प्रेम आणि सौंदर्याची देवता मानली जाणारी ॲफ्रोडाइट देवी पुरुषांच्या 'लैंगिक आकर्षणा'चा केंद्रबिंदू कशी बनली?

फोटो स्रोत, The Ashmolean Museum
- Author, मॅथ्यू विल्सन
- Published
- वाचन वेळ: 8 मिनिटे
प्रेम आणि सौंदर्याची प्राचीन ग्रीक देवता ॲफ्रोडाइटची चित्रं आणि मूर्ती यांना अनेक वर्षांपासून अश्लील ठरवलं जातं. या कलाकृतींतून स्त्रीच्या शरीराकडे केवळ आकर्षणाची वस्तू म्हणून पाहिलं जात असल्याची टीकाही होते. कलेच्या इतिहासातील सर्वात वादग्रस्त व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक म्हणून ॲफ्रोडाइटची ओळख कशी निर्माण झाली?
प्राचीन ग्रीक लोकांची ॲफ्रोडाइट आणि रोमन लोकांची व्हिनस म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या देवीच्या नग्न मूर्ती अनेक शतकांपासून वाद आणि चर्चेचा विषय राहिले आहेत.
1880 मध्ये लेखक मार्क ट्वेन यांनी टिटियन यांच्या 1534 मधील 'व्हिनस ऑफ उर्बिनो' या चित्रावर तीव्र नाराजी व्यक्त केली होती. त्यांच्या मते, "जगातील हे सर्वांत घाणेरडं, वाईट आणि अश्लील चित्र होतं."
त्यानंतर 1914 मध्ये लंडनमधील नॅशनल गॅलरीत एक धक्कादायक घटना घडली. महिला हक्कांसाठी लढणाऱ्या मेरी रिचर्डसन यांनी डिएगो व्हेलाझ्केझ यांच्या 'रोकेबी व्हिनस' या चित्रावर मांस कापण्याच्या सुर्याने (मीट क्लीव्हर) किमान 3 वार केले. या कृत्याचं कारण सांगताना त्या नंतर म्हणाल्या होत्या, "हे चित्र पाहण्यासाठी येणारे पुरुष दिवसभर त्याकडे टक लावून पाहत असत. त्यांची ही नजर मला आवडत नव्हती."
ऑक्सफर्डमधील ॲशमोलियन संग्रहालयात 'ॲफ्रोडाइट : द मेकिंग ऑफ अ गॉडेस' हे नवीन प्रदर्शन भरवण्यात आलं आहे. या प्रदर्शनातून या देवीचा इतिहास उलगडण्यात आला आहे. तसेच, प्रेम आणि सौंदर्याची देवता असलेल्या ॲफ्रोडाइटभोवती सांस्कृतिक आणि सामाजिक वाद कशापद्धतीने निर्माण झाले, हेही समजून घेता येतं.
ॲफ्रोडाइटच्या जन्माबद्दल 2 कथा सांगितल्या जातात. एक पौराणिक कथा, तर दुसरी इतिहासावर आधारित आहे. या दोन्ही कथांमध्ये पुढे ती इतकी वादग्रस्त ठरेल, असे काहीही संकेत मिळत नाहीत.
पौराणिक कथेनुसार, क्रोनोसने आपले वडील युरेनस यांना नपुंसक केले आणि त्यांचे गुप्तांग किंवा जननेंद्रिय समुद्रात फेकून दिले. त्यानंतर समुद्राच्या पाण्यावर फेस तयार झाला. या फेसातूनच पूर्ण वाढ झालेल्या ॲफ्रोडाइटचा जन्म झाला. ती समुद्राच्या लाटांवरून तरंगत सायप्रस बेटावर पोहोचली. तिने जिथे जिथे पाऊल ठेवलं, तिथे जमिनीतून चमत्कारिकरीत्या फुलं उमलली.

ॲफ्रोडाइटच्या जन्माची ऐतिहासिक कथा देखील सायप्रस बेटापासून सुरू होते. इ.स.पूर्व 1200 च्या सुमारास ती एक देवता म्हणून उदयास आली. ग्रीक देवतांच्या समूहात तिचं स्थान वेगळं होतं. परंतु, तिच्या काही वैशिष्ट्यांवरून ती मध्यपूर्वेतील जुन्या देवतांपासून विकसित झाली असावी, असं मानलं जातं. यामध्ये इश्तर, ॲस्टार्टे आणि हाथोर या देवतांचा समावेश होता.
ॲशमोलियन संग्रहालयातील या प्रदर्शनाच्या क्युरेटर अंजा उल्ब्रिख यांनी बीबीसीला सांगितलं, "या प्राचीन देवतांच्या प्रमुख वैशिष्ट्यांमध्ये लैंगिकता, प्रेम आणि संततीप्राप्ती यांचा समावेश होता. मात्र, त्यांची कामं केवळ इतक्यापुरतीच मर्यादित नव्हती. त्यांच्या इतरही भूमिका होत्या."
ॲफ्रोडाइटच्या बाबतीतही असंच होतं. सुरुवातीच्या काळात ती केवळ प्रेमाची देवता नव्हती, तर सर्व प्रकारच्या शारीरिक प्रेमाची आणि प्रजननाची देवता मानली जात होती. मनुष्याप्रमाणेच प्राणी आणि वनस्पतींच्या प्रजननाशीही तिचा संबंध होता.
ॲफ्रोडाइटची आणखी काही रूपं फारशी परिचित नाहीत. ट्रोजन युद्धातही ती सहभागी झाली होती. तिच्या या योद्धा रूपामुळे प्राचीन ग्रीक नौदलातील लोकही तिची पूजा करत असत.

फोटो स्रोत, The National Gallery, London
ॲफ्रोडाइटला रोमन संस्कृतीची जननी किंवा संस्थापकही मानलं जातं. एका पौराणिक कथेनुसार, तिचं ट्रोजनचा राजपुत्र अँकायसीस बरोबर प्रेमसंबंध होते. त्यांना झालेला मुलगा एनियस हा ट्रॉयच्या पतनानंतर इटलीला पळून गेला. पुढे त्याच्याच वंशजांनी रोम शहराची स्थापना केली, असं मानलं जातं.
इ.स.पूर्व 13 व्या शतकात सायप्रस बेटावर पहिल्यांदा उदयाला आल्यानंतर ॲफ्रोडाइट अत्यंत लोकप्रिय झाली. प्राचीन ग्रीसमधील अनेक भागांत तिची पूजा होऊ लागली. ती लोकांना इतकी का आवडली, याचं कारण काय?
ॲशमोलियन संग्रहालयातील प्रदर्शनाच्या क्युरेटर अंजा उल्ब्रिख सांगतात, "प्रेम, प्रजनन आणि संततीप्राप्ती या गोष्टी जगातील प्रत्येक समाजासाठी महत्त्वाच्या आहेत. त्यामुळे प्रत्येक संस्कृतीत त्यांना विशेष स्थान आहे."
"ॲफ्रोडाइटचं एक नाव 'पँडेमॉस' असंही आहे. त्याचा अर्थ सर्व लोकांची देवता असा होतो. ती केवळ योद्ध्यांची किंवा महिलांचीच देवता नव्हती. प्रेमाचा संबंध प्रत्येक व्यक्तीशी आणि प्रत्येक घटकाशी आहे. प्रेम हा जीवनाचा महत्त्वाचा भाग आहे."
नग्नतेकडे पाहण्याचा नवा दृष्टिकोन
आतापर्यंत ॲफ्रोडाइटबद्दल फारसा वाद नव्हता. अनेक शतकं कलाकारांनी तिची चित्रं आणि मूर्ती इतर ग्रीक देवतांप्रमाणेच साकारल्या. सुरुवातीच्या काळात तिला सहसा नग्न दाखवलं जात नव्हतं. आज तिच्या ज्या चित्रांमधून तिचं शरीर अधिक मोकळेपणाने आणि आकर्षक पद्धतीने दाखवलं जातं, अशा प्रकारेही तिला तेव्हा दाखवलं जात नव्हतं. मात्र, इ.स.पूर्व 350 मध्ये एक अशी कलाकृती तयार झाली, जिने या सर्व गोष्टी बदलून टाकल्या.
प्रॅक्सिटेलेसने इ.स.पूर्व 350 च्या सुमारास ॲफ्रोडाइटची 'निडोस' ही मूर्ती तयार केली. प्राचीन ग्रीसमध्ये स्त्रीला पूर्णपणे नग्न दाखवणारी ही पहिलीच कलाकृती होती. या मूर्तीची मूळ प्रत आता अस्तित्वात नाही. परंतु, नंतरच्या काळात रोमन कलाकारांनी तिच्यासारख्या मूर्ती तयार केल्या. त्यापैकी इ.स.पूर्व 160 च्या सुमारास तयार झालेल्या 'कॅपिटोलाइन व्हिनस' या मूर्तीवरून मूळ कलाकृती कशी दिसत असावी, याची स्पष्ट कल्पना येते.
प्रॅक्सिटेलेसच्या पूर्वी प्राचीन ग्रीसमध्ये नग्न अवस्थेतील मूर्ती केवळ पुरुषांच्याच बनवल्या जात असत. अंजा उल्ब्रिख सांगतात, "इ.स.पूर्व सातव्या किंवा सहाव्या शतकापासून पुरुषांचं शारीरिक सौंदर्य नग्न मूर्तींच्या माध्यमातून दाखवणं ही सामान्य गोष्ट होती."
प्रॅक्सिटेलेसने हाच प्रयोग स्त्रियांच्या बाबतीत केला आणि स्त्रीचं शारीरिक सौंदर्यही नग्न मूर्तीच्या माध्यमातून दाखवण्याचं ठरवलं.

फोटो स्रोत, The Ashmolean Museum
ॲफ्रोडाइटला नग्न दाखवण्याची पद्धत वेगळी होती. ग्रीक पुरुषांच्या नग्न मूर्ती आणि ॲफ्रोडाइटची मूर्ती यांच्यातील फरक बारकाईने पाहिला, तर तो लगेचच लक्षात येतो. हा फरक त्यांच्या देहबोलीतून दिसून येतो.
प्रॅक्सिटेलेसने साकारलेल्या ॲफ्रोडाइटला आंघोळ करताना अचानक कुणीतरी पाहिलं आहे, अशा पद्धतीने दाखवलं आहे. ती लाजल्यासारखी आणि संकोचलेली दिसते. लाजेमुळे किंवा अवघडल्यामुळे ती आपलं शरीर झाकण्याचा प्रयत्न करत आहे. याउलट, ग्रीक कलेतील नग्न पुरुषांच्या मूर्ती नेहमी आत्मविश्वासपूर्ण आणि शूर योद्ध्यांसारख्या दाखवल्या जात असत.
अंजा उल्ब्रिख सांगतात, "ॲफ्रोडाइटच्या या रूपामागे तिच्याविषयीच्या पौराणिक कथांचा प्रभाव आहे. या कथांमध्ये ती सतत आंघोळ करताना आणि स्वतःचं सौंदर्य जपताना दिसून येते."
परंतु, प्रॅक्सिटेलेसने तयार केलेल्या या मूर्तीमध्ये ॲफ्रोडाइटचे हात शरीरापासून थोडे दूर ठेवले आहेत. त्यामुळे वेगवेगळ्या बाजूंनी ही मूर्ती पाहताना तिचं उघडं शरीर दिसू शकतं. ही मूर्ती अशा प्रकारे तयार केली आहे की, प्रेक्षकांना ती वेगवेगळ्या बाजूंनी पाहण्याची उत्सुकता वाटते. तिचं बारकाईने निरीक्षण करणाऱ्यांना तिच्या शरीराचे वेगवेगळे भाग पाहता येतात.
प्रॅक्सिटेलेसने वापरलेल्या या नव्या कलापद्धतींमुळे पुढील अनेक शतकं वाद निर्माण झाले. या मूर्तीच्या विशिष्ट देहबोलीला 'व्हिनस पुडिका' असं नाव देण्यात आलं. याचा अर्थ 'लाजणारी' किंवा 'संकोचलेली, लज्जाशील व्हिनस' असा होतो.
ॲफ्रोडाइटची 'निडोस' ही मूर्ती 'क्रांतिकारक' ठरली, असं अंजा उल्ब्रिख सांगतात. प्रॅक्सिटेलेसच्या आधी ॲफ्रोडाइटच्या मूर्तींमध्ये तिची ओळख कपडे, दागिने आणि इतर वैशिष्ट्यांवरून पटत असत. पण, प्रॅक्सिटेलेसने तिची नग्न मूर्ती तयार केल्यानंतर तिच्या 'नग्न रूपालाच अधिक महत्त्व मिळू लागलं'.
नग्न मानवी शरीर ही एक नैसर्गिक गोष्ट आहे आणि त्यात स्वतःहून वादग्रस्त असं काहीही नाही, हे लक्षात घेणं खूप महत्त्वाचं आहे. पुढील काळात ॲफ्रोडाइटची मूर्ती वादग्रस्त ठरण्याचं कारण ती नग्न होती हे नव्हतं, तर प्रेक्षकांना तिचं शरीर पाहून आनंद मिळावा, अशा पद्धतीने ती साकारण्यात आली होती. त्यामुळे प्रेम आणि सौंदर्याची देवता असलेली ॲफ्रोडाइट हळूहळू पुरुषांच्या लैंगिक आकर्षणाची किंवा वासनेची वस्तू बनली.
प्रॅक्सिटेलेसने तयार केलेली ॲफ्रोडाइटची मूळ मूर्ती इतकी प्रसिद्ध झाली की, पुढील काळात रोमन शिल्पकारांनी तिच्या हजारो प्रती तयार केल्या. त्यापैकी 'कॅपिटोलाइन व्हिनस' ही एक प्रसिद्ध मूर्ती आहे.
'व्हिनस पुडिका' या मूर्तीच्या माध्यमातून कलेमध्ये स्त्रियांच्या शरीराकडे पाहण्याचा एक नवीन दृष्टिकोन पुढे आला. पुढे रोमन साम्राज्याच्या अधिपत्याखाली असलेल्या युरोप, उत्तर आफ्रिका आणि मध्यपूर्वेतील प्रदेशांमध्येही हा दृष्टिकोन पसरला.
ॲफ्रोडाइटचं नवं कामुक रूप
परंतु, या मूर्तीचा प्रभाव केवळ प्राचीन काळापुरता मर्यादित राहिला नव्हता. पुनर्जागरणाच्या काळात कलाकारांनी प्राचीन ग्रीक आणि रोमन मूर्ती शोधून त्यांची नक्कल करण्यास सुरुवात केली. गेल्या हजार वर्षांत त्यांनी यासाठी इतकी उत्सुकता दाखवली नव्हती. या मूर्तींपैकी 'व्हिनस पुडिका' प्रकाराला विशेष पसंती मिळाली.
प्रॅक्सिटेलेसने ॲफ्रोडाइटला नग्न, आकर्षक आणि लाजरी स्त्री म्हणून दाखवलं होतं. हेच रूप पुनर्जागरण काळातील मॅसासिओ, बोटिसेली, राफेल आणि टिटियन यांसारख्या कलाकारांच्या चित्रांमधून पुन्हा दिसू लागलं. पुढे हे कलाकार कलेच्या इतिहासातील महान चित्रकार म्हणून ओळखले गेले.
काही कलाकारांनी या पद्धतीचा वापर ॲफ्रोडाइटचं चित्र काढण्यासाठी केला, तर अनेकांनी इतर स्त्री व्यक्तिरेखा दाखवण्यासाठीही हीच मुद्रा वापरली. या संकल्पनेतून प्रेरणा घेऊन काही कलाकारांनी लाजऱ्या आणि संकोचलेल्या नग्न स्त्रीच्या प्रतिमा दाखवण्यासाठी नवीन मुद्राही तयार केल्या.

फोटो स्रोत, The Ashmolean Museum
अशा प्रकारे, अनेक कलाकारांनी 'व्हिनस पुडिका' या मुद्रेचा वारंवार वापर केला. त्यामुळे स्त्रीच्या शरीराला केवळ पाहण्याची वस्तू म्हणून दाखवण्याची पद्धत कलेच्या इतिहासाचा कायमचा भाग बनली. बारोक काळात रुबेन्स आणि व्हेलाझ्केझ यांनी हीच प्रतिमा पुन्हा नव्याने साकारली. 18व्या शतकानंतरच्या काळात कॅबनेल आणि मानेत यांनी, तर 20व्या शतकात मोदिग्लियानी आणि यवेस क्लेन यांनी या प्रतिमेचा वापर केला.
मार्क ट्वेन आणि मेरी रिचर्डसन यांनी या चित्रांवर व्यक्त केलेला संताप हा ॲफ्रोडाइटला अधिकाधिक कामुक रूपात दाखवण्याच्या याच ऐतिहासिक परंपरेला दिलेला प्रतिसादच होता.
अंजा उल्ब्रिख यांनी बीबीसीला सांगितलं की, ॲफ्रोडाइटला अनेक वेगवेगळ्या रूपांत दाखवण्यात आलं आहे. त्यामुळे प्रॅक्सिटेलेसने साकारलेली मूर्ती म्हणजेच ॲफ्रोडाइटचं एकमेव किंवा ठराविक रूप मानण्याची गरज नाही.
ॲशमोलियन संग्रहालयामधील एका कलाकृतीत ॲफ्रोडाइट स्नान करताना दिसते. ही कलाकृती इंग्लंडमधील नॉर्थम्बरलँड येथे तयार करण्यात आली होती. भूमध्य समुद्रापासून इतक्या दूर असलेल्या या थंड प्रदेशात ॲफ्रोडाइटला पाहून ती 'थंडीमुळे चांगलीच वैतागलेली दिसते', असं उल्ब्रिख हसत म्हणाल्या.
अलीकडच्या काळात मात्र प्रॅक्सिटेलेसच्या प्रभावापासून दूर जात ॲफ्रोडाइटला वेगवेगळ्या रूपांत दाखवलं जात आहे. काही वेळा तर तिला स्त्रीशक्तीचं प्रतीक म्हणूनही सादर केलं जातं.
2023 मध्ये गायिका बियॉन्सेने एका कार्यक्रमाची सुरुवात खास पद्धतीने केली. ती एका विशाल शिंपल्यातून रंगमंचावर आली होती. तिने परिधान केलेल्या पोशाखावर 'व्हिनस पुडिका'मधील हातांच्या प्रतिमा होत्या. ब्योर्क, लेडी गागा, काइली मिनोग आणि बनानारामा या संगीत कलाकारांनीही ॲफ्रोडाइट देवीवर गाणी लिहिली आहेत.

फोटो स्रोत, Getty Images
सौंदर्य आणि आकर्षणाचं सर्वोच्च प्रतीक म्हणून ॲफ्रोडाइटला गेली 3 हजार वर्षे वेगवेगळ्या रूपांत सादर केलं जात आहे. काळानुसार तिचं रूप बदलत गेलं आणि प्रत्येक काळातील लोकांच्या आवडीनुसार तिची प्रतिमा घडवली गेली. प्राचीन ग्रीक देवतेसाठी इतकी प्रदीर्घ लोकप्रियता ही आश्चर्यकारक गोष्ट आहे.
आणखी एक आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, प्रॅक्सिटेलेसने साकारलेल्या ॲफ्रोडाईटी ऑफ निडोस या एकाच मूर्तीने नग्नतेकडे पाहण्याचा आपला दृष्टिकोन इतक्या खोलवर बदलून टाकला आहे.
मानवी जीवनावर तिचा प्रभाव अजूनही कायम आहे. तिच्याबद्दलचे वादही थांबलेले नाहीत. सौंदर्य म्हणजे काय आणि ते कशा प्रकारे दाखवलं जातं, हा विषय नेहमीच चर्चेत राहणार आहे. काळानुसार लोकांची मतं बदलतात आणि त्याप्रमाणे सौंदर्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोनही सातत्याने बदलत राहतो.
उल्ब्रिख सांगतात, "वेगवेगळ्या काळात आणि परिस्थितीनुसार लोकांनी ॲफ्रोडाइटच्या रूपातील आपल्याला हवं तेवढंच निवडलं आणि तिला तशाच प्रकारे पाहिलं. ती अनेक वेगवेगळ्या रूपांत सामावू शकते."
('ॲफ्रोडाइट : द मेकिंग ऑफ अ गॉडेस' हे प्रदर्शन ऑक्सफर्डमधील ॲशमोलियन संग्रहालयामध्ये 11 एप्रिल 2027 पर्यंत पाहता येणार आहे.)
बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन.

























