Путиннинг розилиги олинган. Хитой-Қирғизистон-Ўзбекистон темир йўли қандай бошланган?

Хитой-Қирғизистон-Ўзбекистон темир йўли қурилиши бошланишидан аввал Россия президенти Владимир Путиннинг розилиги олинган.

Бу ҳақда Қирғизистон президенти Садир Жапаров сўнгги интервьюсида маълум қилди.

Унга кўра айтишича, Хитой томони дастлаб Россиянинг розилигисиз бу лойиҳани бошлаш мумкин эмаслигини билдирган.

Жапаровнинг катта интервьюси 13 август куни MediaHub каналида эълон қилинди.

"Агар Россия рози бўлмаса…"

Президент Жапаровнинг суҳбатда айтишича, у президентликка келгач, Хитойнинг Қирғизистондаги ўша пайтдаги элчиси билан учрашиб, темир йўл лойиҳасини амалга оширишни таклиф қилган.

"Уни (темир йўлни – таҳририят) айримлар, хоҳ ички кучлар дейлик, хоҳ ташқи кучлар, ёқтирмайди. Хитой-Қирғизистон-Ўзбекистон темир йўлини қурамиз, деб Қирғизистонда Совет Иттифоқи парчаланганидан бери гапириб келамиз. Мен 2020 йилда президент бўлиб келганимдан кейин ўша пайтдаги Хитой элчисини хонамга чақирдим. Унга қаҳва қуйиб бериб, икковимиз ўтириб, "Хитой–Қирғизистон–Ўзбекистон темир йўлини бошлайлик", дедим.

Унинг сўзларига кўра, Хитой томони Қирғизистон бу масалани мустақил ҳал қила олмаслигини билдирган.

"У мендан очиқчасига: "Сиз бу ишни бошлай оласизми?" деб сўради.

"Нега бошлай олмас эканман? Мен Қирғизистон ҳудуди учун ўзим жавоб бераман. Бошлайман", дедим. У яна очиқчасига: "Бунинг уддасидан чиқа оласизми? Ахир бу масалани ёлғиз ўзингиз ҳал қила олмайсиз-ку. Агар Россия рози бўлмаса, биз бу йўл қурилишини бошлай олмаймиз", деди.

"Нега?" деб сўрадим. "Чунки сизлар Евроосиё иқтисодий иттифоқи ҳудудидасизлар. Бундан ташқари, Коллектив хавфсизлик шартномаси ташкилоти аъзосисизлар. Агар улар рози бўлмаса, биз бошлай олмаймиз", деди".

Шундан кейин Жапаров Россия президентидан уни ишчи ташриф билан қабул қилишини сўраганини, Кремлдан эртасиёқ ижобий жавоб келганини ва у Москвага учиб борганини айтади.

Путин билан 40 дақиқалик суҳбат

"Владимир Владимирович икковимиз юзма-юз ўтириб, 35–40 дақиқа жуда қаттиқ муҳокама қилдик" - дейди суҳбат давомида Қирғизистон президенти.

"Охирида уни ишондирдим. Чунки Хитойнинг позицияси ҳам тўғри эди. Сабаби, булар улкан давлатлар. Дунёда учта йирик держава бўлса, бири Хитой, бири Россия, бири АҚШ. Улар бир-бирининг позицияси билан ҳисоблашади. Шунинг учун мен Владимир Владимировичнинг олдига бордим. "Биз туюқ (денгизга чиқиш йўли йўқ - таҳририят) мамлакатмиз, қийналяпмиз. Бу темир йўл бизга сув ва ҳаводек зарур", дедим ва охир-оқибат унинг розилигини олдим. Шундай қилиб, темир йўл лойиҳаси бошланди" - дейди Жапаров.

Интервьюда Ўзбекистон билан лойиҳа юзасидан алоҳида келишув ёки музокаралар бўлгани ҳақида маълумот келтирилмаган.

Унинг Путин билан учрашуви ва Россиянинг розилиги ҳақидаги баёнотига Тошкент, Пекин ёки Москва ҳозирча муносабат билдирмади.

Ани дамда қирғизистонликлар орасида бу турлича баҳоланмоқда.

"Россиянинг рухсатини олишга аслида эҳтиёж йўқ эди. Аммо, кўриниб турибдики, Хитой томони Кремлнинг розилиги кераклиги ҳақида норасмий ишора берган. Албатта, бунинг барчаси геосиёсат билан боғлиқ. Президентимиз Москвага бориб, Путинни кўндириб келганини айтяпти. Эҳтимол, кейинчалик Россия бу лойиҳага тўсиқ бўлмаслиги ёки унга қарши чиқмаслиги учун шундай эҳтиёткорлик қилинган" - дейди бишкеклик жамоат фаолларидан бири Бурул Усманали BBC билан суҳбатда.

Қурилиш қачон бошланган?

Хитой-Қирғизистон-Ўзбекистон темир йўли қурилиши расман 2024 йил 27 декабр куни Қирғизистоннинг Жалолобод (ҳозирги Манас) шаҳрида бўлиб ўтган.

Уч давлат ҳукуматлари лойиҳани биргаликда амалга ошириш бўйича келишувни 2024 йил 6 июнда Пекинда имзолашганди.

2025 йил 30 июнда эса Қирғизистон ҳудудида темир йўлнинг бутун йўналиши бўйлаб кенг кўламли қурилиш ишлари бошланган.

Лойиҳани 2030 йил охиригача якунлаш режалаштирилган.

Темир йўл Қашғар–Тўруғарт–Макмал–Манас–Андижон йўналиши бўйлаб ўтади. У Марказий Осиёни Хитой билан энг қисқа қуруқлик йўли орқали боғлаши кутилмоқда.

Лойиҳанинг умумий узунлиги 532 километрдан ошади, йиллик юк ташиш қуввати эса 15 миллион тоннагача етиши маълум қилинган. Ҳам юк, ҳам йўловчи ташишга мўлжалланган йўлнинг 312 километри Қирғизистон ҳудудидан ўтади, Ўзбекистондаги қисми эса тахминан 70 километрни ташкил этиши айтилади.

Ўзбекистон мавқеи қандай?

Лойиҳа Қирғизистон учун янги транспорт йўли ва минтақавий транзит тизимига чиқиш имконияти сифатида қаралади. Ўзбекистон учун эса у Хитой билан тўғридан-тўғри ва қисқароқ қуруқлик алоқасини кучайтириши айтилади.

Расмий Тошкент темир йўл лойиҳасини очиқ қўллаб-қувватлаб келмоқда. Президент Шавкат Мирзиёев уни "муҳим инфратузилма лойиҳаси" деб атаган ва бу йўл минтақадаги иқтисодий ҳамда транспорт ришталарини кучайтиришини таъкидлаган. У келажакда ушбу лойиҳа Транс-Афғон йўлаги орқали Жанубий Осиё ва Яқин Шарқ бозорларига чиқиш имкониятларини кенгайтиришини айтган.

Лойиҳага қанча маблағ сарфланади?

Қирғизистон ҳукумати лойиҳанинг умумий қийматини 4,7 миллиард доллар эканини билдирган. Расмий маълумотга кўра, Хитой тахминан 2,3 миллиард доллар маблағни уч давлат томонидан ташкил этилган Қўшма лойиҳа компаниясига 35 йил муддатга кредит сифатида ажратади.

"Ушбу кредитни Хитой, Қирғизистон ва Ўзбекистон давлатлари томонидан ташкил этилган Қўшма лойиҳа компанияси тўлайди. Қолган 2,3 миллиард долларни эса уч давлат биргаликда қоплайди. Маблағнинг 51 фоизини Хитой, Қирғизистон ва Ўзбекистон эса ҳар бири 24,5 фоиздан ажратади" - дейилади Қирғизистон ҳукуматининг 2025 йил 16 декабрдаги баёнотида.