खोकताना, शिंकताना किंवा मोठ्याने हसताच लघवी होते? अनेक महिला दुर्लक्ष करत असलेल्या समस्येची 'ही' लक्षणं

या महिलांना कुठे प्रवासाला जायचं तर धाकधूक व्हायला लागतं. इतक्या लांबच्या प्रवासात आपल्याला लघवीवर थोडंही नियंत्रण राहिलं नाहीतर? हा पहिला प्रश्न त्यांच्या मनात येतो.

चारचौघात बोलत असताना आपण खोकलो, शिंकलो तर ताबा सुटून अचानक लघवी होते? कधी जीने चढताना, मोठ्यानं हसतानाही लघवी होते. हा अनुभव अनेक महिलांना येतो. मग जड वस्तू उचलतानाही लघवी होईल असं वाटायला लागतं.

अशा महिला मग या क्रिया टाळायलाच लागतात. परंतु भीतीपोटी आणि लाज वाटत असल्यामुळे त्या यावर बोलायलाही तयार नसतात.

गर्भधारणा, प्रसूती, रजोनिवृत्ती, वाढतं वय, लठ्ठपणा किंवा मधुमेह यांसारख्या कारणांमुळे पेल्विक फ्लोअरचे स्नायू कमकुवत होऊ शकतात आणि त्याचा परिणाम मूत्राच्या नियंत्रणावर होतो. यालाच वैद्यकीय भाषेत 'स्ट्रेस युरिनरी इन्कॉन्टिनेन्स' म्हटलं जातं. एरव्ही सोप्या शब्दात याला लघवी गळणं किंवा युरिन लिकेज असं म्हटलं जातं.

अनेक महिलांना ही समस्या वय वाढल्यावर किंवा बाळंतपणानंतर होणारी 'सामान्य' गोष्ट वाटते. त्यामुळे त्या उपचार घेण्याऐवजी ती सहन करत राहतात. मात्र तज्ज्ञांच्या मते, कोणत्याही वयात अशी आपल्या इच्छेविना लघवी होणं हे दुर्लक्षित करण्यासारखे लक्षण नाही.

योग्य वेळी तपासणी आणि उपचार घेतल्यास ही समस्या नियंत्रणात आणणं शक्य आहे. पेल्विक फ्लोअर व्यायाम, जीवनशैलीतील बदल, औषधं आणि गरज भासल्यास शस्त्रक्रियाही प्रभावी ठरू शकतात.

त्यामुळे लघवी गळणं हे 'वयामुळे होतंच' म्हणून स्वीकारण्याऐवजी त्याकडे आरोग्याच्या दृष्टीने गांभीर्याने पाहण्याची गरज आहे. अनेक महिलांना 'यावर काहीच उपाय नाही', 'हे आपल्याला सहन करावं लागतंच', असं वाटत असतं.

त्रास कसा वाढत जातो?

लघवी गळण्याची समस्या अनेकदा हळूहळू वाढत जाते. सुरुवातीला फक्त खोकताना किंवा व्यायाम करताना होणारी ही गळती नंतर दैनंदिन जीवनावर परिणाम करू लागते.

काही महिलांमध्ये त्यामुळे प्रवास, व्यायाम, सामाजिक कार्यक्रम किंवा अगदी घराबाहेर पडणंही त्रासदायक ठरू शकते. जर लघवी गळण्यासोबत जळजळ, वेदना, लघवीत रक्त, वारंवार संसर्ग किंवा मूत्राशय पूर्ण रिकामा न झाल्याची भावना असेल तर डॉक्टरांचा सल्ला घेणं अधिक महत्त्वाचं ठरतं.

तज्ज्ञ सांगतात की, उपचार जितक्या लवकर सुरू होतील तितके परिणाम चांगले मिळू शकतात. पेल्विक फ्लोअर स्नायूंचे व्यायाम, वजन नियंत्रण, बद्धकोष्ठता आणि दीर्घकालीन खोकला यांवर उपचार करणं अशा साध्या उपायांमुळेही अनेक महिलांना आराम मिळतो.

काही प्रकरणांमध्ये औषधं किंवा विशेष प्रक्रिया करण्याची गरज भासू शकते. सर्वांत महत्त्वाचं म्हणजे, अशी लघवी गळणं ही लाज वाटून गप्प बसण्याची समस्या नाही. ती एक वैद्यकीय स्थिती आहे आणि तिच्यावर उपचार उपलब्ध आहेत. त्यामुळे अस्वस्थता सहन करण्याऐवजी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणं हा पहिला आणि सर्वात महत्त्वाचा टप्पा आहे.

हसताना, खोकताना, शिंकताना काय होत असतं?

हसणं, खोकणं, शिंकणं, धावणं, उड्या मारणं किंवा जड वस्तू उचलणं यामुळे पोटामध्ये आत दाब अचानक वाढतो.

एरव्ही म्हणजे सामान्य स्थितीत पेल्व्हिक फ्लोअरचे स्नायू आणि मूत्रमार्गाला आधार ऊती हा दाब सहन करुन लघवी बाहेर पडू देत नाहीत. मात्र हा आधार कमकुवत झाला किंवा तिथल्या स्नायूंचा समन्वय बिघडला तर लघवी गळायला लागते.

म्हणजेच याचा अर्थ मूत्राशयात बिघाड झालाय असं नाही तर तिथं आधार देणाऱ्या व्यवस्थेमध्ये कमकुवतपणा आलाय असा होतो.

महिलांमध्ये आवेगामुळे होणारा मूत्र असंयम (Urge Urinary Incontinence), ताणामुळे होणारा मूत्र असंयम (Stress Urinary Incontinence) आणि मिश्र प्रकारचा मूत्र असंयम (Mixed Urinary Incontinence) हे सर्वाधिक सामान्य प्रकार आहेत.

कोणते उपचार उपलब्ध आहेत?

यावर कोणते उपचार करायचे हे त्या समस्येचा प्रकार, तीव्रता आणि मूळ कारण यावर अवलंबून असतो.

सुरुवातीला पेल्व्हिक फ्लोअर व्यायाम, ब्लॅडर ट्रेनिंग, जीवनशैलीतील बदल आणि वर्तनात्मक उपाय यांचा सल्ला दिला जातो.

काही महिलांना औषधे किंवा विशेष उपकरणांचा फायदा होऊ शकतो. स्ट्रेस युरिनरी इन्कॉन्टिनेन्स दीर्घकाळ टिकल्यास इंजेक्शन्स किंवा स्लिंग सर्जरीसारखे पर्याय विचारात घेतले जाऊ शकतात.

मात्र उपचार सुरू करण्यापूर्वी अचूक निदान होणे अत्यंत आवश्यक आहे, ते डॉक्टरांकडूनच करणं महत्त्वाचं आहे. कोणतंही निदान स्वतःच करुन उपचार किंवा व्यायाम करायला सुरुवात करू नये.

पेल्व्हिक फ्लोअर म्हणजे काय?

पेल्व्हिक फ्लोअर म्हणजे पेल्व्हिस खालच्या बाजूला असलेल्या स्नायू आणि लिगामेंट्सचा समूह. पेल्व्हिस म्हणजे कंबरेखालचा, पोटाच्या खालच्या भागात असलेला हाडांचा आणि स्नायूंचा भाग.

थोडक्यात पेल्व्हिस ही इमारत आहे असं म्हटलं तर पेल्व्हिक फ्लोअर हा त्याच्या तळाशी असलेला स्नायू आणि ऊतींचा लवचिक असा समूह असतो.

हा भाग पाठीच्या कण्याचं खालचं टोक आणि दोन्ही मांड्यांची हाडे यांना जोडतो. हा भाग शरीराचं वजन सांभाळतो आणि पोटाखालचे महत्त्वाचे अवयव जागच्या जागी धरून ठेवतो.

सोप्या भाषेत सांगायचं तर हे स्नायू शरीराच्या खालच्या अवयवांना आधार देतात. लघवी आणि शौच नियंत्रित ठेवणं, पोटात दाब वाढला की अवयवांना आधार मिळणं आणि लैंगिक कार्य सुरळीत राहणं या सगळ्यात पेल्व्हिक फ्लोअरची भूमिका महत्त्वाची असते.

गरोदरपण, प्रसूती, वाढतं वय, लठ्ठपणा, सतत होणारं बद्धकोष्ठ किंवा काही शस्त्रक्रियांमुळे पेल्व्हिक फ्लोअरचे स्नायू कमकुवत होऊ शकतात. मात्र सगळ्यांच्या समस्या स्नायू कमजोर झाल्यामुळेच होतात असं नाही.

काही लोकांमध्ये पेल्व्हिक फ्लोअर स्नायू खूप कडक किंवा अतिसक्रिय म्हणजे ओव्हरअॅक्टिव्ह असतात. अशा स्थितीत पेल्व्हिक वेदना, लघवी करताना त्रास किंवा लैंगिक वेदना जाणवू शकतात.

त्यामुळे प्रत्येक समस्येवर या स्नायूंना बळकटी आणणारे म्हणजेच स्ट्रेंग्दनिंगचे व्यायामच योग्य ठरतात असं नाही.

वय वाढल्यावर मूत्राशय, मूत्रसंस्थेमध्ये काय बदल होतात?

लघवी गळण्याचं स्वरुप कोणतंही असलं तरी डॉक्टरांकडून या समस्येची तपासणी करणं आवश्यक आहे. त्याकडे दुर्लक्ष करू नये. वय वाढल्यावर महिलांच्या मूत्रसंस्थेत होणाऱ्या बदलांबाबत आम्हाला डॉ. सोनी मेहता यांनी माहिती दिली. त्या मुंबईतल्या खार येथे असलेल्या पी. डी. हिंदुजा रुग्णालय आणि एमआरसीमध्ये मूत्ररोगतज्ज्ञ आणि अँड्रॉलॉजिस्ट कन्सल्टंट म्हणून कार्यरत आहेत.

बीबीसी मराठीशी बोलताना त्या म्हणाल्या, "वयानुसार पेल्व्हिक फ्लोअर स्नायूंचा आधार कमी होतो. यामुळे सिस्टोसील आणि रेक्टोसीलसारख्या समस्या निर्माण होऊ शकतात. त्यामुळे मूत्राशय पूर्णपणे रिकामा होण्यास अडचण येते. तसंच मूत्रमार्ग अरुंद होणं, मूत्रमार्गात सतत संसर्ग होणं आणि लघवी पूर्णपणे न होणं अशा समस्या उद्भवू शकतात.

रजोनिवृत्तीनंतर हार्मोनल बदलांमुळे मूत्र विसर्जनाची जागाही अरुंद होऊ शकते आणि मूत्र नियंत्रित ठेवण्याची क्षमता कमी होते."

वृद्धत्व आणि प्रसूती याशिवाय याची काही दुसरी कारणं आहेत का? असा प्रश्न विचारल्यावर डॉ. मेहता म्हणाल्या, "दीर्घकाळ खोकला असणं, दीर्घकालीन बद्धकोष्ठता, लठ्ठपणा, मेटाबॉलिक सिंड्रोम आणि मधुमेह हे लघवी गळण्याचा धोका वाढवणारे महत्त्वाचे घटक आहेत. लठ्ठपणा आणि मेटाबॉलिक सिंड्रोम शरीरातील सर्व अवयवांवर परिणाम करतात, त्यामध्ये मूत्राशयाचाही समावेश होतो. यामुळे मूत्राशय नियंत्रित करणाऱ्या मज्जातंतूंवर परिणाम होऊन विविध प्रकारच्या मूत्र असंयमतेच्या समस्या निर्माण होऊ शकतात."

या स्थितीचं निदान करण्यासाठी कराव्या लागणाऱ्या तपासण्यांबद्दल बोलताना डॉ. सोनी मेहता म्हणाल्या, "याच्या निदानासाठी लघवीची सामान्य तपासणी, लघवीची कल्चर चाचणी, अल्ट्रासाऊंड अशा प्राथमिक तपासण्यांपासून ते युरोडायनॅमिक स्टडीसारख्या सखोल तपासण्यांपर्यंत अनेक चाचण्या कराव्या लागू शकतात. या चाचण्यांचं अचूक विश्लेषण करण्यासाठी मूत्ररोगतज्ज्ञांचं मार्गदर्शन आवश्यक असते."

गरोदरपणात पेल्व्हिक फ्लोअरवर काय परिणाम होतो आणि त्याचा मूत्रनियंत्रणावर काय परिणाम होतो?

गरोदर असताना पेल्व्हिक फ्लोअरवर मोठा ताण येतो. गर्भाशयाचा आकार वाढत गेल्यानं पेल्व्हिक भागावरील दबाव वाढतो.

त्याचबरोबर हार्मोन्समधील बदल आणि शारीरिक बदल मूत्र नियंत्रणात महत्त्वाची भूमिका बजावणाऱ्या स्नायू व ऊतींवर परिणाम करतात.

काही महिलांना प्रसूतीपूर्वीच लघवी गळण्याची समस्या जाणवू लागते. गर्भधारणेदरम्यान अशी समस्या झाल्यास प्रसूतीनंतरही ती कायम राहण्याचा धोका वाढतो. वय, वजन आणि याआधीच्या गर्भधारणांचाही यावर परिणाम होतो.

प्रसुतीनंतर ज्या महिलांना हा त्रास सुरू होतो त्याबद्दल आम्ही डॉ. माया पी. एल. गाडे यांना काही प्रश्न विचारले. त्या मुंबईतल्या कोकिलाबेन धीरुभाई अंबानी रुग्णालयात स्त्रीरोगतज्ज्ञ आणि प्रसुतीरोगतज्ज्ञ कन्सल्टंट म्हणून कार्यरत आहेत.

प्रश्न- नैसर्गिक प्रसूती आणि सिझेरियन प्रसूतीमध्ये धोका वेगळा असतो का?

डॉ. माया पी. एल. गाडे- संशोधनानुसार नैसर्गिक प्रसूतीनंतर मूत्र असंयमीत होण्याचा धोका सिझेरियनपेक्षा अधिक असतो. अनेक अभ्यासांच्या एकत्रित विश्लेषणातही नैसर्गिक प्रसूतीनंतर ही समस्या अधिक प्रमाणात दिसून आली आहे.

मात्र सिझेरियन केल्यानं हा धोका पूर्णपणे टळत नाही, कारण गर्भधारणेचाही पेल्विक फ्लोअरवर परिणाम होतो. प्रसूतीपूर्वीची लक्षणं, आईच्या आरोग्याची स्थिती आणि प्रसूतीवेळी आलेल्या गुंतागुंतींमुळे प्रत्येक महिलेमध्ये परिस्थिती वेगळी असू शकते.

प्रश्न- प्रसूतीनंतर होणारी अशी गळती लघवी नेहमीच तात्पुरती असते का?

डॉ. माया पी. एल. गाडे- प्रसूतीनंतरच्या पहिल्या काही महिन्यांत पेल्व्हिक फ्लोअर पूर्ववत होत असल्यानं लघवी गळण्याची समस्या आपोआप कमी होऊ शकते. मात्र प्रत्येकवेळी असं होत नाही. अनेक महिलांमध्ये ही समस्या दीर्घकाळ टिकून राहते, असे संशोधन सांगते.

त्यामुळे प्रसूतीनंतर लघवी गळत असेल तर ते 'नॉर्मल' आहे असं म्हणून दुर्लक्ष करू नये. तपासणी केल्यास मूत्र असंयमीत होण्याचा नेमका प्रकार आणि त्यावरील उपाय करता येऊ शकतात.

प्रश्न- कोणती लक्षणं दिसल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा?

डॉ. माया पी. एल. गाडे- लघवी गळण्याची समस्या सतत होत असेल, वाढत असेल किंवा व्यायाम, काम, झोप, नातेसंबंध किंवा दैनंदिन जीवनावर परिणाम करत असेल तर डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा. याशिवाय लघवी करताना वेदना किंवा जळजळ होणं, लघवीत रक्त दिसणं, मूत्राशय पूर्ण रिकामं न होणं, वारंवार संसर्ग होणं, पेल्व्हिक भागातील इतर तक्रारी किंवा अचानक मूत्र नियंत्रणात बदल होणं ही लक्षणंही महत्त्वाची आहेत. योग्य तपासणी करुन त्याचं कारण शोधता येतं.

किगल व्यायाम म्हणजे म्हणजे काय?

किगल व्यायाम हे पेल्व्हिक फ्लोअर स्नायू आकुंचन आणि शिथिल करण्यावर आधारित व्यायाम आहेत. 1940च्या दशकात डॉ. अरनॉल्ड किगल यांनी स्त्रियांमध्ये युरीन इनकॉंटिनन्सच्या उपचारासाठी हे व्यायाम प्रथम सुचवले होते.

आज महिलांप्रमाणेच पुरुषांनाही, विशेषतः प्रोस्टेट सर्जरीनंतर, किगल्स व्यायाम करण्याचा सल्ला दिला जातो. योग्य पद्धतीने केल्यास लघवीवर नियंत्रण सुधारू शकतं, प्रसूतीनंतर रिकव्हरीला मदत होऊ शकते आणि काही प्रकरणांत लैंगिक आरोग्याशी संबंधित तक्रारी कमी होऊ शकतात.

मात्र अनेकदा लोक चुकीचे स्नायू आवळतात. पोट, नितंब किंवा मांड्या दाबून किगल्सचे व्यायाम होत आहेत असा गैरसमज होतो. याशिवाय काही जण सतत आणि अति प्रमाणात हे व्यायाम करतात.

मात्र अनेकदा लोक चुकीचे स्नायू आवळतात. पोट, नितंब किंवा मांड्या दाबून किगल्सचे व्यायाम होत आहेत असा गैरसमज होतो. याशिवाय काही जण सतत आणि अति प्रमाणात हे व्यायाम करतात.

पेल्व्हिक फ्लोअर आधीच कडक असलेल्या लोकांनी फक्त स्नायू घट्ट करण्याचे म्हणजे टाईटनिंगचे व्यायाम केल्यास वेदना, अस्वस्थ वाटणं किंवा लघवीशी संबंधित अडचणी वाढू शकतात. म्हणूनच किगल्स व्यायाम सुरू करण्याआधी नेमकी समस्या काय आहे हे सगळं तपासणं आणि गरज असल्यास पेल्व्हिक फ्लोअर फिजिओथेरपिस्टकडून मार्गदर्शन घेणं महत्त्वाचं आहे.

पुरुष आणि महिलांमध्ये पेल्व्हिक फ्लोअर स्नायूंची मूलभूत रचना सारखी असली तरी महिलांमध्ये हे स्नायू गर्भधारणा व प्रसूतीसाठी अधिक लवचिक असतात. पुरुषांमध्ये मात्र किगल स्नायू मूत्रनियंत्रण, शिश्नोत्थान (erection) आणि लैंगिक कार्याशी अधिक जोडलेले असतात.

किगल व्यायामाची मदत

लघवी गळतीची समस्या असणाऱ्या महिलांना किगल व्यायामांचा फायदा होतो का? असं विचारल्यावर ठाण्यातील किम्स हॉस्पिटल येथील फिजिओथेरपी विभागाचे प्रमुख डॉ. अरुण कुमार कन्नौजिया म्हणाले, "किगल व्यायाम आजही उपयुक्त आहेत; मात्र पेल्व्हिक फ्लोअरचे पुनर्वसन केवळ या स्नायूंना आकुंचन देण्यापुरतं मर्यादित राहिलेलं नाही. पेल्व्हिक फ्लोअरचे स्नायू पोटाच्या आतील खोल स्नायू, डायाफ्राम आणि नितंबांच्या स्नायूंसोबत एक कार्यात्मक युनिट म्हणून काम करतात.

पेल्व्हिक फ्लोअरचे स्नायू आकुंचन पावण्यासोबत पेल्व्हिक टिल्ट्स आणि कोअर अॅक्टिव्हेशन, बर्ड-डॉग्स आणि ग्लूट ब्रिजेस यांसारखे व्यायाम केल्याने दैनंदिन हालचालींदरम्यान स्नायूंची ताकद आणि समन्वय सुधारण्यास मदत होऊ शकते."

ते पुढं म्हणाले, "बायोफीडबॅक हे देखील एक उपयुक्त साधन आहे. EMG किंवा दाबावर आधारित उपकरणांच्या मदतीने महिलांना प्रत्यक्ष वेळेत त्या योग्य स्नायूंचा वापर करत आहेत का आणि ते योग्य प्रकारे शिथिल करू शकतात का, हे समजण्यास मदत होते. विशेषतः पेल्व्हिक फ्लोअरचे स्नायू नेमके कसे सक्रिय करायचे हे ओळखण्यात अडचण येणाऱ्या महिलांसाठी हे अधिक उपयुक्त ठरू शकते."

यानंतर एका महत्त्वाच्या गोष्टीकडे डॉ. कन्नोजिया लक्ष वेधतात. ते सांगतात, " प्रत्येक पेल्व्हिक फ्लोअरला मजबूत करण्याची गरज असतेच असे नाही. काही महिलांमध्ये स्नायू खूप ताणलेले किंवा अतिसक्रिय असू शकतात. अशा परिस्थितीत स्नायूंना शिथिल करणे आणि त्यांचा योग्य समन्वय साधणे अधिक योग्य ठरू शकते. फिजिओथेरपिस्ट व्यक्तीच्या स्थितीनुसार तपासणी करून त्यानुसार योग्य व्यायामाचं नियोजन करू शकतात."

ते सांगतात, "पेल्व्हिक फ्लोअरची कमजोरी ही पेल्व्हिक ऑर्गन प्रोलॅप्सशीही संबंधित असू शकते. मात्र, प्रत्येक प्रकारची मूत्राशी संबंधित समस्या म्हणजे पेल्व्हिक फ्लोअरचे स्नायू कमकुवत आहेत असं नाही.

काही महिलांमध्ये हे स्नायू कमकुवत असण्याऐवजी अतिताणलेले असू शकतात. त्यामुळे पेल्व्हिक-हेल्थ फिजिओथेरपिस्टकडून तपासणी करून नक्की समस्या काय आहे हे समजून घेणं उपयुक्त ठरतं."

जीवनशैलीमध्ये कोणताही महत्त्वाचा बदल करायचा असेल, आहारात बदल करायचा असेल, औषधे घ्यायची असतील तर तसेच शारीरिक व्यायामाची सुरुवात करायची असेल तर डॉक्टरांचा आणि योग्य प्रशिक्षकांची मदत घेणं आवश्यक आहे.

आपल्या शरीराची तसेच लक्षणांची योग्य तपासणी डॉक्टरांकडून करुन घेऊन त्यांच्या सल्ल्यानेच जीवनशैलीत बदल करणं योग्य आहे. डॉक्टरांना न दाखवता स्वतःच उपचार करणे धोकादायक ठरू शकते.

(बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन.)