सोनिया गांधींच्या पुस्तकात काय सांगितलंय आणि काय नाही?

या पुस्तकात सोनिया गांधींनी इंदिरा आणि राजीव गांधी यांच्या हत्येनंतर आपलं दुःख उघडपणे व्यक्त केलं आहे, पण त्याचबरोबर अनेक राजकीय प्रश्न अनुत्तरितही ठेवले आहेत.
फोटो कॅप्शन, या पुस्तकात सोनिया गांधींनी इंदिरा आणि राजीव गांधी यांच्या हत्येनंतर आपलं दुःख उघडपणे व्यक्त केलं आहे, पण त्याचबरोबर अनेक राजकीय प्रश्न अनुत्तरितही ठेवले आहेत.
    • Author, रशीद किदवई
    • Role, बीबीसी हिंदीसाठी
  • Published
  • वाचन वेळ: 9 मिनिटे

जुलै 2003 मध्ये, सोनिया गांधी यांनी शिमला इथं काँग्रेसच्या विचारमंथन सत्राचं अध्यक्षपद भूषवलं. पुढील वर्षी, म्हणजेच 2004 मध्ये होणाऱ्या लोकसभा निवडणुकांची तयारी करण्यासाठी ही बैठक बोलावण्यात आली होती.

वातावरण उत्साहानं भारलेलं होतं आणि उघड चर्चा सुरू होत्या. अटलबिहारी वाजपेयी यांच्या नेतृत्वाखालील भाजप सरकारला सत्तेतून बाहेर काढण्यासाठी प्रादेशिक पक्षांसोबत युती करणं आवश्यक ठरू शकतं, हे पक्षाच्या नेतृत्वाला समजू लागलं होतं.

दरम्यान, पक्षातील काही ज्येष्ठ नेते निवडणुकीत काँग्रेस पक्षाचं नेतृत्व कुणी करावं यावर चर्चा करत असल्याचं सोनियांना समजलं. त्यांना धक्का बसला.

त्या 5 वर्षे काँग्रेसच्या अध्यक्षा होत्या. या काळात त्यांनी देशभरात दौरे केले, प्रचार केला, विरोधी पक्षाचं नेतृत्व केलं आणि पक्षांतर व निवडणुकीतील सातत्यपूर्ण खराब कामगिरीमुळे संघर्ष करणाऱ्या पक्षाला पुनरुज्जीवित करण्याचा प्रयत्न केला.

असं असूनही संसदीय निवडणुकीत पक्षाचं नेतृत्व करण्यासाठी त्या योग्य व्यक्ती आहेत की नाही, याबद्दल काँग्रेसमधील काहींना अजूनही शंका होती.

10 नोव्हेंबरला 'हार्परकॉलिन्स इंडिया'नं प्रकाशित केलेल्या 'बिलॉन्गिंग: अ जर्नी ऑफ लव्ह' या पुस्तकात सोनिया गांधी लिहितात की, त्यांना यामुळं दुःख झालं.

खरं तर, राजकीय विरोधक त्यांच्या भारतीय असण्याच्या ओळखीवर सातत्यानं प्रश्नचिन्ह उपस्थित करत आलेच होते आणि आता त्यांना या गोष्टीची सवय झाली होती.

पण, पक्षातील स्वतःच्याच सहकाऱ्यांनी अशा शंका उपस्थित करणं ही एक पूर्णपणे वेगळीच बाब होती.

Skip podcast promotion and continue reading
BBC News मराठी आत्ताच फॉलो करा WhatsApp कर
बीबीसी न्यूज मराठी आता व्हॉट्सॲपवर

तुमच्या कामाच्या गोष्टी आणि बातम्या आता थेट तुमच्या फोनवर

फॉलो करा

End of podcast promotion

सोनिया गांधींनी तात्काळ प्रतिक्रिया दिली. 'बिलॉन्गिंग'मधील हा उतारादेखील हे स्पष्ट करतो:

'मी माझ्या सहकाऱ्याला फोन केला आणि ज्येष्ठ नेत्यांच्या त्या गटाला एक संदेश पाठवला. काँग्रेस अध्यक्ष म्हणून निवडणूक प्रचाराचं नेतृत्व करणं हे माझं कर्तव्य होतं आणि त्याहून वेगळं काही करण्याचा माझा कोणताही हेतू नव्हता. जेव्हा मी अखेर सभागृहात पोहोचले आणि राजकीय ठराव वाचून दाखवण्यात आला, तेव्हा परिस्थिती स्पष्ट होती. मी पक्षाचं नेतृत्व करेन आणि भाजपला पराभूत करण्यासाठी आम्ही आघाडी करण्यास तयार असू.'

ही घटना त्यांच्या आत्मचरित्रातील सर्वात महत्त्वाच्या भागांपैकी एक आहे. 'राजकारणात अनिच्छुकपणे प्रवेश करणाऱ्या आणि सत्तेबद्दल उदासीन असलेल्या सोनिया गांधी,' अशा तयार झालेल्या प्रतिमेला ही घटना आव्हान देते.

राजकारणात प्रवेश करण्याबद्दलचा त्यांच्या मनातला संकोच खरा होता, पण आपल्या पदासोबत येणाऱ्या अधिकाराचा वापर करण्याचा त्यांचा निर्धारही तितकाच प्रबळ होता.

जी महिला राजकारणात येण्यास इच्छुक नव्हती, तीच महिला राजकारणाची जबाबदारी स्वीकारल्यानंतर मात्र स्वत:ला बाजूला सारू देण्यासाठी तयार नव्हती.

हा विरोधाभास 'बिलॉन्गिंग' या पुस्तकात सर्वत्र दिसून येतो. आपल्या वैयक्तिक आयुष्याबद्दल अत्यंत जपून वागणारी एक स्त्री कशाप्रकारे एक जबरदस्त अशी राजकीय रणनीतीकार बनली, हे उलगडून दाखवणं हे या पुस्तकाचं सर्वात मोठं यश आहे.

पण यातली मर्यादा हीच आहे की सोनिया गांधी आपल्या भावनांबद्दल मोकळेपणाने बोलताना दिसतात, पण आपल्या राजकीय निर्णयांच्या परिणामांबद्दल त्या फारसं काही व्यक्त होताना दिसत नाहीत.

सोनिया गांधींच्या राजकारणातील उदयाची कहाणी

सोनिया गांधींच्या राजकीय प्रवासाचं वर्णन अनेकदा 'दीर्घकाळ चाललेल्या संकोचाची कहाणी' म्हणून प्रस्तुत केलं जातं.

1980 मध्ये संजय गांधींच्या निधनानंतर, त्यांनी राजीव गांधींच्या राजकारणातील प्रवेशाला विरोध केला. 1991 मध्ये राजीव यांच्या हत्येनंतरही त्यांनी राजकीय भूमिका स्वीकारण्याचे प्रस्ताव वारंवार नाकारले.

पण कोणतंही पद भूषवण्याची इच्छा नव्हती, याचा अर्थ असा नव्हता की त्यांना राजकारणात रसच नव्हता.

सोनिया गांधी काँग्रेसमध्ये औपचारिकपणे सामील होण्याच्या खूप आधीपासूनच त्यांच्यातील 'राजकारणी व्यक्ती' आकार घेऊ लागली होती.

इंदिरा गांधींसोबत राहून, राजीव गांधींच्या प्रवासात त्यांच्यासोबत राहून आणि आणीबाणी, बोफोर्स व अयोध्या प्रकरणांमधील वाद अनुभवून त्या भारतीय राजकारणाची भाषा, त्यातील उपजत समज आणि विरोधाभास आत्मसात करत होत्या.

ही प्रक्रिया हळूहळू आणि जवळजवळ लक्षात न येता पुढे सरकली, पण आता मागे वळून पाहताना ती ठळकपणे लक्षात येते.

1997 मध्ये जेव्हा सोनिया गांधींवर काँग्रेस पक्षाची सूत्रं हाती घेण्यासाठी दबाव वाढला, तेव्हा त्यांनी भगवद्गीतेचा आधार घेतला. संस्कृत विद्वान वाचस्पती उपाध्याय यांनी त्यांना गीतेचा तात्विक अर्थ समजून घेण्यास मदत केली.

परिणामांची चिंता न करता आपलं कर्तव्य पार पाडण्याची धर्माची संकल्पना, त्यांच्यासाठी वैयक्तिक भीती आणि राजकीय जबाबदारी यांच्यात संतुलन साधण्याचा एक मार्ग ठरली.

पण यानंतर जे घडलं त्याचं स्पष्टीकरण केवळ कर्तव्य म्हणून देता येणार नाही.

सोनिया गांधी यांचे आत्मचरित्र 'बिलॉन्गिंग: अ जर्नी ऑफ लव्ह' 10 नोव्हेंबर रोजी हार्परकॉलिन्स इंडियातर्फे भारतात प्रकाशित झाले.
फोटो कॅप्शन, सोनिया गांधी यांचे आत्मचरित्र 'बिलॉन्गिंग: अ जर्नी ऑफ लव्ह' 10 नोव्हेंबर रोजी हार्परकॉलिन्स इंडियातर्फे भारतात प्रकाशित झाले.

काँग्रेस पक्षातील अनेक चढ-उतारांचं वार्तांकन करताना मला अनेकदा असं आढळून आलं की, सोनिया गांधींची राजकीय जाण त्यांच्या सार्वजनिक प्रतिमेपेक्षा खूपच जास्त तीक्ष्ण होती.

त्या लोकांचं ऐकून घ्यायला, वेगवेगळ्या दाव्यांची छाननी करायला, विश्वासू सहकारी ओळखायला आणि गरज पडल्यास आपल्या भूमिकेवर ठाम राहायला शिकल्या. शिमला घटनेवरून हे दिसून येतं की, तोपर्यंत त्यांनी राजकारणात स्वतःचं स्थान निर्माण केलेलं होतं.

आणखी एक महत्त्वाचं उदाहरण म्हणजे मार्च 1998 मध्ये सोनिया गांधी यांनी सीताराम केसरी यांची जागा घेऊन काँग्रेस अध्यक्षपद स्वीकारण्यापर्यंतचा घटनाक्रम. मात्र, या पुस्तकातील आठवणींमध्ये याचं वर्णन अत्यंत संक्षिप्त आहे.

सोनिया लिहितात की, काँग्रेस कार्यकारिणी समितीला बदल आवश्यक वाटल्यानं त्यांनी केसरी यांना पायउतार होण्यास सांगितलं आणि त्यानंतर त्यांनी केसरी यांच्या घरी जाऊन त्यांच्या पायांना स्पर्श करून त्यांचे आशीर्वाद घेतले.

ही एक भावविवश करणारी कृती होती. पण ज्या परिस्थितीत केसरी यांना पदावरून हटवण्यात आलं, त्या परिस्थितीचं स्पष्टीकरण त्यातून मिळत नाही. पक्षात या घटनेकडे योग्य अशा सन्मानाशिवाय केलेला सत्तापालट म्हणून मोठ्या प्रमाणावर पाहिलं जातं.

काँग्रेस कार्यकारिणी समितीच्या एका वादग्रस्त हस्तक्षेपाद्वारे पक्षाच्या निर्वाचित अध्यक्षांना पदावरून हटवण्यात आलं. या संपूर्ण डावपेचाबद्दल सोनिया गांधींना किती माहिती होती? या प्रकाराला त्यांनी मान्यता दिली होती का? हे आत्मचरित्र या प्रश्नांची समाधानकारकपणे उत्तरं देत नाही.

लोकशाही मूल्यांचा अभिमान बाळगणाऱ्या पक्षासाठी ही घटना अधिक पारदर्शक असायला हवी होती. केसरींबद्दलचा वैयक्तिक आदर त्यांच्या राजीनाम्यामागील राजकारणाचं स्पष्टीकरण देऊ शकत नाही.

मागे हटण्यास तयार नसलेली ती 'बाहेरची बाई'

शिमला घटनेमुळे सोनिया गांधींच्या पूर्वीच्या एका बंडाच्या आठवणी ताज्या झाल्या असतील, ज्यामुळे त्यांना त्याहूनही अधिक वेदना झाल्या होत्या.

15 मे 1999 रोजी दिल्लीत काँग्रेस कार्यकारिणी समितीची बैठक झाली. पी. ए. संगमा यांनी सोनिया गांधी यांचं मूळ परदेशी असण्यामुळे सार्वत्रिक निवडणुकीमध्ये पक्षाला हानी पोहोचू शकते का, असा प्रश्न उपस्थित केला.

काँग्रेस पक्षाला एकसंध ठेवण्यात सोनिया गांधींच्या योगदानाचं कौतुक शरद पवार यांनी केलं. पण, त्यांच्या इटलीतील जन्माबाबत भाजपनं चालवलेल्या मोहिमेला प्रत्युत्तर देण्यात काँग्रेस अपयशी ठरली, असंही ते म्हणाले. तारिक अन्वर यांनीही या विरोधाला पाठिंबा दिला.

आर. के. धवन यांनी असंतुष्ट नेत्यांवर भाजप आणि आरएसएसचा अजेंडा पुढे नेण्याचा आरोप संतापून केला. सोनिया गांधी उठून बैठकीतून निघून गेल्या.

त्यानंतर त्यांनी राजीनामा देण्याची तयारी दर्शवली आणि लिहिलं की, त्यांचा जन्म भलेही परदेशात झाला असेल, पण आता त्यांनी भारत या देशालाच आपलं घर म्हणून निवडलं आहे.

हे बंड अयशस्वी झालं. त्यानंतर, पवार, संगमा आणि अन्वर यांनी राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाची स्थापना केली. 4 वर्षांनंतर शिमलामध्ये तीच असुरक्षितता पुन्हा निर्माण झाली.

सोनिया लिहितात की, कदाचित त्यांच्या सहकाऱ्यांना असं वाटलं असावं की निवडणुकांमध्ये त्या पक्षासाठी एक ओझे ठरू शकतात. त्यांचे शब्द बरंच काही सांगून जातात, "ते अजूनही मला एक बाहेरील व्यक्ती मानतात, या विचारानं मला खूपच दुःख झालं."

या पुस्तकात सोनिया गांधी यांनी त्यांच्या कुटुंबाबद्दल, नातेसंबंधांबद्दल, वैयक्तिक दुःखांबद्दल आणि राजकीय प्रवासाबद्दल लिहिले आहे.
फोटो कॅप्शन, या पुस्तकात सोनिया गांधी यांनी त्यांच्या कुटुंबाबद्दल, नातेसंबंधांबद्दल, वैयक्तिक दुःखांबद्दल आणि राजकीय प्रवासाबद्दल लिहिले आहे.

परदेशी मूळ असण्यावरून झालेला वाद हा या आठवणकथेतील सर्वात प्रभावी भागांपैकी एक आहे, कारण राजकीय यशसुद्धा पूर्णपणे भरून काढू न शकलेली वेदना त्यात टिपली गेली आहे.

सोनिया यांच्या कथनातून हेदेखील दिसून येतं की, असुरक्षिततेचं रूपांतर दृढनिश्चयात कशाप्रकारे होऊ शकतं. आपल्या मूळ वंशाबद्दलच्या प्रश्नांमुळे आपल्या नेतृत्वाच्या दाव्यावर सावट येऊ देण्यास त्या तयार नव्हत्या.

2004 मध्ये पंतप्रधानपद न स्वीकारल्यानं हा विरोधाभास पूर्ण होतो.

राहुल आणि प्रियांका यांच्या साशंकतेचाही त्यांच्या निर्णयावर प्रभाव पडला. त्या दोघांनीही यापूर्वीच आपल्या आजी आणि वडिलांना हत्येमुळे गमावलेलं होतं.

असं असूनही सोनिया गांधी काँग्रेसमध्ये सत्तेचं निर्विवाद असं केंद्र राहिल्या आणि संयुक्त पुरोगामी आघाडीमध्ये (यूपीए) त्यांची भूमिका खूप महत्त्वाची ठरली.

अशी वेळ कधीतरी आली होती का जेव्हा सोनिया यांना स्वतःच्या मृत्यूची भीती वाटली होती, जी भीती त्यांच्या मुलांना वाटली होती.

"कदाचित, कुठंतरी अंतर्मनात, मला खरोखर काहीच फरक पडत नव्हता की असं घडलं तर काय होईल," असं सोनिया यांनी या आठवड्यात 'द न्यूयॉर्क टाइम्स'ला दिलेल्या मुलाखतीत म्हटलंय.

या आत्मचरित्राच्या मर्यादा काय आहेत?

जेव्हा सोनिया त्यांच्या सासू इंदिरा आणि पती राजीव गांधी यांच्या हत्यांची आठवण काढतात, तेव्हा हे पुस्तक सर्वाधिक भावूक करणारं ठरतं.

त्या काळातील भावना त्यांच्या आठवणींमध्ये इतक्या जिवंत आहेत की त्या फार कमी राजकीय आत्मचरित्रांमध्ये आढळतात.

राजीव गांधी यांच्या हत्येनंतरची आपली अवस्था सांगताना सोनिया गांधी लिहितात,

'दिवस कधीच न संपणारे वाटायचे आणि रात्री तर त्याहूनही लांब. जरी तीव्र औषधांच्या प्रभावाखाली मला झोप लागली, तरी एखाद्या भयानक स्वप्नामुळे मला जाग यायची. माझं अंग घामानं चिंब झालेलं असायचं, हृदयाची धडधड घशात यायची आणि मला भीती वाटायची व मी हतबल व्हायचे. प्रियंका सतत माझी काळजी घ्यायची. कधी ती मला औषधं द्यायची, तर कधी फक्त माझ्यावर लक्ष ठेवायची. रात्रीसुद्धा, माझी विचारपूस करण्यासाठी ती अनेकदा उठायची.'

ऑक्टोबर 1984 मध्ये इंदिरा गांधी यांच्या हत्येनंतर झालेल्या शीखविरोधी दंगलीबद्दल त्यांनी या पुस्तकात केलेली चर्चा अधिक गुंतागुंतीची आहे.

सोनिया या हत्याकांडाचा निषेध करतात, प्रशासनाचं अपयश मान्य करतात आणि त्यांना असं वाटतं की काही अधिकाऱ्यांनी जाणीवपूर्वक डोळेझाक केली असावी किंवा जनभावना भडकवली असावी.

पीडितांना न्याय मिळायला खूप वेळ लागला, असंही त्यांना वाटतं.

तरीही, त्या राजीव गांधी यांचा जोरदार बचाव करतात आणि म्हणतात की, राजीव अशाप्रकारच्या अत्याचारांना कधीच परवानगी देऊ शकत नाहीत. त्या शांतता राखण्यासाठी जनतेला केलेल्या आवाहनांची आठवण करून देतात आणि लष्कर तैनात करण्यास झालेल्या विलंबाचं कारणही स्पष्ट करतात.

या आठवणींमध्ये सोनिया गांधी यांनी काँग्रेसची सूत्रे हाती घेण्याबद्दल, त्यांच्या परदेशी वंशाबद्दल उपस्थित केलेल्या प्रश्नांविषयी आणि 2004 मध्ये पंतप्रधानपद नाकारण्याच्या निर्णयाबद्दलही लिहिले आहे.
फोटो कॅप्शन, या आठवणींमध्ये सोनिया गांधी यांनी काँग्रेसची सूत्रे हाती घेण्याबद्दल, त्यांच्या परदेशी वंशाबद्दल उपस्थित केलेल्या प्रश्नांविषयी आणि 2004 मध्ये पंतप्रधानपद नाकारण्याच्या निर्णयाबद्दलही लिहिले आहे.

ही माहिती महत्त्वाची आहे, परंतु अनेक कठीण प्रश्नांची पुरेशी उत्तरं देत नाही.

राजधानीत जमाव शिखांची हत्या करत असताना राजकीय नेतृत्वाची काय जबाबदारी होती? यात सामील असल्याचा आरोप असलेल्या काँग्रेस नेत्यांचं काय झालं? आणि अशा लोकांना जबाबदार धरण्यात पक्षाला अनेक दशकांपासून आलेल्या अपयशाचं काय?

शाह बानो आणि रामजन्मभूमी आंदोलनासंदर्भात राजीव गांधींच्या निर्णयांवर सोनिया गांधींनी केलेल्या चर्चेतही अशाच प्रकारच्या अडचणी दिसून येतात.

सोनिया लिहितात की, त्यांनी राजीव यांना मुस्लीम महिलांचे हक्क कमकुवत होण्याबद्दल प्रश्न विचारला होता. परंतु, राजीव गांधी राज्यघटना आणि धर्म यांच्याशी संबंधित परस्परविरोधी दाव्यांमध्ये समतोल साधण्याचा प्रयत्न करत होते, हे त्यांचं स्पष्टीकरण त्या बऱ्याच अंशी स्वीकारतात.

बाबरी मशिदीच्या विध्वंसाचा त्या स्पष्टपणे आणि बिनशर्त असा निषेध करतात.

मात्र, अयोध्येबाबत काँग्रेस पक्षाची परस्परविरोधी भूमिका अधिक सखोलपणे तपासली जायला हवी होती. यामध्ये 1986 मध्ये कुलूप उघडण्यापासून, 1989 मध्ये पायाभरणी समारंभापासून ते 1992 मध्ये नरसिंह राव यांनी दिलेल्या प्रतिसादापर्यंतच्या सर्व गोष्टींचा समावेश होतो.

पक्षाचा ऱ्हास आणि एका नेत्याचा वारसा

या पुस्तकाचं एक महत्त्वाचं यश म्हणजे त्यात काँग्रेसच्या राजकीय अडचणी आणि भाजपच्या उदयाचा तपशील दिला आहे.

सोनिया यांच्या लक्षात आलं की, काँग्रेस आता केवळ संघटनात्मक ताकदीच्या जोरावर भाजपला हरवू शकत नाही. त्यांनी पक्षाला युती करण्यामधील संकोच सोडून देण्यास राजी केलं.

या निर्णयामुळे 2004 मध्ये सत्तेवर आलेल्या यूपीएच्या स्थापनेचा पाया घातला गेला.

इथं हे आत्मचरित्र वारसाहक्कानं मिळालेल्या राजकीय विचारांचं रक्षण करणाऱ्या नेत्याऐवजी एका व्यवहारवादी रणनीतिकारचं चित्र रेखाटतं.

परंतु, यानंतर पक्षानं जी दिशा घेतली, त्यामुळे सोनिया यांच्या नेतृत्वावर प्रश्न उपस्थित होत राहिले.

10 वर्षे भारतावर राज्य करणाऱ्या पक्षाला 2014 मध्ये लोकसभेत केवळ 44 जागा कशा मिळाल्या? पक्षाचा संघटनात्मक पाया इतक्या झपाट्यानं कमकुवत का झाला?

सोनिया गांधी यांनी भाजपची मजबूत निवडणूक यंत्रणा, नरेंद्र मोदींचं वक्तृत्व कौशल्य, सोशल मीडियावरील मोहीम आणि यूपीए-2 सरकारवरील भ्रष्टाचाराचे सातत्यानं होणारे आरोप यांचा उल्लेख केला आहे.

मतदार बदलासाठी तयार होते, असं त्या मानतात.

परंतु, त्यांचं स्पष्टीकरण काँग्रेसच्या नेतृत्व, संघटना आणि राजकीय संवाद यांमधील स्वतःच्या अपयशांपेक्षा भाजपची ताकद आणि काँग्रेसविरोधातील त्यांच्या मोहिमेवर अधिक लक्ष केंद्रित करतं.

हेच 'बिलॉन्गिंग'ला सामान्य राजकीय आत्मचरित्रांपेक्षा वेगळे ठरवतं.

उदाहरणार्थ, लालकृष्ण अडवाणी यांचं 'माय कंट्री, माय लाईफ' हा प्रामुख्यानं एक राजकीय इतिहास आहे. त्यामध्ये लेखक आणि त्याच्या वैचारिक भूमिकेचं भाजपच्या उदयाच्या संदर्भात परीक्षण केलेलं आहे.

सोनिया एक वेगळ्या प्रकारचं पुस्तक सादर करतात. राजकारण हे कुटुंब, नातेसंबंध, दुःख आणि जबाबदारी यांच्याशी कसं जोडलं जातं, याचं हे एक वैयक्तिक कथन ठरतं.

हा व्यक्तिवाद आत्मचरित्राला त्याचं साहित्यिक आणि भावनिक आकर्षण देतो, पण त्याचबरोबर एक व्यापक राजकीय मूल्यमापन म्हणून त्याचं मूल्यही मर्यादित करतो.

सोनिया यांनी त्यांचं मूळ परदेशी असण्याबद्दनल उपस्थित केलेल्या प्रश्नांवरही लिहिलेलं आहे.
फोटो कॅप्शन, सोनिया यांनी त्यांचं मूळ परदेशी असण्याबद्दनल उपस्थित केलेल्या प्रश्नांवरही लिहिलेलं आहे.

अनेक दशकांपासून काँग्रेसला पाहिल्यानंतर मला असं वाटतं की, सोनिया गांधींची सर्वात महत्त्वाची कामगिरी केवळ 2004 मध्ये पक्षाला पुन्हा सत्तेवर आणणं, ही नव्हती.

त्यांनी दाखवून दिलं की, आघाडी बांधणं, विविध राजकीय पक्षांशी संवाद साधणं आणि संयम बाळगणं हे बहुमताच्या एकवटीकरणाला अजूनही एक पर्याय असू शकतो.

परंतु, पक्षाची संघटना अशा स्तरापर्यंत पुनर्रचित करण्यात आलेलं अपयश, ज्या अपयशामुळे हा पक्ष नंतर भाजपच्या वाढत्या वर्चस्वाचा सामना करू शकला नाही, त्याचाही त्यांच्या या संस्मरणात समावेश असायला पाहिजे होता.

'बिलॉन्गिंग'ची सुरुवात ऋग्वेदातील या ओळींनी होते, "आपण एकत्र चालूया, आपण एकत्र बोलूया, आपली मने एकरूप होवोत..."

मात्र, या ओळींमध्ये एक गहन असं विडंबन आहे. संघ परंपरेतही परिचित असलेलं हे आवाहन, एका सामायिक उद्देशाबद्दल भाष्य करतं.

ही एका अशा नेतृत्वाच्या कथेची एक अनपेक्षितपणे समर्पक प्रस्तावना आहे, ज्या नेतृत्वानं आपल्या राजकीय कारकिर्दीचा बराचसा काळ एका विभागलेल्या पक्षाला एकत्र ठेवण्याचा प्रयत्न करण्यात घालवला.

त्यामुळे हे पुस्तक केवळ सोनिया यांनी उजेडात आणलेल्या अंतर्दृष्टीमुळेच महत्त्वाचं नाही, तर त्यांनी अनुत्तरित ठेवलेल्या प्रश्नांमुळेही ते लक्षणीय आहे.

त्या आपल्या असुरक्षिततेबद्दल मोकळेपणाने लिहितात, आपल्या अत्यंत जवळच्या व्यक्तींचा खंबीरपणे बचाव करतात आणि अशा निर्णयांकडे पुन्हा वळून पाहण्यास फारश्या उत्सुक दिसत नाही, ज्यांचे परिणाम आजही काँग्रेस पक्षासाठी अडचणीचे ठरत आहेत.

सोनिया गांधी यांच्यासाठी, एखाद्या ठिकाणाला आपलंसं मानण्याकडे नेणारा हा प्रवास एक वैयक्तिक प्रवास होता, जो कालांतरानं त्यांच्या राजकीय कर्तव्यामध्ये रूपांतरित झाला.

काँग्रेस पक्षापुढील आव्हान आता केवळ एकजूट राहण्याचं नाही. त्यांच्यावर विश्वास का ठेवावा, हे देशाला पटवून देण्यासाठी त्यांना एक सबळ कारणही शोधावं लागेल.

हे अपूर्ण काम सोनिया यांच्या वारशाचा तितकाच महत्त्वाचा भाग आहे, जितका तो असाधारण जीवनप्रवास आहे, ज्याची कथा त्यांनी या पुस्तकात मांडली आहे.

(बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन)