«راه سوم» ترامپ در برابر ایران؛ ادامه بن‌بست به نفع کدام طرف است؟

دونالد ترامپ
توضیح تصویر، دونالد ترامپ می‌گوید «ما به توافق با ایران نیازی نداریم»
    • نویسنده, رضا ثابتی
    • شغل, روزنامه‌نگار
  • منتشر شده در
  • زمان مطالعه: ۱۰ دقیقه

«ما به توافق با ایران نیازی نداریم.» دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، روز پنجشنبه، ۱۲ نوامبر، در شبکه اجتماعی تروث سوشال نوشت: «آن روزها مدت‌هاست گذشته است. پولشان، صدها میلیارد دلار، دست ماست و تنگه‌شان هم دست ماست.»

این اظهارات دو روز پس از آن منتشر شد که مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، از «راه سوم» دونالد ترامپ در قبال ایران سخن گفته بود؛ ادامه محاصره دریایی و فشار اقتصادی، بدون بازگشت به جنگ گسترده یا امضای توافقی که واشنگتن آن را نامطلوب می‌داند.

اگر آمریکا دستیابی به توافق را ضروری نداند و ایران نیز در برابر خواسته‌های واشنگتن مقاومت کند، این وضعیت تا چه زمانی می‌تواند ادامه پیدا کند؟ آیا «نه جنگ، نه توافق» ممکن است به وضعیتی ماندگار تبدیل شود؟

هاوارد شَتز، اقتصاددان ارشد موسسه رند، در پاسخ به بی‌بی‌سی فارسی می‌گوید چنین بن‌بستی «تحت شرایطی» می‌تواند پایدار بماند. در مقابل، بلال صعب، کارشناس مسائل امنیتی خاورمیانه در اندیشکده چتم‌هاوس بریتانیا، معتقد است هزینه‌های اقتصادی و سیاسی ادامه این وضعیت سرانجام دو طرف را به «نقطه بحرانی» خواهد رساند.

«راه سوم» ترامپ چیست؟

مارکو روبیو
توضیح تصویر، مارکو روبیو در اجلاس گروه هفت: اگر از طریق ابزارهای اقتصادی و فشار اقتصادی به همان هدف برسیم، نیازی به حملات نظامی نداریم. این بن‌بست نیست

اکسیوس روز ۱۰ نوامبر به نقل از حاضران در نشست غیرعلنی وزیران خارجه گروه هفت در پاریس، گزارش داد که وزیر خارجه آمریکا گفته دونالد ترامپ به جای بازگشت به جنگ یا پذیرش توافقی «نامطلوب»، ادامه سیاست کنونی را انتخاب کرده است. به گفته او، واشنگتن برای پایان دادن به این سیاست ضرب‌الاجلی ندارد.

آقای روبیو پس از آن نشست به خبرنگاران گفت فشار اقتصادی بر ایران هر روز بیشتر می‌شود و افزود: «اگر از طریق ابزارهای اقتصادی و فشار اقتصادی به همان هدف برسیم، نیازی به حملات نظامی نداریم. این بن‌بست نیست.»

سیاست کنونی آمریکا علاوه بر تحریم‌های مالی و تجاری، شامل محاصره نظامی بنادر ایران است. نیروی دریایی آمریکا برای اجرای محاصره کشتی‌ها را متوقف می‌کند و در مواردی نیز از نیروی نظامی در حمله به مناطقی در جنوب ایران استفاده کرده است.

سنتکام، فرماندهی مرکزی آمریکا، به تازگی از تشکیل گروه ویژه «دروازه آهنین» خبر داده است. این گروه که حدود ۲۰ عضو نظامی و غیرنظامی دارد، قرار است اقدامات نهادهای آمریکایی برای مختل کردن انتقال تسلیحات، فناوری‌های دومنظوره و کالاهای تحریم‌شده از مرزهای زمینی ایران و دریای خزر را هماهنگ کند.

واشنگتن می‌گوید هدف این اقدامات، محدود کردن منابع مالی و توان جمهوری اسلامی برای بازسازی صنایع نظامی و حمایت از گروه‌های مسلح متحد خود است.

آیا ایران می‌خواهد بن‌بست را بشکند؟

از % title % عبور کنید و به ادامه مطلب بروید
خبرنامه
خبرنامه بی‌بی‌سی فارسی

گزیده‌ای از مهم‌ترین خبرها، گزارش‌های میدانی و گفت‌وگوهای اختصاصی را هر هفته در ایمیل خود دریافت کنید.

اینجا مشترک شوید

پایان % title %

محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، در مصاحبه با الجزیره گفت جمهوری اسلامی مصمم است از وضعیت «نه جنگ، نه صلح» خارج شود و تقویت توان بازدارندگی، از جمله توان نظامی، را یکی از راه‌های رسیدن به این هدف می‌داند. او همچنین گفت ایران شروط خود را از طریق قطر به واشنگتن منتقل کرده و اکنون «توپ در زمین آمریکاست».

هم‌زمان محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، در مصاحبه با شبکه المیادین هشدار داد که در صورت حمله دوباره آمریکا، ایران پاسخ خود را به پایگاه‌های منطقه محدود نخواهد کرد و پایگاه‌های آمریکایی در اروپا یا دیگر مناطق جهان را نیز، چنانچه از آن‌ها برای حمله به ایران استفاده شود، هدف قرار خواهد داد.

شکنندگی وضعیت کنونی روز جمعه ۱۳ نوامبر بار دیگر آشکار شد؛ زمانی که سپاه پاسداران اعلام کرد در واکنش به حمله‌ای به سیریک هرمزگان، یک رادار آمریکایی را در بحرین هدف قرار داده است. سنتکام وقوع حمله پهپادی را تایید کرد، اما گفت هر دو پهپاد سرنگون شده‌اند و خسارتی وارد نشده است.

بلال صعب،‌ کارشناس امنیت خاورمیانه، به بی‌بی‌سی فارسی گفت: «هیچ‌کس نمی‌داند نقطه تحمل ایران کجاست. تنها چیزی که می‌دانیم این است که ایران حاضر نیست آرام و مودبانه از پا درآید.»

او در تحلیلی که روز نهم نوامبر در سایت اندیشکده چتم‌هاوس منتشر شد، استدلال کرد که فشار اقتصادی ممکن است به جای وادار کردن تهران به پذیرش امتیازات عمده، تصمیم‌گیرندگان جمهوری اسلامی را به تشدید درگیری سوق دهد.

آقای صعب تجربه سال ۲۰۱۹ را یادآوری می‌کند که در اوج سیاست فشار حداکثری دولت نخست دونالد ترامپ، چند نفتکش در منطقه هدف حمله قرار گرفتند، ایران یک پهپاد شناسایی آمریکا را سرنگون کرد و تاسیسات نفتی عربستان نیز هدف حمله قرار گرفت.

هاوارد شتز نیز احتمال اقدام نظامی ایران را مطرح می‌کند. به گفته او، اگر حکومت احساس کند بقایش در خطر است، ممکن است برای بیرون راندن آمریکا یا واداشتن کشورهای منطقه به درخواست پایان محاصره دست به اقدام نظامی بزند.

محمدباقر قالیباف
توضیح تصویر، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، می‌گوید جمهوری اسلامی مصمم است از وضعیت «نه جنگ، نه صلح» خارج شود

آیا دو طرف می‌توانند در این وضعیت بمانند؟

با وجود این تنش‌ها، برخی تحلیلگران معتقدند ادامه وضعیت کنونی برای مدت طولانی امکان‌پذیر است.

آقای شتز در پاسخ به بی‌بی‌سی فارسی سه شرط را برای دوام این وضعیت مطرح می‌کند: کاهش هزینه اختلال در تجارت انرژی، توان حکومت ایران برای تحمل فشار و قابل تحمل بودن پیامدهای بحران برای جامعه آمریکا.

او می‌گوید اگر کشورهای صادرکننده نفت و گاز بتوانند محصولات خود را از مسیرهایی غیر از تنگه هرمز به بازار برسانند، هزینه‌های اقتصادی آن‌ها کاهش می‌یابد و حتی ممکن است به وضعیتی مشابه پیش از جنگ بازگردند.

به گفته آقای شتز، توسعه چنین مسیرهایی «همین الان هم در حال رخ دادن است».

او درباره ایران می‌گوید به نظر می‌رسد حکومت «حاضر است هزینه‌های بسیار بالایی بپردازد» و احتمالا همچنان برای دور زدن محدودیت‌های اقتصادی تلاش خواهد کرد. از نظر او، گسترش مسیرهای جایگزین صادرات و کاهش هزینه انرژی می‌تواند ادامه وضعیت کنونی را برای مصرف‌کنندگان آمریکایی نیز قابل تحمل‌تر کند.

روزنامه واشنگتن‌پست روز ۱۳ نوامبر گزارش داد که بر اساس ارزیابی‌های سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا)، ایران برای چند ماه مواد غذایی و سوخت ذخیره کرده است. به نوشته این روزنامه، این ذخایر می‌تواند به تهران کمک کند تا بخشی از فشار ناشی از محاصره اقتصادی را تحمل کند.

هاوارد شتز و رافائل کوهن، پژوهشگر دیگر موسسه رند، در مقاله‌ای در فارین‌ پالیسی استدلال کرده‌اند که ازسرگیری بمباران گسترده ایران تضمینی برای گرفتن امتیاز سیاسی نیست و پایان یک‌جانبه محاصره نیز ممکن است فرصت بازسازی توان نظامی را در اختیار تهران قرار دهد.

جیمز جفری، سفیر پیشین آمریکا در عراق و ترکیه، نیز در مقاله‌ای در نشریه فایرن‌افرز استدلال کرده است که هزینه پذیرش خواسته‌های طرف مقابل برای هر دو کشور بالاست و ادامه بن‌بست فعلا کم‌هزینه‌ترین گزینه پیش روی آن‌هاست.

با این حال، او گذشت زمان را به سود واشنگتن می‌داند،‌ زیرا معتقد است ادامه محاصره، اقتصاد و توان نظامی ایران را سریع‌تر تضعیف می‌کند و آمریکا می‌تواند بدون بازگشت به جنگ گسترده، فشار بر تهران را افزایش دهد.

اما بلال صعب معتقد است این بن‌بست نمی‌تواند برای مدت طولانی ادامه یابد. او به بی‌بی‌سی فارسی می‌گوید: «این وضعیت ذاتا ناپایدار است، به ویژه اکنون که ارتش آمریکا محدودیت‌هایی را در مسیرهای زمینی نیز برای جلوگیری از فروش نفت ایران اعمال می‌کند.»

او پیش‌بینی می‌کند که «سرانجام هزینه‌های اقتصادی و سیاسی داخلی ادامه این وضعیت برای هر دو طرف آن‌قدر بالا می‌رود که دیگر ادامه آن از نظر راهبردی به‌صرفه نخواهد بود و به‌نحوی آن‌ها را به نقطه‌ای بحرانی می‌رساند».

فشار نفتی بر ایران و سازگاری بازار انرژی

شعله‌های آتش در تاسیسات آرامکو در جنوب ریاض - ۳ اکتبر ۲۰۲۶
توضیح تصویر، شعله‌های آتش در تاسیسات آرامکو در جنوب ریاض - ۳ اکتبر ۲۰۲۶

تازه‌ترین داده‌های بازار نفت از تفاوت قابل توجه وضعیت ایران و دیگر تولیدکنندگان منطقه حکایت دارد.

بر اساس آمار شرکت ردیابی محموله‌های نفتی کپلر، ایران از ماه اوت محموله تازه‌ای از نفت خام صادر نکرده است، در حالی که میانگین صادرات روزانه آن در ماه‌های پیش از جنگ حدود یک میلیون و ۷۰۰ هزار بشکه بود.

چین در اکتبر همچنان روزانه به طور متوسط ۲۲۸ هزار بشکه نفت ایران دریافت کرده، اما به گفته کپلر این محموله‌ها مربوط به نفتی بوده‌اند که پیش‌تر از ایران خارج شده و در ذخایر شناور باقی مانده بود.

فرماندهی مرکزی آمریکا نیز مدعی است محاصره تاکنون مانع صادرات بیش از ۲۵ میلیارد دلار نفت ایران شده است.

در مقابل، دیگر تولیدکنندگان منطقه توانسته‌اند بخشی از محدودیت‌های تردد در هرمز را جبران کنند. بر اساس گزارش رویترز، تولید نفت اعضای اوپک‌پلاس - که علاوه بر کشورهای خلیج فارس شامل تولیدکنندگانی مانند روسیه نیز می‌شود - در اکتبر به ۴۱ میلیون و ۲۳۰ هزار بشکه در روز رسید که معادل ۹۷ درصد سطح تولید این گروه پیش از جنگ است.

عربستان سعودی با افزایش تولید و استفاده از مسیرهای جایگزین نقش مهمی در این روند داشته است.

هزینه‌های حمل‌ونقل و بیمه هنوز به سطح پیش از جنگ بازنگشته است. بر اساس گزارش‌ها این هزینه‌ها همچنان حدود ده برابر گذشته است و حملات به کشتی‌ها در هرمز ادامه دارد.

ریچارد هاس، رئیس پیشین شورای روابط خارجی آمریکا، و کارولین کیسان، پژوهشگر انرژی، در مقاله‌ای در فارین‌افرز با عنوان «بن‌بست با ایران پایدار نیست» هشدار داده‌اند که حملات به تاسیسات انرژی و مسیرهای جایگزین صادرات می‌تواند روند سازگاری بازار با جنگ را مختل کند.

ادامه محاصره برای آمریکا چه هزینه‌ای دارد؟

محاصره دریایی، برخلاف تحریم‌های مالی، به حضور مستمر ناوهای جنگی و آمادگی برای رویارویی نظامی نیاز دارد. ادامه این عملیات همچنین می‌تواند بر توان نیروی دریایی آمریکا برای انجام ماموریت‌های دیگر تاثیر بگذارد.

کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس نیز با وجود بازیابی بخشی از صادرات انرژی، همچنان هزینه افزایش بیمه، اختلال در تجارت و خطر حمله به زیرساخت‌های خود را می‌پردازند.

در داخل آمریکا، جنگ ایران به یکی از موضوعات اختلاف سیاسی تبدیل شده است.

بر اساس نظرسنجی اخیر رویترز و ایپسوس، ۷۱ درصد از شرکت‌کنندگان آمریکایی خواهان تصویب قانونی در کنگره برای پایان دادن به جنگ با ایران هستند.

دموکرات‌ها پس از پیروزی در انتخابات میان‌دوره‌ای، از سوم ژانویه کنترل کنگره را در دست خواهند گرفت. آن‌ها می‌توانند از طریق بودجه و نظارت بر دولت فشار وارد کنند؛ هرچند اختیارات رئیس‌جمهوری و امکان وتوی مصوبات، توان کنگره برای پایان دادن به عملیات را محدود می‌کند.

هاوارد شتز نیز در پاسخ به بی‌بی‌سی فارسی، تحمل هزینه‌ها از سوی افکار عمومی آمریکا را یکی از شروط ادامه بن‌بست می‌داند.

تجربه عراق؛ دوازده سال تحریم و رویارویی

سربازان آمریکایی کنار تصویر صدام حسین، رئیس‌جمهور وقت عراق، در حومه شهر کویت - ۱ مارس ۱۹۹۱
توضیح تصویر، بعد از جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱، حکومت صدام حسین با وجود فشارهای شدید سال‌ها دوام آورد

آقای شتز در بررسی نمونه‌های تاریخی مشابه، به تحریم‌های طولانی‌مدت آمریکا علیه کوبا و تحریم‌های غرب علیه روسیه اشاره می‌کند که با وجود فشارهای اقتصادی، به تغییر اساسی سیاست‌های این کشورها منجر نشده‌اند. او همچنین آتش‌بس میان دو کره را یادآور می‌شود که بیش از ۷۰ سال بدون دستیابی به توافق صلح ادامه یافته است.

اما وضعیت کنونی ایران تنها ادامه تحریم‌های گذشته نیست، بلکه بن‌بستی است که پس از جنگ شکل گرفته و با محاصره دریایی و خطر ازسرگیری درگیری‌های نظامی همراه است. از این نظر، تجربه عراق پس از جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱، که در آن تحریم‌های اقتصادی، محدودیت‌های دریایی و حملات نظامی دوره‌ای سال‌ها ادامه یافت، شباهت بیشتری با شرایط امروز ایران دارد.

پس از پایان جنگ، تحریم‌های سازمان ملل علیه عراق ادامه یافت. کشتی‌های آمریکایی و متحدانشان برای اجرای محدودیت‌های تجاری، محموله‌های مرتبط با عراق را بازرسی می‌کردند. آمریکا و بریتانیا نیز مناطق پرواز ممنوع را بر بخش‌هایی از عراق اجرا می‌کردند و در دوره‌هایی تاسیسات نظامی این کشور را هدف حمله قرار می‌دادند.

بر اساس گزارش مرکز تاریخ نیروی دریایی آمریکا، از سال ۱۹۹۰ تا ۲۰۰۰، ناوهای آمریکایی و متحدانشان با بیش از ۲۹ هزار کشتی تجاری تماس گرفته و درباره مبدا، مقصد و محموله‌های آن‌ها اطلاعات جمع‌آوری کرده بودند. از این تعداد، بیش از ۱۲ هزار کشتی بازرسی شدند و حدود ۷۵۰ کشتی نیز برای بررسی بیشتر به بنادر تحت کنترل نیروهای ائتلاف هدایت شدند.

حکومت صدام حسین با وجود فشار شدید اقتصادی سال‌ها دوام آورد و اجرای تحریم‌ها نیز در طول زمان تغییر کرد.

شورای امنیت سازمان ملل در سال ۱۹۹۵ برنامه «نفت در برابر غذا» را تصویب کرد. اجرای آن از اواخر سال ۱۹۹۶ آغاز شد و عراق اجازه یافت تحت نظارت سازمان ملل نفت بفروشد و درآمد آن را صرف خرید اقلام ضروری کند.

گزارش‌های دفتر حسابرسی دولت آمریکا نیز نشان می‌دهد عراق از مسیرهایی مانند اردن، ترکیه، سوریه و آب‌های خلیج فارس بخشی از محدودیت‌های تجاری را دور می‌زد.

این وضعیت سرانجام در سال ۲۰۰۳ با حمله آمریکا به عراق و سرنگونی حکومت صدام حسین پایان یافت. البته برخلاف محاصره کنونی ایران، تحریم‌های عراق با تصویب شورای امنیت سازمان ملل اعمال شده بود.

آیا اسرائیل می‌تواند معادله را تغییر دهد؟

در اسرائیل، بحث درباره احتمال حمله دوباره به ایران با اختلافات سیاسی پس از انتخابات ۲۷ اکتبر همراه شده است.

به گزارش شبکه تلویزیون عمومی کان، ارتش اسرائیل به دستور مقام‌های سیاسی آمادگی خود را برای حمله احتمالی تازه به ایران افزایش داده است. برخی مقام‌های امنیتی اسرائیل هشدار داده‌اند که ادامه وضعیت کنونی، بدون توافق یا اقدام نظامی، ممکن است دستاوردهای حملات پیشین به ایران را از بین ببرد.

هم‌زمان، گادی آیزنکوت، رئیس پیشین ستاد ارتش که بعد از انتخابات اسرائیل مامور تشکیل دولت جدید شده، در نامه‌ای به بنیامین نتانیاهو درباره اقدام نظامی غیرضروری در دوره انتقال قدرت هشدار داده است.

آقای آیزنکوت بدون نام بردن از ایران گفته است که استفاده از نیروهای نظامی در غیاب تهدیدی مستقیم و فوری می‌تواند «پیامدهای ویرانگری» برای دموکراسی اسرائیل و اعتماد عمومی داشته باشد.

این هشدار پس از گزارش‌هایی درباره اختلاف بنیامین نتانیاهو و فرماندهان نظامی بر سر اقدام احتمالی علیه ایران منتشر شد. دفتر آقای نتانیاهو انتقاد آقای آیزنکوت را رد کرده و گفته تصمیم‌های امنیتی بر اساس ملاحظات امنیتی گرفته شده‌اند.

نگرانی رهبران اسرائیل درباره بازسازی توان نظامی ایران، لزوما با رویکرد کنونی واشنگتن که بر ادامه محاصره و فشار اقتصادی تکیه دارد، همسو نیست. اگر اسرائیل تصمیم به حمله دوباره به ایران بگیرد، واکنش احتمالی تهران می‌تواند آمریکا را در موقعیتی قرار دهد که ناچار شود درباره بازگشت به عملیات نظامی تصمیم بگیرد؛ حتی اگر دونالد ترامپ همچنان ادامه فشار اقتصادی را ترجیح دهد.

آیا خروج از بن‌بست بدون توافق ممکن است؟

هاوارد شتز به بی‌بی‌سی فارسی می‌گوید نمی‌توان عامل مشخصی را برای پایان دادن به بن‌بست کنونی تعیین کرد. به گفته او، یکی از احتمالات این است که آمریکا در مقطعی تصمیم بگیرد محاصره ایران را متوقف کند، هرچند احتمال لغو تحریم‌های اقتصادی را کمتر می‌داند.

بلال صعب «دیپلماسی مرحله‌ای» را راه تثبیت وضعیت می‌داند: کاهش بخشی از محاصره آمریکا در برابر بازگشایی هرمز و توقف حملات به کشتی‌ها، و سپس مذاکرات درباره برنامه هسته‌ای و کاهش تدریجی تحریم‌ها.

قطر همچنان برای میانجی‌گری تلاش می‌کند. اما در حالی که مقام‌های جمهوری اسلامی می‌گویند ایران منتظر پاسخ آمریکا به شروط خود است، دونالد ترامپ گفته است که دیگر به توافق نیازی ندارد.

اما به نظر می‌آید توانایی آمریکا برای ادامه «راه سوم» تنها به تصمیم دولت دونالد ترامپ بستگی ندارد. اقدام نظامی احتمالی ایران برای مقابله با محاصره یا حمله تازه اسرائیل می‌تواند محاسبات دولت آمریکا را تغییر دهد و این کشور را بار دیگر با انتخابی روبه‌رو کند که به گفته وزیر خارجه آمریکا، دونالد ترامپ قصد دارد از آن پرهیز کند: بازگشت به جنگ با ایران.