दिवाळी: उत्तरेत गोडधोड, दक्षिणेत मटण-भात; एकाच सणाच्या दोन परस्परविरोधी परंपरांबद्दल जाणून घ्या

तामिळनाडूसह दक्षिण भारतातील अनेक राज्यांमध्ये दिवाळीच्या दिवशी मटण-भात खाण्याची परंपरा आहे.
फोटो कॅप्शन, तामिळनाडूसह दक्षिण भारतातील अनेक राज्यांमध्ये दिवाळीच्या दिवशी मटण-भात खाण्याची परंपरा आहे.
    • Author, प्रमिला कृष्णन
    • Role, बीबीसी प्रतिनिधी
  • Published
  • वाचन वेळ: 8 मिनिटे

दिवाळीच्या पहाटे फराळासोबत गरमागरम, झणझणीत मटण करीवर ताव मारायचा? ऐकून जरा अजब वाटेल, पण तामिळनाडूच्या अनेक भागांमध्ये ही वर्षानुवर्षांची परंपरा आहे.

दिवाळी हा प्रामुख्याने उत्तर भारताचा सण मानला जात असला, तरी काळाच्या ओघात तो दक्षिणेतही तितक्याच उत्साहाने साजरा होऊ लागला. आज तर दक्षिणेतही दिवाळीचा माहोल एखाद्या मोठ्या उत्सवासारखा असतो.

अशा वातावरणात, प्रकाशाच्या या सणाच्या दिवशी तामिळनाडूच्या ताटात ही चवदार मटण करी नेमकी कशी आली आणि ही अनोखी परंपरा कशी सुरू झाली, याची गोष्ट मात्र अतिशय रंजक आणि चवीने ऐकावी अशीच आहे.

दिवाळीच्या पहाटे तामिळनाडूतील घराघरांत मऊशार, गरमागरम इडल्यांसोबत झणझणीत मटण किंवा चिकनच्या रश्श्यावर मनसोक्त ताव मारण्याची एक खास परंपरा आहे! इतकंच नाही तर काही कुटुंबांमध्ये तर दुपारच्या जेवणातही सुगंधी मटण-भात असा बेत आखला जातो.

राज्यातील अनेक भागांमध्ये ही परंपरा इतक्या चवीने आणि नेमाने जपली जाते की, थेट त्याचा परिणाम बाजारावर दिसतो. दिवाळीच्या दिवशी इकडे बोकड आणि कोंबडीच्या मटणाचे भाव अक्षरशः गगनाला भिडतात.

इथल्या काही खेड्यापाड्यांत तर याहून एक आगळीवेगळीच परंपरा पाहायला मिळते. सणाच्या निमित्ताने सगळे नातेवाईक आणि कुटुंबीय एकत्र येतात आणि वर्गणी काढून एक अख्खा बोकड खरेदी करतात.

त्यानंतर त्याचं मटण सगळ्यांमध्ये अगदी बरोबरीने वाटून घेतलं जातं. या परंपरेला तिकडे स्थानिक भाषेत 'पंगू गोश्त' म्हणजेच 'आपुलकीने मटण वाटून खाण्याची परंपरा' असं म्हणतात.

दिवाळीच्या सर्वात प्रसिद्ध अशा 3 कथा

दीपोत्सव नेमका का साजरा केला जातो याविषयी अनेक कथा आणि आख्यायिका सांगितल्या जातात. पण त्यामध्ये प्रामुख्याने 3 कथा सर्वाधिक प्रसिद्ध आणि लोकप्रिय आहेत.

यातली पहिली आणि सर्वात प्रमुख कथा थेट 'रामायणा'शी जोडलेली आहे. लंकापती रावणाचा वध करून आणि तब्बल 14 वर्षांचा वनवास संपवून प्रभू श्रीराम जेव्हा अयोध्येत परतले तेव्हाचा हा प्रसंग…

आपल्या लाडक्या राजाच्या स्वागतासाठी आणि त्या सुवर्णक्षणाचा आनंद साजरा करण्यासाठी संपूर्ण अयोध्या नगरीने त्या रात्री घराघरात दिव्यांच्या रांगा लावून आसमंत उजळवून टाकला होता. तोच आनंदाचा दिवस पुढे 'दिवाळी' म्हणून साजरा करण्याची परंपरा सुरू झाली.

दिवाळीचा सण साजरा करणारे कुटुंब- फाइल फोटो
फोटो कॅप्शन, दिवाळीचा सण साजरा करणारे कुटुंब-फाइल फोटो

दुसऱ्या कथेनुसार, हा तोच दिवस मानला जातो ज्या दिवशी भगवान श्रीकृष्णाने अत्याचारी नरकासुराचा वध केला. अन्यायावर झालेला हा विजय साजरा करण्यासाठीच लोक फटाके फोडतात, दिव्यांची आरास करतात आणि मिठाई वाटून हा उत्सव साजरा करतात.

तिसरी आख्यायिका जोडलेली आहे थेट जैन परंपरेशी. या कथेनुसार, जैन धर्माचे अंतिम तीर्थंकर भगवान महावीर यांना याच दिवशी मोक्ष प्राप्त झाला होता. त्यांच्या या अलौकिक अस्तित्वाचा आणि महान शिकवणीचा सन्मान म्हणून जैन बांधव मनोभावे दिवे प्रज्वलित करून त्यांची पूजाअर्चा करतात.

पण इथेच खरा रंजक ट्विस्ट येतो! कारण संस्कृती अभ्यासकांच्या मते, तामिळनाडूमध्ये साजरी होणाऱ्या दिवाळीमागे या 3 पैकी एकही कथा नाही.

तामिळनाडूमध्ये दिवाळीच्या दिवशी मांस आणि भात खाण्याच्या परंपरेचे संदर्भ कुठे मिळतात याविषयी लेखक डॉ. थो. परमशिवन माहिती देतात.
फोटो कॅप्शन, तामिळनाडूमध्ये दिवाळीच्या दिवशी मांस आणि भात खाण्याच्या परंपरेचे संदर्भ कुठे मिळतात याविषयी लेखक डॉ. थो. परमशिवन माहिती देतात.

डॉ. थो. परमशिवन यांनी आपल्या 'अरियप्पडाथा तमिळगम' या पुस्तकात लिहिले आहे की, दिवाळी हा तामिळनाडूच्या अर्थव्यवस्थेशी आणि तिथल्या स्थानिक हवामानाशी जोडलेला सण नाहीये.

ते लिहितात, "हे लक्षात ठेवायला हवं की दिवाळीशी जोडलेले फटाके आणि त्यातला मुख्य घटक असलेली दारू 15व्या शतकापर्यंत तामिळनाडूत कोणाला ठाऊकही नव्हती. कृष्णाने नरकासुर नावाच्या असुराचा वध केल्याच्या कथेचा तमीळ संस्कृतीशी काडीचाही संबंध नाही."

"उलट ही नंतरच्या काळात ब्राह्मणवादी धार्मिक परंपरेतून पुढे आलेली कथा आहे. 15व्या शतकात विजयनगर साम्राज्य तामिळनाडूत आल्यानंतरच इथे दिवाळी सण म्हणून साजरा व्हायला सुरुवात झाली."

तामिळनाडूशी मुळात संबंध नसलेल्या या सणात मांसाहारी जेवणाची परंपरा नेमकी कशी जोडली गेली? याच प्रश्नासह बीबीसी न्यूजने लोकपरंपरांचे अभ्यासक आ. शिवसुब्रमण्यम यांच्याशी चर्चा केली.

त्यांनी सांगितलं की, अगदी संगम साहित्याच्या काळापासूनच मांसाहारी जेवण हे सण-उत्सव आणि मेजवान्यांचा एक अविभाज्य भाग राहिलेला आहे.

'मटण-भात वाढणं हा गौरवाचा विषय'

स्थानिक भाषेत 'पुलाल' म्हणजे मांसाहारी जेवण… अंडी आणि मांसाचा खमंग बेत! आजच्या काळात काही समाजांमध्ये याकडे शाकाहाराच्या अगदी उलट आणि एका दुय्यम नजरेने पाहिले जात असले, तरी तामिळनाडूचा इतिहास मात्र भलताच वेगळा आहे.

अगदी इसवी सन पूर्व 300 ते इसवी सन 300 या 'संगम साहित्या'च्या काळापासूनच कोणत्याही मोठ्या सणाला किंवा खास मेजवानीला मांसाहारी थाटातच साजरं करण्याची इकडे परंपरा राहिली आहे. इतकंच काय, तर 'पुरनानूरु' या प्राचीन काव्यसंग्रहातील एका कवितेत या मांसाहारी दावतीचा आणि तिच्या लज्जतीचा खास गौरवपूर्ण उल्लेख वाचायला मिळतो.

लोकपरंपरांचे अभ्यासक आ. शिवसुब्रमण्यम या संदर्भातील एक रंजक गोष्ट सांगतात.

तज्ज्ञांच्या मते, तामिळनाडूमध्ये मांसाहारी अन्नाला विशेष मेजवानीचे जेवण मानण्याची दीर्घकाळापासून परंपरा राहिली आहे
फोटो कॅप्शन, तज्ज्ञांच्या मते, तामिळनाडूमध्ये मांसाहारी अन्नाला विशेष मेजवानीचे जेवण मानण्याची दीर्घकाळापासून परंपरा राहिली आहे

सर्व इंद्रियांवर ताबा मिळवणारे, संयमी ब्राह्मण म्हणून ओळखले जाणारे कवी कपिलर यांचे हात इतके मऊशार आणि नाजूक का आहेत? हा औत्सुक्य वाढवणारा प्रश्न एकदा राजा चेरमान सेल्वक कंडुको वाझियाधन याने स्वतः त्यांना विचारला होता.

यावर कपिलर उत्तर देतात की, राजाकडून दिल्या जाणाऱ्या मांसाहारी करी आणि भाताच्या मेजवानीवर ताव मारण्याव्यतिरिक्त त्यांच्या हातांनी दुसरं कोणतंही काम केलेलं नाही. म्हणूनच त्यांचे हात इतके मऊशार राहिले आहेत. विशेष म्हणजे, या रंजक प्रसंगावर रचलेली एक कविताही आढळते.

"पुलवु नात्रत्त पैंदडी

पू नात्रत्त पुगै कोळीई ऊन तुवै

कऱिसोरु उंडु वरुंदु तोज़िल अल्लदु

पिरिदु तोज़िल अरिया आगलिन नंदुम..."

ही तीच कविता…

याचा संदर्भ देत आ. शिवसुब्रमण्यम सांगतात की, तामिळनाडूमध्ये मांसाहारी अन्नाला मेजवानीचे जेवण मानण्याची परंपरा शतकानुशतके चालत आलेली आहे. आपल्या घरी आलेल्या पाहुण्यांचा मानसन्मान करण्यासाठी आणि खास पाहुणचार करण्यासाठी ताटात मांसमिश्रित अन्न वाढणं ही इकडे नेहमीच मोठ्या अभिमानाची बाब मानली गेली आहे.

'संगम साहित्यात दिवाळी शब्दाचा साधा उल्लेखही नाही'

आ. शिवसुब्रमण्यम यांच्या मते, "एक काळ असा होता जेव्हा भाताचे जेवण मिळणं हे अतिशय दुर्मिळ मानलं जायचं. अगदी लहान मुलांच्या खेळातही भात शिजवण्याचा खेळ समाविष्ट असायचा. त्यामुळेच दिवाळी हा सण आपल्या भूगोलाशी आणि स्थानिक परंपरांशी थेट जोडलेला नसला, तरी या उत्सवाच्या जेवणात मांसाहारी जेवणाचा समावेश आपोआपच होत गेला."

"मांसाहारी जेवणाला दीर्घकाळापासून एका विशेष अन्नाचा दर्जा मिळालेला आहे. याच कारणामुळे सणाच्या दिवशी संपूर्ण कुटुंब आणि नातेवाईकांसोबत एकत्र बसून खाण्यासाठी मांसमिश्रित भाताचे जेवण बनवण्याची ही चविष्ट परंपरा चालत आलेली आहे."

दिव्यांनी सजवलेल्या ताटासह लहान मुलगी - फाइल फोटो
फोटो कॅप्शन, दिव्यांनी सजवलेल्या ताटासह लहान मुलगी - फाइल फोटो

अभ्यासक शिवसुब्रमण्यम सांगतात की, आजही तरुणांमध्ये कोणत्याही आनंदाच्या प्रसंगी किंवा सणासुदीला मांसाहारी भाताची मेजवानी देणे ही सन्मानाची आणि अभिमानाची गोष्ट मानली जाते.

"यामागे दुसरे कोणतेही विशेष कारण नाही. मांसाहारी जेवणाला अधिक चांगले आणि उच्च दर्जाचे अन्न मानण्याच्या वृत्तीमुळेच मांसाहारी मेजवानीला आणि मांसमिश्रित भाताला इतके खास महत्त्व मिळालेलं आहे."

ते पुढे हेदेखील स्पष्ट करतात की, संगम साहित्यात 'दिवाळी' या शब्दाचा साधा उल्लेखही आढळत नाही. त्यांच्या मते, 15व्या शतकानंतरच हा सण तामिळनाडूमध्ये मोठ्या प्रमाणावर साजरा केला जाऊ लागला.

त्यांच्या मते, सणासुदीच्या दिवशी मांसाहार करण्यासाठी काही खास कारण असायलाच हवे असे नाही. तरी ही सणावाराच्या दिवशी 'मांसाहार हेच सर्वात मुख्य, मानाचे आणि महत्त्वाचे जेवण' बनले आहे.

'लोकगीतांमध्येही मांसमिश्रित भाताचा उल्लेख'

Skip podcast promotion and continue reading
BBC News मराठी आत्ताच फॉलो करा WhatsApp कर
बीबीसी न्यूज मराठी आता व्हॉट्सॲपवर

तुमच्या कामाच्या गोष्टी आणि बातम्या आता थेट तुमच्या फोनवर

फॉलो करा

End of podcast promotion

बीबीसी न्यूजने चेन्नईच्या एमजीआर जानकी कॉलेजमधील तमिळ विभागाच्या साहाय्यक प्राध्यापिका डॉ. के. सत्यप्रिया यांच्याशी संवाद साधला. त्या दीर्घकाळापासून लोकगीतांवर संशोधन करत आहेत.

त्यांच्या मते, दिवाळीशी संबंधित लोकगीतांमध्येही मटण आणि भाताच्या खास मेजवानीचा स्पष्ट उल्लेख आढळतो.

सत्यप्रिय्या सांगतात, "थेनी जिल्ह्यातल्या आंदीपट्टी भागात मी जेव्हा लोकगीतं मुद्रित करत होते तेव्हा मला कळलं की, तिथल्या खेड्यातल्या बायकांना आजही दिवाळीवरचं एक गाणं अगदी तोंडपाठ आहे."

त्या सांगतात, "त्या गाण्यात एक आई म्हणते की, दिवाळीला मुलीला नवीन कपडे घ्यायला आणि मटण-भाताची मेजवानी द्यायला तिच्याजवळ पैसेच नाहीत."

"त्यावर ती मुलगी आईला म्हणते… अगं आई, भलेही कर्ज काढावं लागलं तरी चालेल, पण मला दिवाळीला माहेरी बोलव, प्रथेप्रमाणे भेटवस्तू दे आणि मटण-भाताचा पाहुणचार कर. अशा रीतीने हे गाणं संपतं."

सत्यप्रिया यांनी स्पष्ट केले की, अशी आणखीही अनेक लोकगीतं आहेत. या गीतांमध्ये दिवाळीच्या दिवशी अंगाला तेल लावून अभ्यंगस्नान करण्याची आणि त्यानंतर मटण-भाताच्या गरमागरम जेवणावर मनसोक्त ताव मारण्याच्या परंपरेचाही ठळक उल्लेख आढळतो.

अनेक गावांमध्ये दिवाळीचा अर्थ फक्त मेजवानीचा आनंद लुटणे आणि फटाके फोडणे एवढ्यापुरताच मर्यादित नसतो.
फोटो कॅप्शन, अनेक गावांमध्ये दिवाळीचा अर्थ फक्त मेजवानीचा आनंद लुटणे आणि फटाके फोडणे एवढ्यापुरताच मर्यादित नसतो.

सत्यप्रिया यांच्या मते, नरकासुराचा मृत्यू झाला तो दिवस म्हणून दिवाळीकडे पाहण्याची परंपरा असल्याने, मृतांना आदर देण्यासाठी अंगाला तेल लावून स्नान करण्याची आणि त्यानंतर मटण-भात खाण्याची ही प्रथा रूढ झाली आहे.

त्या पुढे हेदेखील सांगतात की, आजही तिकडे एक जुनी म्हण सर्रास ऐकायला मिळते, "रात्रभर दिवाळी आणि उजाडताच अमावस्या.."

सत्यप्रिय्या म्हणतात, "याचा सरळ अर्थ असा आहे की, दिवाळीच्या दिवशी लोक मटण-भात खाऊन रात्रभर जल्लोष करायचे. मग दुसऱ्या दिवशी उपवास केला जायचा आणि अमावास्येच्या संध्याकाळी गोडधोड खाल्लं जायचं. म्हणूनच ही म्हण पडली असावी."

त्या पुढे सांगतात की, बऱ्याच गावांमध्ये दिवाळी म्हणजे फक्त खाण्यापिण्याची मेजवानी आणि फटाकेबाजी नसते.

तर "त्या रात्री नरकासुर वधावर आधारलेली पारंपरिक लोकनाटकंही साजरी केली जातात."

मटण करी
फोटो कॅप्शन, मटण करी

खेड्यांमध्ये साजरी होणाऱ्या दिवाळीविषयी बोलताना सत्यप्रिय्या सांगतात की, तिथे या सणाशी जोडलेल्या अशा कित्येक सांस्कृतिक परंपरा आजही पाहायला मिळतात.

सहसा युद्ध जिंकल्यानंतर सैनिकांचा मान राखण्यासाठी त्यांना मांसाहारी जेवण आणि मद्याची मेजवानी देण्याची प्रथा होती, असा उल्लेख 'पुरप्पोरुल वेण्‍बा मालै'मध्ये सापडतो.

सत्यप्रिय्या सांगतात की, या मेजवानीसाठी तिथे 'उंडाट्टु' हा शब्द वापरला गेला आहे.

त्यांच्या म्हणण्यानुसार, युद्धातील विजयाचा आनंद साजरा करण्यासाठी मांसाहार आणि दारू देऊन रंगणाऱ्या उत्सवाला 'उंडाट्टु' म्हणत.

मटण करी

सत्यप्रिय्या सांगतात की, ही मेजवानी फक्त शूर सैनिकांसाठीच नसायची, तर कवी आणि आश्रयाला किंवा मदतीसाठी येणाऱ्या सामान्य लोकांनाही हेच जेवण मानाने वाढले जायचे.

याच कारणामुळे त्यांचं असं मानणं आहे की, मांसाहारी अन्नाकडे नेहमीच सण आणि उत्सवाचे खास जेवण म्हणून पाहिलं गेलं आहे.

आणि हेच मुख्य कारण आहे की, दीपावलीच्या पवित्र दिवशीही याचा एक विशेष पक्वान्न म्हणून आस्वाद घेतला जातो.

दिवाळीच्या मटण करीमध्ये काय विशेष असते?

लोकप्रिय शेफ दामू यांच्या मते, सुरुवातीला दिवाळीच्या निमित्ताने मटण-भात खाण्याची प्रथा ही मुख्यत्वे 'मटण पाया' सूप किंवा रस्सा बनवण्याशी जोडलेली होती. पुढे जाऊन मटण करी बनवण्याची पद्धत जास्त रूढ झाली.

ते सांगतात, "दिवाळीच्या आदल्या रात्रीच स्वयंपाक सुरू व्हायचा. मटण पाया तयार करण्यासाठी चुलीवर लाकडाच्या जाळावर एका मोठ्या पातेल्यात बोकडाच्या पायांचे तुकडे मंद आचेवर रात्रभर शिजत ठेवले जायचे."

"दुसऱ्या दिवशी सकाळपर्यंत ते तुकडे अगदी मऊ शिजायचे. मग त्यात नारळाचे दूध आणि काळी मिरी घालून पाया तयार केला जायचा. यासोबत साधारणपणे गरम गरम इडली किंवा इडिअप्पम बनवले जायचे."

"सकाळचा हा बेत झाल्यानंतर दुपारच्या जेवणातही तोच रस्सा आवडीने खाल्ला जायचा. अलीकडच्या वर्षांत मात्र पायाच्या जागी मटण करी बनवण्याचा ट्रेंड अधिक वाढला आहे."

दामू पुढे सांगतात की, काही घरांमध्ये चिकनही बनवलं जातं. पण बोकडाचे मटण शिजवण्यालाच सर्वाधिक पसंती दिली जाते.

दिवाळीत काही घरांमध्ये चिकनही बनवलं जातं. परंतु प्रामुख्याने बोकडाचे मटणच शिजवले जाते, असे ज्येष्ठ शेफ दामू सांगतात.
फोटो कॅप्शन, दिवाळीत काही घरांमध्ये चिकनही बनवलं जातं. परंतु प्रामुख्याने बोकडाचे मटणच शिजवले जाते, असे ज्येष्ठ शेफ दामू सांगतात.

ते पुढे सांगतात की, ज्या घरांमध्ये शाकाहारी स्वयंपाक होतो तिथेही सकाळच्या वेळी वडा रस्सा, भाज्यांचा कोरमा आणि दुपारी भजीचा रस्सा करण्याची रीत आहे.

दामू यांच्या म्हणण्यानुसार, दिवाळीला बनणाऱ्या करीची चव रोजच्या रश्श्यापेक्षा खूपच वेगळी आणि अधिक चवदार असते. कारण त्यात काही विशेष मसाले आणि साहित्य वापरले जाते.

ते सांगतात, "काही जण यात समुद्री शेवाळ आणि लवंगासारखे जिन्नस आवर्जून घालतात."

"दिवाळीला भरपूर गोड खाल्लं जातं. म्हणून बऱ्याच घरांमध्ये लाल तिखट कमी करून काळ्या मिरीचा वापर वाढवला जातो."

"काही घरांमध्ये तर खास दिवाळीच्या करीसाठी खोबऱ्याचं वाटण करताना त्यात काजूही वाटून घालतात. यामुळे रश्श्याला छान दाटपणा येतो आणि चवही अप्रतिम लागते."

(बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन)