روسیه چگونه از جنگ و محاصره ایران سود می‌برد؟

در این عکس که از سوی خبرگزاری دولتی روسیه، اسپوتنیک، منتشر شده، ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه (سمت چپ)، پیش از دیدار و گفت‌وگو با محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، در مسکو در ۵ نوامبر ۲۰۲۶ با او دست می‌دهد. (عکس از الکسی بابوشکین / پول / خبرگزاری فرانسه از طریق گتی ایمجز)
توضیح تصویر، تلویزیون دولتی روسیه می‌گوید آمریکا «فشار اقتصادی» بر ایران و کشورهای همسایه را افزایش داده است
    • نویسنده, بخش مانیتورینگ
    • شغل, بی‌بی‌سی
  • منتشر شده در
  • زمان مطالعه: ۹ دقیقه

روسیه از جنگی که اسرائیل و آمریکا در فوریه علیه ایران، متحد مسکو، آغاز کردند چندین منفعت غیرمستقیم به دست آورده است. با ادامه محاصره بنادر ایران از سوی آمریکا، روسیه نه‌تنها از درآمدهای اضافی ناشی از افزایش قیمت نفت و همچنین درگیر شدن توجه رقبایش در بحران‌های دیگر سود می‌برد، بلکه از این فرصت برای گسترش نفوذ خود در اقتصاد ایران نیز استفاده می‌کند.

در سطح کلان، این مزایا تا حدی شبیه منافعی است که روسیه از درگیری در یمن به دست آورد؛ در آنجا نیز افزایش قیمت نفت و مشغول شدن آمریکا به بحران دیگری برای مسکو سودمند بود. اما در مورد ایران، روسیه علاوه بر این، حضور خود را در بازارهای انرژی آسیب‌دیده این کشور گسترش می‌دهد و با عرضه گاز به مناطق شمالی ایران، که گاهی در ماه‌های زمستان با کمبود مواجه می‌شوند، جایگاه خود را تقویت می‌کند.

از اواسط سال ۲۰۲۶، زمانی که بنادر جنوبی ایران تحت محاصره آمریکا قرار گرفتند و بنادر روسیه در دریای آزوف و دریای سیاه نیز در پی حملات اوکراین عملاً از کار افتادند، رفت‌وآمد دریایی در دریای خزر به طور چشمگیری افزایش یافته است.

دریای خزر راهی برای انتقال تجهیزات و قطعات نظامی روسیه به ایران فراهم می‌کند. ایران همچنین مقادیر فزاینده‌ای غلات روسی خریداری می‌کند؛ روندی که تا حدی به کاهش فشار ناشی از اختلال‌های لجستیکی بر تولیدکنندگان غلات روسیه کمک کرده است.

آیا روسیه نفوذ خود را در ایران افزایش می‌دهد؟

نیکیتا سماگین، پژوهشگر مسائل ایران، در یادداشتی که ۲۶ اکتبر در رسانه تبعیدی وژنویه ایستوریی منتشر شد، نوشت: «تهران ناچار است برای دریافت کمک بیشتر و گسترش همکاری‌هایش بیش از پیش به طرف روسی روی بیاورد. از این رو، پروژه‌های روسیه در ایران از منظر سودآوری اقتصادی چندان جذاب به نظر نمی‌رسند، اما کرملین در اینجا روی افزایش نفوذ سیاسی خود در منطقه سرمایه‌گذاری کرده است.»

سماگین یادآور می‌شود که ایران همچنان یکی از معدود مقاصد خارجی است که شرکت‌های روسی در آن پروژه‌های بزرگ انرژی، از جمله نیروگاه هسته‌ای بوشهر، را در دست دارند. با این حال، روسیه در گذشته نیز در وصول مطالبات مالی خود از ایران، از جمله هزینه‌های مربوط به ساخت نیروگاه بوشهر، با مشکلاتی روبه‌رو بوده است.

او می‌گوید با افزایش مشکلات اقتصادی ایران، بدهی‌های این کشور نیز احتمالاً بیشتر خواهد شد و در نتیجه «یا روابط دو کشور همچنان به بهای هزینه‌کرد روسیه گسترش خواهد یافت، یا باید از بیشتر این پروژه‌ها صرف‌نظر کرد.»

به باور سماگین، «نزدیکی روابط روسیه و ایران در سال‌های اخیر تقریباً به طور کامل نتیجه انزوای هر دو کشور بوده که آنها را به همکاری با یکدیگر سوق داده است.» از نظر او، جنگ، محاصره‌ای که به گفته این تحلیلگر با هدایت آمریکا اعمال شده و همچنین وخیم‌تر شدن روابط ایران با برخی همسایگانش از جمله امارات متحده عربی، گزینه‌های پیش روی تهران را بیش از پیش محدود کرده است.

سماگین پیش‌بینی می‌کند که با افزایش وابستگی ایران به روسیه، مسکو ممکن است در ازای کمک به تأمین مالی اقتصاد ایران، به دنبال امتیازهای ویژه برای شرکت‌های روسی باشد.

او در پایان می‌نویسد: «محاصره ایران، به ناگزیر، نفوذ روسیه را افزایش می‌دهد.»

مسعود پزشکیان و ولادیمیر پوتین در حال دست دادن و لبخند زدن
توضیح تصویر، روسای جمهوری پزشکیان و پوتین در دیدار ماه اکتبر

مقام‌های روسیه چه می‌گویند؟

از % title % عبور کنید و به ادامه مطلب بروید
خبرنامه
خبرنامه بی‌بی‌سی فارسی

گزیده‌ای از مهم‌ترین خبرها، گزارش‌های میدانی و گفت‌وگوهای اختصاصی را هر هفته در ایمیل خود دریافت کنید.

اینجا مشترک شوید

پایان % title %

ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه، گفته است که کشورش «همکاری نزدیکی با ایران دارد». او در دیدار با مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران، ۲۷ اکتبر گفت حجم تجارت دوجانبه در فاصله ژانویه تا اوت ۱۰/۴ درصد افزایش یافته است.

پوتین در دیدار قبلی خود با پزشکیان در اول سپتامبر گفته بود: «روسیه در همبستگی کامل با مردم ایران ایستاده است. ما شجاعت و مقاومت شما را در دفاع از منافع ملی‌تان تحسین می‌کنیم.» او افزود روسیه «حمایت لازم» و «کالاها و اقلام مورد نیاز» ایران را تامین می‌کند.

دمیتری مدودف، معاون رئیس شورای امنیت روسیه اخیرا گفت روابط روسیه و ایران از هر زمان دیگری نزدیک‌تر شده و حجم تجارت نیز همچنان در حال افزایش است. به نوشته روزنامه اقتصادی «ودوموستی»، او گفته بود حجم تجارت دو کشور در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۰ درصد افزایش یافته و با وجود مشکلات موجود همچنان رو به رشد است.

سرگی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، در جریان سفر خود به تهران در ۱۹ اکتبر گفت روسیه «به مردم دوست ایران کمک‌های بشردوستانه ارائه کرده است.» او همچنین گفت: «روسیه قصد ندارد اجرای توافق‌های اقتصادی و سرمایه‌گذاری با ایران را کنار بگذارد.»

لاوروف افزود: «در سازمان ملل تلاش‌ها برای توجیه اقدامات غیرقانونی و تجاوزکارانه آمریکا و اسرائیل علیه ایران را خنثی کردیم.» او همچنین خواستار «بازگرداندن آزادی کشتیرانی» در تنگه هرمز شد.

آیا روسیه کمک نظامی ارائه می‌دهد؟

گمان می‌رود روسیه به‌طور پنهانی به ایران و متحدانش کمک نظامی ارائه می‌کند.

یولیا روکنیفرد، کارشناس، در وب‌سایت یک شبکه روسی‌زبان نوشت که روسیه برخلاف کشورهای غربی «نیازی نمی‌بیند درباره آنچه به متحدش می‌رساند جار بزند، بنابراین ممکن است چیزی درباره آن نشنویم.»

او در ۱۶ اکتبر نوشت: «من شخصا کاملا محتمل می‌دانم که روسیه یافته‌های خود درباره تحول پهپادهای تهاجمی نوع گران را با ایران به اشتراک گذاشته باشد.» گران نسخه روسی پهپادی است که بر پایه پهپاد شاهد طراحی‌شده در ایران ساخته شده است.

روکنیفرد نوشت «متحدانی که بی‌سروصدا کمک می‌کنند» همچنان یکی از مهم‌ترین تکیه‌گاه‌های جمهوری اسلامی هستند، چون روسیه و چین این راه را در مقایسه با تهدید به استفاده از سلاح هسته‌ای، راهبردی کم‌خطرتر برای مقابله با آمریکا می‌دانند.

اسماگین گفت روسیه از طریق دریای خزر برای ایران سلاح منتقل می‌کند، «در درجه نخست قطعات پهپادها و موشک‌های ایرانی با این حال، او افزود روسیه تنها می‌تواند «حمایتی بسیار محدود» ارائه کند، چون نمی‌خواهد دیگر شرکای خود در خاورمیانه را خشمگین کند و بخش عمده منابع نظامی آن نیز در تهاجم به اوکراین به کار گرفته شده است.

خبرگزاری آسوشیتدپرس در ۲۷ اکتبر گزارش داد که روسیه از ژوئیه تا اکتبر اطلاعات ماهواره‌ای در اختیار ایران گذاشته و ایران نیز آن‌ها را با متحدان خود، از جمله شبه‌نظامیان عراقی و حوثی‌های یمن، به اشتراک گذاشته تا حملات به اهدافی در عربستان سعودی تسهیل شود.

روسیه ممکن است به‌طور خاص نگران تیره شدن روابطش با عربستان سعودی باشد، چون ریاض در اوپک‌پلاس جایگاهی محوری دارد، نهادی که بر میزان تولید و قیمت‌های بازار جهانی نفت تاثیر می‌گذارد.

عامل انرژی چه تاثیری بر روابط دارد؟

روسیه همچنان از بحران‌های خاورمیانه سود می‌برد، چون این بحران‌ها سهم آن را در بازار نفت و گاز افزایش می‌دهند و قیمت‌ها را بالا می‌برند.

علاوه بر تنگه هرمز، روسیه از جنگ یمن نیز منافع مشابهی به دست می‌آورد، چون آن درگیری هم باعث افزایش قیمت نفت شده است.

یکاترینا نوویکووا، استادیار دانشگاه اقتصاد پلخانوف روسیه، در یادداشتی ۲۷ اکتبر برای روزنامه «نزاویسیمایا گازتا» نوشت: «روسیه یکی از اصلی‌ترین برندگان تشدید تنش‌ها در خاورمیانه است.»

او اشاره کرد که درآمد بودجه روسیه از بخش نفت و گاز در ماه اکتبر در مقایسه با مدت مشابه سال قبل ۱۰ درصد افزایش یافته و به یک تریلیون روبل، حدود ۱۲ میلیارد دلار، رسیده است.

الکساندر فرولوف از موسسه ملی انرژی نیز۲۷ اکتبر به وب‌سایت «نوویه ایزوستیا» گفت ایران در زمستان قادر نیست گاز کافی برای مناطق شمالی خود تامین کند و روسیه پیشنهاد کرده این نیاز را برطرف کند. سرگی تسیویلیوف، وزیر انرژی روسیه، ۲۸ اکتبر گفت روسیه و ایران در حال گفت‌وگو درباره اجرای یک توافق مبادله گاز از طریق خط لوله‌ای هستند که از جمهوری آذربایجان عبور می‌کند.

او گفت وزیران انرژی هر سه کشور با اجرای این طرح موافقت کرده‌اند، اما برخی مسائل فنی هنوز حل نشده است.

اسماگین گفت روسیه در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ حجم محدودی بنزین و گازوئیل از طریق دریای خزر به ایران ارسال کرده بود با این حال، بحران سوخت در خود روسیه و تعداد اندک نفتکش‌های موجود در خزر، ظرفیت این نوع صادرات را محدود می‌کند.

گئورگ میرزایان، تحلیلگر سیاسی، به «نوویه ایزوستیا» گفت توسعه پروژه‌های گازی روسیه و ایران با رقابت دو کشور در بازار نیز پیچیده می‌شود. او افزود موضع آمریکا مانع نزدیک‌تر شدن بیشتر دو کشور است و یک حمله تمام‌عیار احتمالی آمریکا به ایران می‌تواند همکاری گازی روسیه و ایران را متوقف کند.

هرچند لاوروف آنچه را «ادعاهایی مبنی بر سود بردن روسیه از بحران بازار انرژی» خوانده رد کرده است، اسماگین می‌گوید «در عمل روسیه بزرگ‌ترین برنده بی‌ثباتی کنونی در خلیج فارس است.» نه‌ تنها قیمت نفت افزایش یافته، بلکه ایران، رقیب اصلی روسیه در بازار نفت چین، عملا به حاشیه رانده شده است.

اسماگین گفت: «در مجموع، کرملین بیش از هر طرف دیگری به ادامه درگیری در منطقه خلیج فارس علاقه دارد.»

پرچم ایران و روسیه

چرا تجارت غلات افزایش یافته است؟

کاهش ظرفیت روسیه برای صادرات غلات از طریق دریای سیاه و محاصره بنادر جنوبی ایران از سوی آمریکا باعث افزایش شدید صادرات غله روسیه به ایران از مسیر دریای خزر شده است.

روزنامه «ودوموستی» در ۳۰ سپتامبر به نقل از ولادیمیر پتریچنکو، مدیر یک شرکت تحلیلی، گزارش داد که در سال کشاورزی ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۷ که از اول ژوئیه آغاز شد، ایران بزرگ‌ترین واردکننده غلات روسیه بود.

او گفت در نتیجه، روسیه بیش از معمول ذرت و جو صادر کرده است، چون ایران برخلاف بسیاری از مشتریان اصلی غلات روسیه، بیشتر متقاضی ذرت و جو است تا گندم.

ولادیمیر پتریچنکو گفته است که انتظار می‌رود روسیه در فاصله ژوئیه تا سپتامبر بین ۸ تا ۸/۵ میلیون تن غله صادر کند؛ رقمی که در مدت مشابه سال ۲۰۲۵ حدود ۱۴ میلیون تن بود.

به گفته او، ظرفیت‌ها و حجم صادرات روسیه به طور قابل توجهی کاهش یافته است، چون دریای سیاه و دریای آزوف به روی کشتیرانی تجاری بسته شده‌اند. علاوه بر این، هزینه انتقال غلات به بنادر صادراتی دیگر، از جمله بنادر واقع در دریای بالتیک، نیز افزایش یافته و فشار بیشتری بر صادرات وارد کرده است.

به گفته او، ایران ۵۳۱ هزار تن ذرت، ۴۶۷ هزار تن جو و ۱۹۲ هزار تن گندم خریداری کرده است.

به نوشته روزنامه اقتصادی کامرسانت، افزایش تقاضا برای حمل‌ونقل کالا به ایران در نرخ کرایه کشتی‌هایی که از مسیر دریای خزر و از بندر آستراخان تردد می‌کنند نیز منعکس شده است. بر اساس داده‌های «مرکز شاخص قیمت»، هزینه حمل هر تن بار در این مسیر از ۴۷ دلار در سپتامبر ۲۰۲۵ به ۱۱۰ تا ۱۱۵ دلار یک سال بعد افزایش یافته است؛ یعنی رشدی در حدود ۱۳۰ تا ۱۴۰ درصد.

این روزنامه نوشت: «افزایش قیمت پس از تغییر مسیرهای صادراتی رخ داد که ناشی از نابودی زیرساخت‌های بندری در منطقه آزوف و دریای سیاه و محدودیت‌های شدید در تنگه هرمز بود.»

این گزارش همچنین کم‌آب شدن رود ولگا را یکی دیگر از عوامل موثر دانست، چون کشتی‌های موجود تنها با ۷۰ تا ۸۰ درصد ظرفیت خود بارگیری می‌شوند.

به نوشته این روزنامه، افزایش نرخ حمل‌ونقل در مسیر دریای خزر به‌ویژه چشمگیر بوده و از اواسط ژوئیه آغاز شده است؛ زمانی که حملات اوکراین به زیرساخت‌های بندری روسیه شدت گرفت و هم‌زمان ایران خرید غلات از روسیه را افزایش داد.

یوری اسلیوسار، فرماندار منطقه روستوف، در ۵ نوامبر تائید کرد که هر سه بندر دریایی این منطقه پس از مجموعه‌ای از حملات اوکراین عملا فعالیت خود را متوقف کرده‌اند. او گفت بنادر منطقه کراسنودار نیز با مشکلات مشابهی روبه‌رو هستند.

آندری کوچروف از یک شرکت مشاوره‌ای به «کامرسانت» گفت روسیه در فاصله ژانویه تا اوت ۲/۴ میلیون تن غله به ایران صادر کرده که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۷۰ درصد افزایش داشته است. او گفت این افزایش به‌ویژه پس از اواسط ژوئیه چشمگیر بوده است.

محمدرضا عارف، معاون رئیس‌جمهوری ایران، در دیدار ۱۹ اکتبر خود با میخائیل میشوستین، نخست‌وزیر روسیه، خواستار توسعه بنادر و مسیرهای حمل‌ونقل ایران و روسیه در دریای خزر شد. به گزارش خبرگزاری اینترفکس روسیه، عارف بر اهمیت این مسیر برای تامین غلات و دیگر مواد غذایی تاکید کرد.

اسماگین گفت: «برای ایران امروز، دریای خزر در درجه نخست ابزاری برای تضمین امنیت غذایی است.»

آیا ایران می‌تواند به مرکز ترانزیتی روسیه تبدیل شود؟

اسماگین همچنین گفت روسیه ممکن است از ایران به‌عنوان مرکز ترانزیتی برای دسترسی به بازارهای بین‌المللی استفاده کند.

به گفته او، افزایش تجارت از مسیر خزر ممکن است بخشی از همان منطقی باشد که در طرح کریدور ترانزیتی شمال-جنوب دیده می‌شود؛ مسیری که از روسیه، از طریق دریای خزر و قفقاز جنوبی، به ایران و خلیج فارس می‌رسد.

طرح‌های دیگر شامل ایجاد یک مرکز گازی بود که در آن گاز روسیه از طریق خطوط لوله جمهوری آذربایجان منتقل شود و سپس از بنادر جنوبی ایران به مقصدهای دیگر ارسال شود.

ایده دیگری نیز ایجاد یک مرکز غلات برای فروش غله روسیه به کشورهایی مانند عراق، افغانستان و پاکستان بود.

اسماگین گفت: «ایده تبدیل ایران به یک مرکز ترانزیتی برای روسیه بر این فرض استوار است که تهران به فشارهای غرب واکنش نشان نمی‌دهد، چون مدت‌هاست تحت تحریم قرار دارد.»

با این حال، تا زمانی که ایران در حال جنگ با آمریکا و اسرائیل باشد، اجرای چنین طرح‌هایی دور از دسترس خواهد ماند.

در اوایل نوامبر، مقام‌های ایرانی مشارکت روسیه در ساخت راه‌آهن رشت-آستارا را تصویب کردند که بخشی از کریدور حمل‌ونقل شمال-جنوب است. با این حال، یکی از موانع احتمالی، طرح آمریکا برای محدود کردن انتقال کالا و تجهیزات به ایران از طریق دریای خزر است که آن هم در ماه نوامبر اعلام شد. کاهش سطح آب دریای خزر نیز عامل دیگری است که این مسیر را با مشکل روبه‌رو می‌کند.