«می‌خواستم قوی و مستقل باشم»؛ روایت یک زن موتورسوار از تغییر نقش زنان در عربستان

دختری با کلاه ایمنی موتورسواری، تنها چشمهایش پیدا ست که به سمت دوربین نگاه می‌کند
توضیح تصویر، صدف که از نام «سم» استفاده می‌کند، کلاه ایمنی موتورسیکلت بر سر دارد
    • نویسنده, هیوار حسن
    • شغل, بی‌بی‌سی عربی
  • منتشر شده در
  • زمان مطالعه: ۷ دقیقه

در خیابان‌های جده، جایی که رفت‌وآمد خودروها با ضرباهنگ شهری که به‌سرعت در حال دگرگونی است درهم می‌آمیزد، زنی جوان که در عربستان سعودی متولد و بزرگ شده، با موتورسیکلت خود مسیرش را باز می‌کند.

برای صدف محمد شریف، که خود را «سم» معرفی می‌کند، موتورسیکلت تنها یک سرگرمی یا راهی برای پر کردن اوقات فراغت نبوده، بلکه بخشی از سفری شخصی برای بازیابی اعتمادبه‌نفس و احساس استقلال بوده است.

این زن جوان که خود را از کودکی شیفته ماجراجویی توصیف می‌کند، می‌گوید آشنایی‌اش با موتورسیکلت در دوره‌ای دشوار از زندگی‌اش آغاز شد؛ زمانی که به گفته خودش «نیاز داشتم از خانه بیرون بیایم، تعادل پیدا کنم و خودم را دوباره به دست بیاورم.»

۵ ژوئیه ۲۰۲۳، زنی در یکی از خیابان‌های ریاض در حال رانندگی
توضیح تصویر، عربستان در ۲۴ ژوئن ۲۰۱۸، اجازه رانندگی زنان را صادر کرد و به این ترتیب تنها ممنوعیت از این نوع در جهان برای رانندگی زنان پایان یافت

داستان سم در زمانی روایت می‌شود که زندگی زنان در عربستان سعودی شاهد دگرگونی‌های اجتماعی و اقتصادی شتابانی است؛ تحولاتی که در چند سال گذشته بیش از پیش آشکار شده‌اند.

اجازه رانندگی به زنان در ژوئن ۲۰۱۸ یکی از نمادین‌ترین تغییرات در این مسیر بود. پیش از آن، زنان در عربستان سعودی برای دهه‌ها اجازه رانندگی نداشتند.

بر اساس آمار سازمان کل آمار عربستان سعودی، بین ژوئن ۲۰۱۸ تا ژانویه ۲۰۲۰، در مجموع ۱۷۴ هزار و ۶۲۴ گواهینامه رانندگی برای زنان صادر شد.

آنچه روزگاری عادی بود، در حال تغییر است

زنانی با پرچم عربستانی سعودی در مسابقه دوچرخه‌سواری در دانشگاه شاهدخت نوره در ریاض، ۱۱ اکتبر ۲۰۱۹
توضیح تصویر، زنان در مسابقه دوچرخه‌سواری در دانشگاه شاهدخت نوره در ریاض، ۱۱ اکتبر ۲۰۱۹

دولت عربستان می‌گوید این تحول در چارچوب «چشم‌انداز ۲۰۳۰» قرار دارد که افزایش مشارکت زنان در بازار کار را یکی از اهداف خود تعیین کرده است.

مشارکت زنان سعودی در بازار کار از هدف اولیه ۳۰ درصدی چشم‌انداز عبور کرده و مقام‌ها را واداشته است هدف را به ۴۰ درصد تا سال ۲۰۳۰ افزایش دهند.

اما ارقام اقتصادی به‌ تنهایی همه داستان تغییر اجتماعی را روایت نمی‌کنند.

در زندگی روزمره، برخی زنان همچنان در حال آزمودن مرزهای تازه آن چیزی هستند که از نظر اجتماعی معمول تلقی می‌شود؛ چه در کار، ورزش، رفت‌وآمد یا دنبال کردن سرگرمی‌هایی که به‌طور سنتی با مردان مرتبط بوده‌اند.

تجربه سم در همین چارچوب قرار می‌گیرد.

سه  زن با لباس مخصوص موتورسواری و کلاه ایمنی
توضیح تصویر، سم در کنار دو نفر از همکارانش با لباس مخصوص موتورسیکلت‌سواری

«اول بر ترس غلبه کردم، بعد تعادلم را پیدا کردم»

سم می‌گوید در آغاز، مانند بسیاری از کسانی که برای نخستین بار موتورسیکلت‌سواری را امتحان می‌کنند، «ترسیده و مضطرب» بود.

او به بی‌بی‌سی عربی می‌گوید حتی نمی‌دانست چگونه تعادلش را حفظ کند.

مربی‌اش به او توصیه کرد ابتدا دوچرخه‌سواری یاد بگیرد و بعد به تمرین موتورسیکلت برگردد.

سم همین کار را کرد. ابتدا یاد گرفت چگونه تعادل بدنش را روی دوچرخه حفظ کند، سپس به موتورسیکلت برگشت، بر ترسش غلبه کرد و تعادل بیشتری پیدا کرد.

به گفته او، همین گام کوچک آغاز یک تحول بزرگ‌تر بود.

در شروع، احساس «تنها بودن» در محیط اطرافش همیشه همراهش بود. دیدن زنی که در خیابان‌های عربستان موتورسیکلت می‌راند هم صحنه‌ای معمول نبود، اما او تصمیم گرفت ادامه دهد.

«جذابیت قدرت و کنترل»

سام در کنار موتورش، چند موتور دیگر آنسوتر پارک هستند
توضیح تصویر، سم در کنار چند موتورسیکلت ایستاده است
از % title % عبور کنید و به ادامه مطلب بروید
خبرنامه
خبرنامه بی‌بی‌سی فارسی

گزیده‌ای از مهم‌ترین خبرها، گزارش‌های میدانی و گفت‌وگوهای اختصاصی را هر هفته در ایمیل خود دریافت کنید.

اینجا مشترک شوید

پایان % title %

وقتی به پنج سال پیش برمی‌گردد، به یاد می‌آورد که چگونه با تحسین به موتورسواران نگاه می‌کرد؛ افرادی که برای او نماد قدرت و استواری بودند. موتورسیکلت‌های بزرگ، لباس‌های ایمنی و مهارت موتورسواران در کنترل وسیله‌ای سنگین و پرسرعت، او را مجذوب خود کرده بود.

می‌گوید: «می‌خواستم مثل آن‌ها باشم، قوی و مستقل.»

با گذشت زمان، این علاقه به تمرین مداوم و سپس به مهارتی حرفه‌ای تبدیل شد؛ مهارتی که به او امکان داد به مربی رسمی موتورسواری تبدیل شود.

بعدتر، سم همراه چند زن دیگر در جده یک گروه زنان موتورسوار با نام «دختران موتورسوار» راه‌اندازی کرد و از طریق شبکه‌های اجتماعی گروهش را معرفی کرد تا زنان بیشتری را به این ورزش ترغیب کند.

اعضای گروه در صفحه اینستاگرام خود، ویدئوهایی از سفرها و تمرین‌هایشان منتشر می‌کنند و به زنان جوان دیگری که می‌خواهند موتورسیکلت‌سواری یاد بگیرند اما نمی‌دانند از کجا شروع کنند یا از چه کسی راهنمایی بگیرند، مشورت می‌دهند.

تعداد اعضای جامعه زنان موتورسوار که سم بنیان گذاشته به حدود ۱۷۰ نفر رسیده است.

او می‌گوید: «دیگر یک گروه کوچک نیستیم، به شبکه‌ای تبدیل شده‌ایم که در آن از یکدیگر حمایت می‌کنیم.»

به گفته سم، تاکنون بیش از ۲۰۰ زن از طریق این گروه برای توسعه و بهبود مهارت‌های موتورسیکلت‌سواری خود حمایت و کمک دریافت کرده‌اند.

او می‌گوید بسیاری از اعضا بسیار فعال‌اند، به‌ویژه در تمرین منظم. آن‌ها بیشتر آخرهفته‌ها برای موتورسواری و شرکت در فعالیت‌ها و رویدادهای مختلف بیرون می‌روند، از جمله «تور اکتبر صورتی» و «تور روز ملی عربستان»، و همچنین مجموعه‌ای گسترده از برنامه‌های اجتماعی و رویدادهای موتورسیکلت‌سواری که در طول سال برگزار می‌شوند.

سم امیدوار است در آینده یک مدرسه رسمی و از نظر قانونی به‌رسمیت‌شناخته‌شده برای آموزش موتورسیکلت‌سواری تاسیس کند تا بتواند آموزش تخصصی را در چارچوب‌ها و استانداردهای مورد تائید ارائه دهد.

سام یک کلاه ایمنی در دست دارد و مقابل چند موتورسیکلت ایستاده است
توضیح تصویر، سم با کلاه ایمنی خود مقابل چند موتورسیکلت ایستاده است

از استثنا تا بخشی از زندگی روزمره

سم خود را تنها زن موتوسوار نمی‌داند، بلکه خود را بخشی از نسلی از زنان در عربستان می‌بیند که فضاهای تازه‌ای را در زندگی عمومی تجربه می‌کنند.

داده‌های رسمی تازه نشان می‌دهند حضور زنان سعودی در حوزه‌هایی خارج از نقش‌های سنتی در حال گسترش است.

بر اساس آمار رسمی، در سال ۲۰۲۴، ۲۲ زن سعودی حق ثبت اختراع دریافت کردند و زنان سعودی ۱۹۵۶ جایزه داخلی و بین‌المللی در حوزه ورزش به دست آوردند.

این ارقام به این معنا نیست که تجربه زنان در سراسر عربستان یکسان است یا تحولات اجتماعی در همه‌ جا با سرعتی مشابه رخ داده است، اما نشان می‌دهد حوزه‌هایی که زنان سعودی در آن‌ها حضور دارند، از بازار کار و آموزش گرفته تا ورزش و فعالیت‌های تفریحی، گسترده‌تر شده است.

گسترش مشارکت زنان نیز لزوما به معنای تحقق برابری حقوقی و اجتماعی نیست.

دیده‌بان حقوق بشر در گزارش سال ۲۰۲۶ خود هشدار می‌دهد که اصلاحاتی که به‌عنوان نشانه‌های نوسازی معرفی می‌شوند، هم‌زمان با ادامه محدودیت‌های قانونی همراه‌اند. برخی از این محدودیت‌های قانونی از طریق نظام احوال شخصیه، استقلال و حقوق زنان در موضوعاتی مانند ازدواج، طلاق و حضانت اعمال می‌شوند.

هنگام غروب، سام سوار بر موتورسیکلتش در خیابان
توضیح تصویر، سم سوار بر موتورسیکلتش در خیابان

میان قانون و نگاه جامعه

در اینجا باید میان محدودیت‌های قانونی و سنت‌های اجتماعی تفاوت قائل شد. زنان در عربستان سعودی هرگز به‌طور قانونی از موتورسواری منع نشده بودند؛ به همان شکلی که تا پیش از سال ۲۰۱۸ از رانندگی خودرو منع می‌شدند.

در سال ۲۰۱۷، خبرگزاری رسمی عربستان سعودی توضیح داد که مجوز رانندگی برای زنان شامل موتورسیکلت نیز می‌شود و مقررات نظام راهنمایی و رانندگی و آیین‌نامه‌های اجرایی آن برای زنان و مردان به یکسان اعمال می‌شود.

اما وجود یک حق قانونی «لزوما به این معنا نیست که انجام آن فعالیت یک‌شبه به امری عادی و پذیرفته‌شده در جامعه تبدیل شود». سم می‌گوید این دقیقاً یکی از چالش‌هایی بوده که با آن روبه‌رو شده است.

به گفته او، پذیرش حضور زنان موتور‌سوار در همه جا یکسان نیست و واکنش‌ها می‌تواند از فردی به فرد دیگر و از شهری به شهر دیگر متفاوت باشد.

با این حال، او معتقد است روند کلی در سال‌های اخیر مثبت‌تر شده و میزان حمایتی که زنان امروز دریافت می‌کنند، به‌مراتب بیشتر از گذشته است.

سم همچنین بر این باور است که حمایت برخی چهره‌های شناخته‌شده ورزشی به افزایش حضور و دیده‌شدن زنان در این عرصه کمک کرده است.

«به نظرهای منفی اهمیتی ندادم»

یکی از بزرگ‌ترین موانع پیش روی زنان در این حوزه، نبود محیطی آشنا و در دسترس برای آغاز این مسیر بوده است.

سم می‌گوید هزینه آموزش و تهیه تجهیزات ایمنی برای برخی افراد می‌تواند بالا باشد. علاوه بر این، زنی که وارد عرصه‌ای می‌شود که به طور سنتی در اختیار مردان بوده، ممکن است بارها ناچار شود توانایی‌های خود را ثابت کند. با این حال، او تاکید می‌کند که «اجازه ندادم نظرها و حرف‌های منفی انتخاب‌هایم را تعیین کنند.»

هدف او از ابتدا این بود که موتورسواری را به شکلی درست و ایمن یاد بگیرد و از طریق تمرین مداوم، اعتمادبه‌نفس خود را تقویت کند.

او می‌گوید مادرش، پیش از درگذشت، یکی از بزرگ‌ترین حامیانش بود: «به من افتخار می‌کرد و همیشه تشویقم می‌کرد زنی مستقل باشم که بتواند روی خودش حساب کند.»

درباره برادرانش نیز می‌گوید آنها در ابتدا با این ایده مخالف بودند، اما بعدها نظرشان تغییر کرد و حتی خودش آموزش موتورسواری به یکی از برادرانش را بر عهده گرفت.

سم معتقد است تجربه‌های فردی مانند تجربه او می‌توانند به مرور بخشی از تغییری بزرگ‌تر در نگاه زنان به خود و جایگاهشان در جامعه شوند. او می‌گوید مسیرش هنوز ادامه دارد و قصد ندارد فقط به آموزش موتورسواری بسنده کند. هدف او توسعه بیشتر مهارت‌هایش، شرکت در مسابقات موتورسواری و جلب حمایت نهادهای رسمی از ورزش زنان است.

او می‌گوید: «موتورسیکلت فقط یک وسیله نیست؛ احساسی از آزادی است. این داستانی است که هر روز می‌نویسم و راهی است برای رسیدن به خودِ واقعی‌ام.»

در شرایطی که حضور زنان در عربستان سعودی در حوزه‌هایی که پیش‌تر مشارکت کمتری در آنها داشتند رو به گسترش است، تجربه‌هایی از این دست نیز به‌تدریج از یک استثنای قابل توجه به بخشی از چشم‌انداز اجتماعی در حال تغییر این کشور تبدیل می‌شوند.