कार्डिॲक अरेस्टनंतर किती वेळ सीपीआर द्यावा? सीपीआर देण्याची योग्य पद्धत काय?

फोटो स्रोत, Getty Images
- Author, शारदा व्ही
- Role, बीबीसी प्रतिनिधी
- Published
- वाचन वेळ: 6 मिनिटे
एखादी व्यक्ती अचानक कोसळली आणि तिचे हृदय बंद पडले तर तिचा श्वास परत आणण्यासाठी नेमका किती वेळ सीपीआर करावा? 5 मिनिटं, 10 मिनिटं की अर्धा तास? डॉक्टर येईपर्यंत छातीवर किती वेळ दाब देत राहायचे याची वैद्यकीय शास्त्रात काही निश्चित कालमर्यादा आहे का..?
2012 मध्ये बोल्टन संघाचा 23 वर्षीय फुटबॉल खेळाडू फॅब्रिस मुआम्बा एका सामन्यादरम्यान अचानक मैदानावरच कोसळला. त्याच्या हृदयाचे ठोके पूर्णपणे थांबले होते.
सलग 78 मिनिटांपर्यंत सीपीआर आणि मेडिकल रेसॉसिटेशन (जेव्हा एखाद्या व्यक्तीचा श्वास थांबतो किंवा हृदय बंद पडते, तेव्हा प्राण वाचवण्यासाठी केली जाणारी तातडीची वैद्यकीय प्रक्रिया) देऊन डॉक्टरांनी त्याला मृत्यूच्या दाढेतून जिवंत बाहेर काढले.
सीपीआर नेमका किती वेळ द्यावा यासाठी कोणतीही 'वेळेची मर्यादा' नाही, असं जागतिक आरोग्य संघटना, अमेरिकन हार्ट असोसिएशन आणि भारतीय आरोग्य संस्थांचं म्हणणं आहे.
सीपीआर म्हणजे काय?
सीपीआर म्हणजे कार्डिओपल्मनरी रिसुसिटेशन. जेव्हा हृदयाचे ठोके किंवा श्वास घेणे थांबते तेव्हा छातीच्या मध्यभागी ठराविक गतीने दाब देऊन मेंदू आणि शरीराच्या महत्त्वाच्या अवयवांना रक्त व ऑक्सिजनचा पुरवठा सुरू ठेवणारी ही एक आपत्कालीन प्राणरक्षक प्रक्रिया आहे.
हृदय बंद पडल्यानंतर अगदी काही मिनिटांत मेंदूला ऑक्सिजन पोहोचला नाही, तर मेंदूच्या पेशी नष्ट होऊ लागतात.

फोटो स्रोत, Getty Images
सीपीआर किती वेळ दिला पाहिजे?
भारताच्या केंद्रीय आरोग्य मंत्रालयाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, रुग्णामध्ये शुद्धीवर येण्याची लक्षणे दिसेपर्यंत किंवा वैद्यकीय मदत मिळेपर्यंत सीपीआर देणे सुरूच ठेवले पाहिजे.
युरोपियन रिसुसिटेशन कौन्सिलनेही हेच स्पष्ट केले आहे की, ठरावीक मिनिटांनंतर सीपीआर थांबवलाच पाहिजे, असा आंतरराष्ट्रीय पातळीवर कोणताही नियम नाही, असे त्यांनी स्पष्ट केले आहे. हा निर्णय रुग्णाची प्रकृती आणि त्या क्षणी असलेल्या परिस्थितीवर अवलंबून असतो.

फोटो स्रोत, Getty Images
"तातडीने दिला जाणारा सीपीआर डॉक्टरांना रुग्णाचे प्राण वाचवण्यासाठी आवश्यक असणारा वेळ मिळवून देतो," असे ब्रिटिश हार्ट फाउंडेशनच्या कॅथी रॉस यांनी 2012 मध्ये बीबीसीशी बोलताना सांगितले होते.
"78 मिनिटे हा खूप मोठा कालावधी आहे. पण वैद्यकीय इतिहासात अशी घटना पूर्णपणे नवीन नाही," असेही त्यांनी नमूद केले.
तातडीने सीपीआर देणे सुरू केले पाहिजे.
कार्डिॲक अरेस्टनंतर जितका जास्त उशीर होईल तितकी त्या व्यक्तीच्या वाचण्याची शक्यता कमी होत जाते.
प्रत्येक मिनिटाच्या उशिरामुळे वाचण्याची शक्यता साधारण 10 टक्क्यांनी कमी होत असल्याचे केंद्र सरकारने म्हटले आहे.
लगेच सीपीआर सुरू करणे का गरजेचे आहे, हे कार्डिओलॉजिस्ट रेफाय शौकत अली यांनी समजावून सांगितले आहे.

फोटो स्रोत, Getty Images
"जेव्हा हृदय बंद पडते तेव्हा मेंदूला होणारा रक्तपुरवठा थांबतो. काही वेळा सीपीआर देऊन हृदय पुन्हा सुरू झाले तरी मेंदू पूर्ववत काम करेलच असे नाही. अशा स्थितीत रुग्ण कायमचा कोमात जाण्याचा धोका असतो. हे सगळे आपण सीपीआर किती योग्य पद्धतीने देतो यावरच अवलंबून असते.
"सार्वजनिक ठिकाणी सामान्य नागरिक ज्या पद्धतीने सीपीआर देतात ती पद्धत रुग्णालयात दिल्या जाणाऱ्या सीपीआरसारखी नसते. छातीवर आवश्यक तितका दाब दिला नाही तर मेंदूचा रक्तप्रवाह पूर्ववत होऊ शकत नाही. रुग्णालयात मात्र रक्तदाबासह अनेक महत्त्वाच्या लक्षणांवर सतत लक्ष ठेवून सीपीआर दिला जातो," असे डॉक्टर रेफाय यांनी सांगितले.
कोणती चूक करू नये?
छातीवर दिला जाणारा दाब वारंवार थांबवू नये. छातीवर सतत आणि योग्य गतीने म्हणजे प्रति मिनिट 100 ते 120 वेळा दाब दिला गेला पाहिजे. विनाकारण गॅप घेतल्यास शरीरातील रक्तप्रवाह मंदावतो.
सीपीआर कोणाला देऊ नये याबाबतही डॉ. रेफाय यांनी महत्त्वाची माहिती दिली.
ते म्हणाले, "रस्ते अपघातात सापडलेल्या आणि छातीच्या भागाला गंभीर दुखापत झालेल्या व्यक्तीला सीपीआर देऊ नये.. कारण अशा स्थितीत छातीची हाडे तुटलेली असू शकतात आणि तिथे सीपीआर दिला तर रुग्णाची स्थिती आणखी नाजूक होऊ शकते."
सीपीआरमुळे वाचण्याची शक्यता किती पटीने वाढवता येते?
जवळ उपस्थित असणाऱ्या व्यक्तीने तातडीने दिलेल्या सीपीआरमुळे रुग्ण वाचण्याची शक्यता 2 ते 3 पटीने वाढते असे अनेक अभ्यासांतून स्पष्ट झाले आहे.
अमेरिकन हार्ट असोसिएशनच्या आंतरराष्ट्रीय मार्गदर्शक तत्त्वांच्या मते, वेळीच सीपीआर देणे आणि वेळेवर केलेले डिफिब्रिलेशन हे जीव वाचवण्यासाठी सर्वात महत्त्वाचे ठरते.
हृदयाचे ठोके अचानक बंद पडल्यास किंवा अनियंत्रित झाल्यास डिफिब्रिलेटर मशीनच्या साहाय्याने विजेचा हलका शॉक देऊन हृदय पुन्हा सुरू करण्याच्या पद्धतीला 'रॅपिड डिफिब्रिलेशन' म्हणतात.
कार्डिॲक अरेस्ट आल्यानंतर सुरुवातीच्या काही मिनिटांत ही प्रक्रिया केल्यास रुग्ण वाचण्याची शक्यता खूप मोठ्या प्रमाणावर वाढते असे युरोपियन रिसुसिटेशन कौन्सिलने नमूद केले आहे.

फोटो स्रोत, Getty Images
सीपीआर न देताही कोणी वाचू शकते का?
तातडीने उपचार न मिळाल्यामुळे अवघ्या काही मिनिटांतच कार्डिॲक अरेस्टचा धोका निर्माण होतो.
जेव्हा हृदय बंद पडते, तेव्हा मेंदू आणि शरीराच्या इतर महत्त्वाच्या अवयवांना होणारा रक्तपुरवठा थांबतो. तो रक्तप्रवाह तात्पुरत्या स्वरूपात चालू ठेवण्यासाठी सीपीआर मदत करतो.
याचा अर्थ सीपीआर म्हणजे प्रत्येक रुग्णाचा जीव वाचवणारा 'जादूचा उपाय' नक्कीच नाही. तरीही एखाद्या व्यक्तीला वाचवण्यासाठी मिळालेली पहिली आणि अत्यंत महत्त्वाची संधी म्हणजे सीपीआर देणे, असे वैद्यकीय तज्ज्ञ सांगतात.
सीपीआर (CPR) दिल्यानंतर प्रकृतीत सुधारणा होण्याची शक्यता कोणामध्ये जास्त असते?
वैद्यकीय अभ्यासांनुसार...
- तरुणांमध्ये प्रकृती सुधारण्याची आणि वाचण्याची शक्यता जास्त असते.
- यांना आधीपासून गंभीर हृदयविकार नाहीत, त्यांच्या वाचण्याची शक्यता अधिक असते.
- तातडीने सीपीआर सुरू केल्यास त्याचे परिणाम अधिक चांगले दिसून येतात.
- आजूबाजूला एईडी मशीन उपलब्ध असेल आणि ते वेळेत वापरले तर रुग्णाचा जीव वाचण्याची शक्यता आणखी पटीने वाढते.
- कार्डिॲक अरेस्ट आल्याचा क्षण आणि सीपीआर सुरू करण्याची वेळ यामधील अंतर जितके कमी असेल तितके मेंदूचे नुकसान कमी होते.

फोटो स्रोत, Getty Images
"साधारण 30 ते 45 मिनिटे सीपीआर देऊनही काहीच सुधारणा दिसली नाही तर पुढचा निर्णय घेतला जातो. अशा वेळी रुग्णाचे वय काय आहे, त्यांना आधीपासून काही हृदयाच्या तक्रारी होत्या का, हृदयाच्या गतीत म्हणजे हार्ट रेट मध्ये काय चढ-उतार आहेत, या सर्व गोष्टी तपासून पुढचे वैद्यकीय पाऊल ठरवले जाते. तरुणांचा जीव वाचण्याची शक्यता जास्त असल्याने त्यांना अधिक वेळ सीपीआर सुरू ठेवता येतो," असे डॉ. रेफाय यांनी सांगितले. याशिवाय पाण्यात बुडालेल्या व्यक्तींसाठीही जास्त वेळ सीपीआर देणे शक्य असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.
"स्विमिंग पूल, विहीर किंवा तलावाच्या पाण्यात बुडालेल्या व्यक्तींना जास्त वेळ सीपीआर देऊन त्यांच्या फुप्फुसातील पाणी बाहेर काढता येऊ शकते," असे ते म्हणाले.
भारतात लोकांकडून सीपीआर देण्याचे प्रमाण अजूनही फक्त 1.3 ते 9.8 टक्क्यांपर्यंतच मर्यादित आहे, असे अनेक रिपोर्ट्स सांगतात. मात्र, जवळ असलेल्या लोकांनी लगेच सीपीआर सुरू केल्यास रुग्ण वाचण्याची शक्यता 2 ते 3 पटीने वाढू शकते, हेही तितकेच खरे आहे.
हृदय बंद पडल्यानंतर सुरुवातीची पहिली काही मिनिटे सर्वात मोलाची आणि महत्त्वाची असतात, असे डॉक्टरांचे मत आहे.
सीपीआर (CPR) देताना काय करावे आणि काय करू नये?
डॉक्टरांच्या मते सीपीआर देताना या गोष्टी अवश्य पाळा:
- व्यक्तीच्या खांद्याला हलकेच हलवून, "तुम्ही ठीक आहात का?" असे मोठ्याने विचारा आणि त्यांचा काही प्रतिसाद मिळतोय का ते तपासा.
- काहीच प्रतिसाद नसेल तर लगेच इमर्जन्सी नंबरवर कॉल करा आणि वेळ न घालवता छातीवर दाब द्यायला सुरुवात करा.
- रुग्णाला कठीण आणि सपाट जमिनीवर झोपवावे.
- छाती दाबताना कोपर वाकवू नका, हात एकदम सरळ ठेवा.
- एका मिनिटात 100 ते 120 वेळा या वेगाने छाती दाबावी.
- छाती एकदा दाबल्यानंतर ती पुन्हा तिच्या जागेवर वर येऊ द्या, मगच पुढचा दाब द्या.
- व्यक्ती स्वतःहून श्वास घेईपर्यंत किंवा डॉक्टरांची टीम येईपर्यंत सीपीआर थांबवू नका.
- आजूबाजूला एईडी मशीन उपलब्ध असेल, तर त्याचा वापर नक्की करा.
डॉक्टरांच्या मते या चुका टाळा:
- अजिबात घाबरू नका किंवा गोंधळून जाऊ नका.
- छातीवर दाब देण्यास (कंप्रेशन सुरू करण्यास) किंचितही उशीर करू नका.
- रुग्ण शुद्धीत असताना छातीवर दाब देऊ नका.
- छातीवर दाब देताना मध्येच अनावश्यक थांबू नका.
- छातीवर दाब देत असताना हाताचे कोपर वाकवू नका.
- छातीवर दाब देण्याचा वेग कमी करू नका.
बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन.

























