نشست تاریخی ترامپ، شی و پوتین؛ آیا سرنوشت جنگ ایران رقم میخورد؟

منبع تصویر، Getty Images
- نویسنده, خشایار جنیدی، خبرنگار بیبیسی در واشنگتن
- منتشر شده در
- زمان مطالعه: ۴ دقیقه
دیدار دونالد ترامپ، شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین، رهبران آمریکا، چین و روسیه در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه، اپک، از کمسابقهترین رویدادهای دیپلماتیک سالهای اخیر است؛ نشستی که میتواند تصویری از توازن تازه قدرت در جهان ارائه کند.
در حالی که جنگ ایران و آمریکا، جنگ اوکراین و رقابت اقتصادی واشنگتن و پکن همچنان بر روابط بینالمللی سایه انداختهاند، رهبران سه قدرت بزرگ پنجشنبه ۱۹ نوامبر، ۲۸ آبان، در شنژن چین دیدار میکنند.
این نخستین نشست سهجانبه در سطح رهبران کنونی این کشورهاست؛ سه قدرتی که در مجموع بخش عمده زرادخانه هستهای جهان را در اختیار دارند.
اهمیت این دیدار فراتر از دستور کار رسمی آن است.
از پایان جنگ سرد، روابط این سه کشور عمدتاً در قالب رقابتهای دوجانبه تعریف شده است ولی حالا دیداری برگزار میشود که یادآور نشستهای تاریخی قدرتهای بزرگ در دوران جنگ جهانی دوم، از جمله کنفرانس تهران در سال ۱۹۴۳ و کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ است.
با این حال، یک تفاوت بنیادی وجود دارد: در تهران و یالتا، رهبران آمریکا، بریتانیا و شوروی متحدانی بودند که درباره آینده جنگ و نظم پس از آن گفتوگو میکردند.
اما دونالد ترامپ، شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین امروز نه متحد، بلکه بازیگرانی با منافع گاه متضاد هستند.
به همین دلیل، مقایسه این نشست با «یالتای جدید» بیش از آنکه توصیف یک توافق قریبالوقوع باشد، بیانگر نگرانی از بازگشت دیپلماسی قدرتهای بزرگ و تصمیمگیری درباره سرنوشت کشورهای دیگر است.
از تسلیحات هستهای تا اوکراین و رقابت اقتصادی
یکی از موضوعات اصلی نشست، کنترل تسلیحات هستهای است.
آقای ترامپ خواهان گفتوگو درباره کاهش زرادخانههای اتمی سه کشور شده، اما چین که زرادخانه هستهای کوچکتری نسبت به آمریکا و روسیه دارد، تمایل چندانی به پذیرش محدودیتهای مشابه نشان نداده است.
جنگ اوکراین نیز، با وجود گزارشهای متناقض در این مورد که آیا در دستور کار رسمی اجلاس است یا نه، بر فضای مذاکرات سایه خواهد انداخت.
واشنگتن پیشتر اعلام کرده بود که آقای ترامپ قصد ندارد این موضوع را در نشست سهجانبه مطرح کند، اما گزارشهای تازهتر از احتمال گفتوگو درباره آن حکایت دارد.
همچنین انتظار میرود رئیسجمهور آمریکا در حاشیه اجلاس اپک، دیداری جداگانه با ولادیمیر پوتین داشته باشد.
اختلافات تجاری آمریکا و چین، محدودیتهای صادرات فناوریهای پیشرفته و موضوع تایوان نیز از موضوعاتی هستند که بر روابط طرفین اثر میگذارند.
برای ولادیمیر پوتین، نشستن در کنار رهبران آمریکا و چین، فرصتی برای نمایش جایگاه روسیه بهعنوان یکی از سه قدرت تعیینکننده جهان است.
برای شی جینپینگ، میزبانی این نشست میتواند نشانه افزایش نقش چین در دیپلماسی جهانی باشد.
دونالد ترامپ نیز میتواند آن را فرصتی برای نشان دادن توانایی خود در مذاکره مستقیم با دو رقیب اصلی آمریکا معرفی کند.
ایران؛ موضوع مشترک سه قدرت با منافع متفاوت

منبع تصویر، Getty Images
به نظر میرسد یکی از مهمترین موارد گفتوگو در این نشست جنگ ایران خواهد بود.
یک مقام ارشد آمریکایی تأیید کرده است که آقای ترامپ قصد دارد موضوع ایران را در گفتوگو با همتایانش مطرح کند، هرچند هنوز مشخص نیست واشنگتن چه پیشنهاد مشخصی ارائه خواهد داد.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که چین و روسیه، با وجود روابط نزدیک با ایران، اهداف یکسانی را دنبال نمیکنند.
چین، مهمترین خریدار نفت ایران، از یک سو در حفظ روابط اقتصادی با تهران منفعت دارد و از سوی دیگر، خواهان جلوگیری از گسترش جنگ و اختلال طولانیمدت در مسیرهای انتقال انرژی است. پکن همچنین نمیخواهد اختلافات بر سر ایران به تقابل تازهای با واشنگتن تبدیل شود و مذاکرات اقتصادی دو کشور را به خطر بیندازد.
برای روسیه، محاسبات پیچیدهتر است.
مسکو از شرکای راهبردی تهران است، اما تنش در خاورمیانه میتواند بخشی از توجه و منابع نظامی آمریکا را از جنگ اوکراین منحرف کند.
افزایش قیمت جهانی انرژی نیز ممکن است به نفع صادرکنندگان روسی تمام شود.
بنابراین، خواسته مسکو الزاماً پایان سریع فشار بر ایران نیست.
در مقابل، دونالد ترامپ ممکن است تلاش کند از نفوذ اقتصادی چین و روابط سیاسی و امنیتی روسیه با ایران برای وادار کردن تهران به پذیرش نوعی توافق استفاده کند.
چنین توافقی میتواند به واشنگتن امکان دهد بدون آغاز موج تازهای از حملات گسترده، راهی برای پایان دادن به جنگ یا تثبیت آتشبس پیدا کند.
آیا چین و روسیه حاضرند بر ایران فشار بیاورند؟
پرسش تعیینکننده این است که پکن و مسکو در برابر همکاری با واشنگتن چه امتیازی مطالبه خواهند کرد.
چین ممکن است ترجیح دهد موضوع ایران را در چارچوب روابط گستردهتر اقتصادی با آمریکا بررسی کند؛ از تعرفههای تجاری گرفته تا محدودیتهای فناوری.
روسیه نیز احتمالاً تمایلی ندارد بدون دریافت امتیاز در پروندههای مرتبط با اوکراین یا تحریمهای غرب، از اهرم نفوذ خود بر تهران استفاده کند.
با این همه، نباید نفوذ این دو کشور را با توانایی آنها برای تحمیل یک توافق بر ایران یکسان دانست.
چین و روسیه میتوانند بر محاسبات تهران اثر بگذارند، اما تصمیمگیری نهایی درباره برنامه هستهای، توان موشکی، تحریمها و شرایط پایان جنگ همچنان به حکومت ایران و ارزیابی آن از موازنه قدرت بستگی خواهد داشت.
به هر حال، نشست شنژن لزوماً به توافقی درباره ایران منجر نخواهد شد.
اختلاف منافع سه کشور، پیچیدگی جنگ و نبود نشانهای از توافق بر سر شرایط پایان آن، احتمال دستیابی به نتیجهای فوری را محدود میکند.
با این حال، اهمیت نشست شاید در تصمیمهایی نباشد که رهبران سه کشور همان روز اعلام میکنند، بلکه در چارچوبی باشد که برای مذاکرات بعدی شکل میدهند.
برای ایران، پرسش اساسی این است: آیا چین و روسیه همچنان نقش تکیهگاههای سیاسی و اقتصادی تهران را ایفا خواهند کرد یا در چارچوب معاملهای گستردهتر با آمریکا، برای تغییر مواضع ایران فشار بیشتری وارد خواهند آورد؟




























