Суррогат оналик: Қирғизистон хорижликлар учун чеклов қўймоқчи, Ўзбекистонда эса ҳуқуқий ноаниқлик сақланмоқда

Марказий Осиё давлатлари суррогат оналикка турлича ёндашмоқда. Қирғизистон ҳокимияти хорижликларнинг суррогат оналик хизматидан фойдаланишини чеклашни таклиф қилмоқда. Ўзбекистонда эса бу соҳа ҳалигача алоҳида қонун билан тартибга солинмаган.

Бу ҳолат суррогат оналик, аёллар ҳуқуқлари, чет давлатларга бориб, тиббий хизмат олиш ва давлат назорати ҳақидаги баҳсларни яна кучайтирди.

Украинадан Грузияга кўчган суррогат оналар

Украинадаги уруш суррогат оналар бозорини Грузияга кўчирди. Грузияда суррогат она бўлганларнинг 70 фоизини эса марказий осиёлик аёллар ташкил қилади. Бу ҳақда BBC билан мулоқотда Growing Families халқаро ҳаракати маълум қилди.

Ушбу яширин бозорда юзлаб, балки минглаб аёллар даромад топади. Бироқ жамиятда бу ҳолатнинг этик томони ва унинг бизнесга айланиб бораётгани ҳақида дилеммали саволлар кўп.

Қирғизистонлик ёш келин Аида Грузиядаги хусусий клиникалардан бирида суррогат она бўлган.

"Керак бўлса, биз туғиб берадиган боланинг ота-онасини ҳам кўрмаймиз. Биз ўзимизни фақат ижарага берамиз. Биз билан фақат куратор ишлайди. Ота-онасини (таҳр. - мижозларни) кўрмаймиз, ҳеч ким билан юрмаймиз ҳам. Бачадонни ижарага бериб, ота-оналарга бахт ҳадя этамиз."

37 ёшли Аидани ўзининг икки ўғли бор, эри билан ажрашиб кетгани сабабли болаларини ёлғиз тарбиялайди. Ишсизлик, қимматчилик шароитида у суррогат она бўлишга аҳд қилган. Бироқ бундай йўл билан пул топаётганини у яқинларидан ҳам сир тутиб келади.

BBC: Яқинларингиз биладими?

Аида: "Онам, опам, синглим билади. Ака-укаларимга Европага ишлагани кетдим, деб айтганман".

BBC: Тўланадиган пул қанча?

Аида: "16 минг (АҚШ доллари - таҳририят). Бундан ташқари, ҳар ой 400 доллар беришади. Қорнимиз катталашганда кийим учун 300 доллар беришади".

Марказий Осиёда, хусусан, Қирғизистонда ишлайдиган айрим дастурларда суррогат онага тўланадиган гонорар бундан ҳам кўп бўлиши мумкин. Шу билан бирга, келишилган маблағни ололмай қолганлар ҳам бўлади.

Лойиҳада нима таклиф қилинмоқда?

Қирғизистонда суррогат оналикка рухсат бор, у "Фуқаролар соғлиғини сақлаш тўғрисида"ги қонуннинг 104-моддаси билан тартибга солинади. Унда сунъий уруғлантириш, хусусан, суррогат оналик тўғрисидаги меъёрлар ёзилган.

Шунга қарамай, Жогорку Кенешнинг икки депутати Чингиз Ажибаев ва Болот Ибрагимов чет эл фуқароларининг қирғиз аёлларидан суррогат она сифатида фойдаланишига чеклов қўювчи қонун лойиҳасини ишлаб чиқишди ва у жамоатчилик муҳокамасига қўйилди.

Ундаги ўзгартиришларга мувофиқ, "Фуқаролар соғлиғини сақлаш тўғрисида"ги қонунга фақат биргина абзац қўшилмоқда.

"Қирғизистон Республикаси ҳудудида суррогат оналик тўғрисидаги шартнома фақат Қирғизистон фуқаролари учун очиқдир. Агар Қирғизистон фуқароси чет эл фуқароси билан расмий никоҳда бўлса, у ҳолда у суррогат оналик хизматидан фойдалана олади", дейилади унда.

Таклиф этилаётган қонун лойиҳасига берилган асосномада ўзгартиришлардан мақсад аёллар ва болалар соғлиғини муҳофаза қилиш, суррогат оналикни тижоратлаштиришга йўл қўймаслик ва бу хизматдан Қирғизистон фуқаролари фойдаланиши учун ҳуқуқий шароит яратиш эканлиги айтилади.

Депутатларнинг таъкидлашича, ҳозирги қонунлар чет эл фуқароларига Қирғизистондаги суррогат оналар хизматидан фойдаланишни тўғридан-тўғри тақиқламайди. Бунинг оқибатида аёллар ва болаларнинг ҳуқуқлари бузилиши мумкин, деб ҳисоблашади улар.

"Миллат келажаги соғлом оналарда эканлиги шубҳасиз. Биз келажакни ўйлаб, қирғиз аёлларига ғамхўрлик қилиб, уларнинг соғлиғига алоҳида эътибор қаратишимиз зарур. Ҳозирда Қирғизистон чет элликларнинг "суррогат оналар марказига" айланиб бормоқда. Бу соҳада олиб борилаётган ишлар махфий бўлгани сабабли, статистик маълумотлар жамоатчиликка номаълум. Суррогат она бўлган аёл энг биринчи навбатда катта маънавий-руҳий зарбага учрайди, соғлиғига путур етади", дейилади бу ҳақдаги маълумотномада.

Депутатлар бунга қадар қатор мамлакатлар чет эл фуқароларига суррогат она хизматидан фойдаланишни чекловчи қонунларни қабул қилганини важ қилиб келтиришмоқда. Масалан, Россия 2022 йилда чет эл фуқароларига суррогат она хизматидан фойдаланишни тақиқлаган. Россия бундай хизматдан фақат никоҳда бўлган эр-хотинлар, ёлғиз аёллар ва бепушт жуфтликларгина фойдалана оладиган меъёр киритган.

Жогорку Кенеш депутати Чингиз Ажибаев сўнгги пайтларда "Қирғизистон суррогат оналар марказига" айланиб бораётгандек таассурот уйғотаётганидан хавотир билдирди:

"Қирғизистон суррогат оналар марказига айланиб бормоқда, деб айтишга тўла асос бор. Чунки, интернет манбалари орқали суррогат оналик бўйича қидирув берсангиз, биринчи бўлиб Қирғизистон тавсия этилади. Бундан ташқари, бу йўналишда ўнтага яқин клиника, ўндан ортиқ агентликлар иш олиб бораётганини билдик. Айрим халқаро компаниялар Қирғизистон клиникалари билан вақтинчалик ёки масофадан туриб шартнома тузиб ишлаётган экан. Шунинг учун биз бундай ҳолатни тўхтатишни таклиф қилмоқдамиз".

Қўшни Қозоғистонда эса бундай меъёр жорий йилнинг 26 июлида кучга кирди, унга кўра, суррогат она хизматидан фақат қозоқ фуқаролари фойдалана олади. Эри ёки хотини бошқа давлат фуқароси бўлса, рухсат йўқ.

"Бизда тегишли қонун аралаш оилаларга бир оз қийинчилик туғдирмоқда. Чет эллик мижозлар бизда бошидан унчалик кўп бўлмаган. Менинг марказимга йилига ўртача 5-10 та чет эллик оила мурожаат қилар эди" - маълум қилди Қозоғистонда суррогат оналар билан ишлайдиган "Болашак" маркази директори Дамира Шокан.

"Уларнинг 80 фоизга яқини Қозоғистон фуқаролари билан аралаш никоҳда бўлган жуфтликлар эди. Энди уларга қийин бўлди. Қозоғистонда ёлғиз аёлларга ҳам суррогат она бўлиш тақиқланди".

Қирғизистонда эса Қозоғистондан фарқли ўлароқ, эр-хотиндан бири чет эл фуқароси бўлса, суррогат оналикка рухсат бериш таклиф қилинмоқда.

Қонун қўллаб-қувватланса, қандай ишлайди?

Марказий Осиёда жамият консерватив қадриятлар ҳамон кучли.

Маҳаллий аҳолининг 80 фоиздан ортиғи ислом динига эътиқод қилади.

Суррогат оналик мусулмончиликда ҳаром ҳисобланади.

Қирғизистонда суррогат она хизматидан фойдаланиш 2005 йилдан бошланган. Ҳозирда мамлакатда ўнлаб воситачи компаниялар иш олиб боради, улар қирғиз суррогат оналари ва чет эл фуқароларини учраштириб, ўртада даромад кўришади. Улардан бири бўлган Lifegift компанияси BBC саволларига жавоб бераркан, суррогат оналарга боғлиқ янги қонун лойиҳаси бўйича изоҳ берди.

"Бизнинг фикримизча, бунда қирғизистонлик суррогат оналарнинг манфаатларини ҳам ҳисобга олиш керак. Кўпчилик аёллар бунга ўз хоҳиши билан боради. Суррогат она бўлишдан олдин улар тиббий кўрикдан ўтишади, шифокор ва юристлардан эҳтимолий хавф-хатарлар ҳақида маслаҳат олишади. Агар янги чекловлар киритилса, мамлакатда иш олиб бораётган бундай дастурлар анча қисқаради".

Lifegift компанияси мамлакатда эндигина иш бошлаганини айтмоқда. Шу сабабли янги қонун қабул қилинса, унинг таъсири қандай бўлади, деб ташвишланмоқда. Янги қонун лойиҳасида эса кўплаб саволлар очиқ қолмоқда.

"Қонун лойиҳаси қабул қилинса, барча чет эл фуқароларига тақиқ қўйиладими ёки қайсидир тоифадаги одамларгами? Олдин бошланган ишларга қонуннинг таъсири қандай бўлади? Ҳомиладор бўлган суррогат оналаримиз нима бўлади? Қонун қабул қилинса, уни амалга оширишда шуларни ҳисобга олувчи ўтиш даври кўзда тутиладими? Тақиқларга қарамай суррогат оналик хизматини кўрсатишда давом этган агентлик ёки клиникаларга қандай чоралар кўрилади?" - савол қўяди Lifegift компанияси директори.

Қонун лойиҳаси ташаббускорларидан бири, депутат Чингиз Ажибаев бу BBC саволларига шундай жавоб берди:

"Қонун қабул қилинса, суррогат оналик бўйича бунгача тузилган шартномалар бўлса, улар охирига етказилади. Бироқ бундан буён аризалар қабул қилинмайди".

Яна бир суррогат она, 32 ёшли Маҳабат - уч боланинг онаси. У бунгача Грузияда икки марта суррогат она бўлган.

"Қирғизистонда эри йўқ, қийинчиликда яшаётган аёллар ишлаб ҳам унчалик кўп пул топа олмайди. Бу бева аёллар учун имконият. Бир томондан , фарзандли бўла олмаётганларга ёрдам берасан, иккинчи томондан, пул топасан. Мен бу дастур ҳақида беш йил олдин эшитганман. У пайтда ҳаммаси яширин эди. Ўзим ўрганиб чиқдим. Кейин Инстаграмда рекламаси чиқиб қолди. "Балки, бу менинг имкониятимдир" деб ёздим. Дарҳол жавоб беришди".

Маҳабат суррогат она бўлиб топган даромадига кичик бизнес очиб олганини, ҳозир оиласини яхши боқиб, ота-онасига ҳам ёрдам бераётганини ва шароити ўнгланиб қолганини айтмоқда.

"Суррогат она бўлмасам бўларкан"

Бироқ бу соҳада муаммолар ҳам талайгина. Бунгача айрим суррогат оналар шартномадаги пулини ололмай алданганини ва соғлиғига зарар етганини айтиб чиқишган. Масалан, Жогорку Кенеш депутати Дастан Бекешовга бунгача шундай аро йўлда қолган хотин-қизлардан шикоятлар келиб тушган.

"Мен суррогат оналик бутунлай тақиқлансин деганим йўқ. Бироқ бу соҳадаги чораларни қатъийлаштириш керак. Акс ҳолда, масалан, Эрон ёки Хитой фуқаролари Бишкекка келади-да, суррогат онани топиб, ҳомила ўтқазилганидан сўнг нотариусга бориб, ҳужжат ишларини битиришади. Бизнинг хотин-қизларимиз Грузияга бориб, у ерда ўз ҳолича шартнома тузишади. Ҳеч қандай тартибга солиш деган нарса йўқ. Соғлиқларига қандай зарар етяпти, буни ўйлайдиган одам йўқ. Уларни алдаб кетган ҳолатлар ҳам бор. Масалан, ҳомиладор бўла олмаса ёки ҳомила ривожланмай қолса, бир тийин ҳам беришмас экан. Фойдаланиб бўлиб, ватанига жўнатиб юборишади".

Депутат суррогат оналикни тижоратлаштиришда фақат аёллар эмас, чақалоқлар ҳам жабр кўраётганига эътибор қаратади.

"Туғиб берган болаларини кейинчалик бошқа давлатларга олиб кетишади. Уларнинг кейинги тақдири қандай бўлади, бу номаълум. У бола бизнинг фуқаромиз эмаслигини, нариги аёлнинг биологик боласи эмаслигини тушунаман. Бироқ биз бола сотишга кўмаклашган бўлиб қолмаяпмизми? Шунинг учун бундай масалада эҳтиёткорлик керак. Шу сабабли қоидаларни қатъийлаштириш зарур" - дейди Дастан Бекешов.

Депутатнинг айтишича, шахсан унга бир нечта суррогат онадан шикоятлар келиб тушган.

Депутат Чингиз Ажибаев эса "суррогат она бўлиш ҳаётимда қора доғ қолдирди" деб мурожаат қилган аёлнинг ҳикоясини айтиб берди.

"Бола туғиб, уни бировга тутқазиб қўйиш жуда қийин экан. Боламни чирқиратиб олиб кетиб қолишди. 20 минг долларга келишган эдим, пулини майдалаб, ялинтириб юриб берди. Пули ҳам юқмади. Стресс, депрессия бўлиб қийналдим. Ҳозир эсласам ҳам юрагим оғрийди. Ҳаётимда қора доғ қолдирди. Суррогат она бўлмай қўя қолсам бўларкан", деб менга бир она мурожаат қилди" - деди қонун лойиҳаси муаллифи Чингиз Ажибаев.

"Таклифларга очиқмиз"

Чингиз Ажибаевнинг фикрича, янги қонун орқали бола сотишни тўхтатиш, чақалоқларни бир жинсли жуфтликларга беришдан ёки органларини сотишдан ҳимоя қилиш ва суррогат она институтини фақат Қирғизистон фуқаролари учунгина мумкин бўладиган ҳолга келтиришга ҳаракат қилинмоқда.

Шу билан бирга, суррогат она бўлиб маблағ топаман деганлар даромаддан қуруқ қолмайдими, деган саволни ўртага ташлаётганлар ҳам йўқ эмас. Бунга депутат Чингиз Ажибаевнинг жавоби бор:

"Биз мутахассислар билан гаплашганимизда, суррогат она бўлиб фаровонликка эришган аёл йўқлигини айтишди. Улар биринчи навбатда психологик жиҳатдан жабр кўриб, соғлиғидан айрилар экан. Топган бир оз пулини вақтинчалик ишлатгани билан, вақт ўтгандан кейин ундан ҳам кўп маблағ сарфлаб ҳам соғлиғини тиклай олмайди, деб ишонаман. Умуман олганда, суррогат она бўлиб даромад топиш ва буни касб қилиш нотўғри деб ҳисоблаймиз. Пулга қизиқиб, вақтинчалик молиявий эҳтиёжини қондиргани билан, келажакда ўзига албатта зарарини тегизади. Шунинг учун биз мана шу ўзгартиришларни таклиф қиляпмиз. Шунингдек, барча таклиф ва фикрларга очиқмиз".

Мазкур қонун лойиҳаси жамоатчилик муҳокамасига 10 август кунигина қўйилди. Жогорку Кенеш сайтига жойлаштирилган ҳужжатга ҳозиргача фақат иккитагина таклиф ва фикр келиб тушди.

Улан Дуулатов исмли фуқаро суррогат оналар хизматидан чет элликларнинг фойдаланишини тўлиқ тақиқлаш таклифи муаммони ҳал қилмайди, деган фикрда. "Бунинг ўрнига суррогат оналарни ҳимоя қилишни кучайтириш, агентликлар ва клиникалар устидан назоратни кучайтириш, шартномаларни аниқлаштириш, тиббий ва юридик кафолатларни таъминлаш керак" - дейди у.

Гулқайир Қубаничбекова исмли аёл ҳам тақиқ бу бозорни яширин шаклга ўтишига туртки бўлиши мумкинлигини билдирган. Унинг фикрича, бунинг ўрнига суррогат оналарнинг ҳуқуқини ҳимоя қилиш учун намунавий шартномаларни, тўловларнинг кафолатини, тиббий стандартларни ва давлат реестрини яратиш ҳамда таъминлаш кўпроқ самара берар эди.

Ўзбекистонда вазият қандай?

Ўзбекистонда суррогат оналикни тақиқловчи ҳам, унга расман рухсат берувчи ҳам алоҳида қонун йўқ.

2019 йилда қабул қилинган "Фуқароларнинг репродуктив саломатлигини сақлаш тўғрисида"ги қонун ёрдамчи репродуктив технологиялардан фойдаланиш тартибини белгилайди. Унда ЭКО, контрацепция ва бошқа масалалар ҳақида сўз юритилади.

Бироқ қонун матнида "суррогат оналик" атамаси умуман учрамайди. Унга таъриф ҳам берилмаган.

Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2020 йилда тасдиқланган тегишли низомида ҳам асосан ЭКО, донорлик тухум ҳужайралари ва сперма, эмбрионларни сақлаш каби жараёнлар тартибга солинган. Суррогат она иштирокидаги дастурлар эса алоҳида ёритилмаган.

Оила кодекси нима дейди?

Шу билан бирга, Ўзбекистон Оила кодексининг 207-моддасида суррогат оналик билан боғлиқ ҳолатлар билвосита тилга олинган.

Унга кўра, агар эр-хотин бошқа аёлга эмбрион кўчиришга ёзма розилик берган бўлса, улар боланинг расмий ота-онаси сифатида фақат болани туққан аёлнинг розилиги билан қайд этилиши мумкин.

Бу норма суррогат оналик ҳолатлари амалда бўлиши мумкинлигини кўрсатади. Аммо уни қандай тартибда амалга ошириш мумкинлиги, томонларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари қандай бўлиши кераклиги ҳақида қонунчиликда аниқ қоидалар йўқ.

Оила кодексига берилган илмий-амалий шарҳда ҳам Ўзбекистон қонунчилигида суррогат оналик тушунчаси алоҳида таърифланмагани ва бу соҳани тартибга солувчи махсус шартнома нормалари мавжуд эмаслиги қайд этилган.