با این مرجع تقلید منتشر شد

روابط وحید خراسانی با علی خامنه‌ای

وحید خراسانی از جمله مراجع تقلیدی بود که بر مرجعیت علی خامنه‌ای مهر تایید نزد. او علاوه براینکه با اجتهاد علی خامنه‌ای مخالف بود، از کسانی که به دنبال «آیت‌الله العظمی» کردن رهبر وقت بودند نیز انتقادات تندی داشت.

محسن کدیور در کتاب «ابتذال مرجعیت» نوشته است: «آیت‌الله حسین وحید خراسانی در ابتدای درس خارج خود در مسجد اعظم قم در صبح چهارشنبه ۲۰ فروردین ۱۳۹۳ کوشش‌های مقام رهبری برای مرجعیت را بدون آنکه اسم آقای خامنه‌ای را ببرد به شدت مورد انتقاد قرار داد. ایشان در این سخنان اعلام کرد: "کار به جایی رسیده که بعضی‌ها یک جفتک می‌اندازند آیت‌الله می‌شوند، یک جفتک دیگر می‌اندازند آیت‌الله‌العظمی می‌شوند، حالا هم جفتک انداخته می‌خواهند مرجع تقلید اعلم شوند"».

به نوشته آقای کدیور، اعتراض آقای وحید خراسانی به این موضوع برمی‌گشت که علی خامنه‌ای در خرداد ۱۳۶۸به مرتبه «آیت‌الله» ارتقا یافت، اوایل سال ۱۳۶۹ او را «آیت‌الله‌العظمی» خطاب کردند، در آذر ۱۳۷۳ از سوی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم به عنوان مرجع تقلید معرفی شد و در سال‌های بعد او را در مقام «اعلمیت» بین مراجع تقلید قرار دادند.

در سفرهایی که علی خامنه‌ای به قم داشت، موضوع دیدار کردن یا نکردن آقای وحید خراسانی با رهبر جمهوری اسلامی ایران مورد توجه رسانه‌ها قرار گرفت و بی‌توجهی او به آقای خامنه‌ای در برخی سفرها، از دید ناظران پنهان نماند.

اکبر هاشمی رفسنجانی در خاطرات آذرماه سال ۱۳۷۴ نوشته است: «️شب میهمان رهبری بودم. درباره سفرشان به قم صحبت كردیم. راضی‏‌اند، ... آقایان منتظری، وحید [خراسانی] و آشیخ جواد تبریزی، به دیدن ایشان نیامده‏‌اند».

خبرگزاری‌ها در فروردين‌ماه ۱۳۹۴ خبر دادند که علی خامنه‌ای به دیدار حسین وحید خراسانی رفته است. این دیدار برای قدردانی از حضور او در مجلس ختم خواهر علی خامنه‌ای در قم صورت گرفت. به نوشته محسن کدیور، آقای وحید خراسانی به‌خاطر «فشارهای فزاینده‌ای» که از سوی افراد مختلف از جمله صادق لاریجانی، داماد این مرجع تقلید و رئیس قوه قضاییه به او وارد می‌شد، در این مجلس ختم شرکت کرد.

در سال۱۳۹۷ نیز در جریان سفر علی خامنه‌ای به قم، حسین وحید خراسانی با رهبر وقت دیدار خصوصی نداشت و تنها در مراسمی که روحانیون و مراجع تقلید برای غبار روبی از «حرم حضرت معصومه» حضور داشتند، عکسی از احوالپرسی آقای خامنه‌ای با آقای وحید خراسانی منتشر شد.

مخالف سرسخت فلسفه

آیت الله وحید خراسانی علم فلسفه را مفید نمی‌‌دانست و مخالف تحصیل طلاب در زمینه فلسفه بود.

او معتقد بود که قرآن و روایات اهل بیت همه معارف مورد نیاز را در اختیار انسان قرار داده‌ اند و درنتیجه، طلاب علوم دینی باید به جای مشغول‌ شدن به فلسفه، به قرآن و روایات بپردازند.

آقای وحید خراسانی در یکی از سخنرانی‌هایش گفته بود: «سال‌ها نزد فیلسوف بزرگ مرحوم میرزا مهدی آشتیانی و مرحوم میرزا ابوالقاسم الهی که فیلسوف خراسان بود، فلسفه را تلمذ کردم چون از اول عاشق این رشته بودم، اما بعد از مدتی فهمیدیم آنچه گمشده فقط در کتاب و سنت است».

به گفته این مرجع تقلید شیعه: «اگر می‌شناختیم امام ششم کیست دنبال این و آن نمی‌رفتیم، قی کرده‌های فلاسفه یونان را نشخوار نمی‌کردیم، زباله‌های عرفان را هضم نمی‌کردیم ، خواه ناخواه واماندیم و بیچاره شدیم و از این اقیانوس معرفت محروم شدیم».

او از جمله مراجعی بود که با عرفان مولوی نیز مخالف بود و در یک فایل تصویری می‌گفت: «عرفان پیش من است، همه مولوی را می‌خواهید پیش من است، هرجا را می‌خواهید برایت می‌گویم، فلسفه را بخواهید از اول اسفار تا آخر از هرجا بگی، از اول مفهوم وجود تا آخر مباحث طبیعیات برایت می‌گویم، اما همه‌اش کشک است».

حسین وحید خراسانی در مراسم مذهبی
توضیح تصویر، آقای وحید خراسانی در دی‌ماه سال ۱۳۸۹ اعلام کرد که اقرار شخص زندانی یا فردی که تحت تهدید است، اعتبار شرعی ندارد

از مخالفت با تصویر «قمر بنی‌هاشم» تا اضافه‌شدن یک تعطیلی به تقویم

هرچند حسین وحید خراسانی به عنوان یک مرجع تقلید «ساکت» شناخته می‌شد و در امور سیاسی و اجتماعی اظهارنظر نمی‌کرد، ولی پس از انتخابات جنجالی ۱۳۸۸ بارها مخاطب نامه‌هایی از جانب خانواده‌های زندانیان سیاسی قرار گرفت، که از او می‌خواستند از اعتبار و جایگاه خودش برای مقابله با اقدامات حکومت استفاده کند.

این مرجع تقلید، که پدر همسر صادق لاریجانی رئیس وقت قوه قضاییه نیز بود، در آن سال‌ها بعضا مطالبی را در ارتباط با مسائل روز بیان کرد که بازتاب‌های خبری گسترده‌‌ای داشت.

در اواسط ۱۳۸۹ خبری منتشر شد که حکایت داشت قرار است در سریال تلویزیونی «مختارنامه» چهره «قمر بنی‌هاشم» (لقب یکی از پسران امام اول شیعیان) به نمایش درآید. در واکنش به این خبر، حسین وحید خراسانی در ۱۲ آذر ۱۳۸۹ گفت: «شنیده ام که می‌خواهند قمر بنی‌هاشم را به نقش هنرپیشه‌ها در آورند... خدا نکند چنین غلطی بکنند، آن وقت هر چه پیش آید و هر چه ما بگوییم، معذوریم».

او مسئولان صدا و سیما را تهدید کرد که «اگر چنین غلطی بکنند بدانند که تاسوعای امسال، غیر از تاسوعاهای هر سال است. در اثر این صحبت غلط، باید جوان‌های غیرتمند فانی در قمر بنی‌هاشم، روز تاسوعای امسال، محشری برپا کنند».

انتشار این سخنان موجب انتقاد کسانی مانند محسن کدیور، استاد مطالعات اسلامی در دانشگاه دوک در آمریکا شد. آقای کدیور در نامه‌ای که ۱۶ آذر همان سال در وبسایت شخصی خود منتشر کرد، از آقای وحید خراسانی پرسید: «در طول این سالیان، به ویژه در ربع قرن اخیر، بالاخص در این دو سال آیا هیچ غلط و مسئله‌ای مهم تر از مسئله یاد شده به حضرت آیت‌الله گزارش نشده که ارزش اعتراض علنی و اعلام خطر و نصیحت و تهدید آشکار مسئولان امر و دعوت جوانان غیرتمند به اعتراض محشرگونه داشته باشد؟»

محسن کدیور با ذکر پخش «اعترافات اجباری در صدا و سیما، کشتن معترضان غیر مسلح و اتهامات حکومت به منتقدان»، و با اشاره به تصدی ریاست قوه قضائیه توسط صادق لاریجانی، داماد آقای وحید خراسانی، پرسید: «آیا قاضی القضات چنین نظامی بودن و صدور احکام قضایی ظالمانه مصداق بارز معونت (یاری کردن) ظالمین نیست؟ راستی شاگرد و داماد محترم شما بر اساس کدام حجت شرعی قضاوت را به ثمن بخس، زائده سیاست کرده است؟»

وحید خراسانی حدود یک ماه بعد در دی‌ماه سال ۱۳۸۹ در درس خارج فقه اعلام کرد که اقرار شخص زندانی یا فردی که تحت فشار و تهدید است، اعتبار شرعی و قضایی ندارد و اگر قاضی تنها بر پایه چنین اعترافی حکم دهد، از صلاحیت قضاوت ساقط می‌شود.

انتشار سخنان آقای وحید خراسانی با واکنش اعضای جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، که نزدیک به حکومت بودند، روبه‌رو شد. آنها از این مرجع تقلید خواستند که اظهارات خود را «تصحیح یا تعدیل» کند، اما او با این خواسته مخالفت کرد.

آقای وحید خراسانی در پاسخ به درخواست اعضای جامعه مدرسین حوزه علمیه قم گفت: «تمام چیزهایی که من گفتم، اندیشه بوده، فکر کردم و با اعتقاد بیان داشته‌ام و برگشتی هم وجود ندارد و به امواج سیاسی هم ربطی ندارد و فقط از باب حق گویی و حق طلبی بوده است».

این مرجع تقلید، در پاسخ به انتقاد عباس کعبی، از اعضای جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، پرسید: «اشخاص مهم‌ترند یا اسلام؟ بنیانگذار جمهوری اسلامی الان کجا هستند؟ آقای خامنه‌ای و من تا کی خواهیم ماند؟»

آیت الله وحید خراسانی همچنین تاکید کرد: «حرف‌های بسیار اساسی‌تری دارم که در آینده به تدریج مطرح خواهم کرد و ممکن است نظرات من به هرکس که شما فکر می‌کنید هم بر بخورد.»

با این حال، روند موضع‌گیری‌های علنی او، به جز در اسفندماه ۱۳۸۹ که به انتقاد از صدور گسترده احکام زندان در دستگاه قضایی پرداخت، ادامه پیدا نکرد. پس از آن، این مرجع تقلید دوباره رویه سکوت خود را از سر گرفت.

آیت‌الله وحید خراسانی، در موضوعات مرتبط با اهل سنت ایران نیز، حساسیت‌های ویژه‌ای داشت. این مرجع تقلید، از جمله در زمان مجلس اصلاح‌طلب ششم، نسبت به کاندیدا شدن جلال جلالی‌زاده از نمایندگان کرد سنی برای عضویت در هیات رئیسه مجلس واکنش تندی نشان داد. به روایت برخی از نمایندگان وقت، حسین وحید خراسانی در آن زمان هشدار داد که اگر یک سنی عضو هیات رئیسه بشود، فتوای عدم مشروعیت مجلس ششم را صادر خواهد کرد.

در عین حال، از آیت‌الله وحید خراسانی فتواهایی نیز در توصیه حسن رفتار شیعیان با اهل سنت در دسترس است. او از جمله فتوا داده بود که «هر کس شهادتین بگوید مسلمان است و جان، مال و عرض (آبروی) او محترم است».

حسین وحید خراسانی از سوی دیگر، از حامیان سرسخت برگزاری سراسری «دهه فاطمیه» در جمهوری اسلامی ایران محسوب می‌شد.

ظاهرا اضافه شدن یک روز به تعطیلات رسمی ایران تحت عنوان «شهادت حضرت فاطمه»، بنا به درخواست این مرجع تقلید شیعه صورت گرفت.

به روایت محمدعلی ابطحی رئیس دفتر محمد خاتمی رئیس جمهور اسبق ایران، در جریان سفر آقای خاتمی به قم در ۱۳۷۹، آیت‌الله وحید خراسانی از او خواست که روز درگذشت دختر پیامبر اسلام تعطیل رسمی شود.

محمد خاتمی براساس «قولی» که در همین زمینه به آقای وحید خراسانی داد، لایحه‌ای را برای تعطیلی این روز به مجلس فرستاد که تصویب شد و از آن زمان تاکنون، این روز در تقویم رسمی کشور تعطیل رسمی بوده است.

حسین وحید خراسانی
توضیح تصویر، حسین وحید خراسانی: «کار به جایی رسیده که بعضی‌ها یک جفتک می‌اندازند آیت‌الله می‌شوند، یک جفتک دیگر می‌اندازند آیت‌الله‌العظمی می‌شوند، حالا هم جفتک انداخته می‌خواهند مرجع تقلید اعلم شوند»