Жаҳон бозорида дон қимматлаяпти, аммо бундан Россияга наф йўқ

"Дунё нон савати" деб номланадиган Қора денгиз атрофидаги нотинчлик жаҳон ғалла бозорида ташвишли вазиятни юзага келтирди.

Сўнгги рақамларга кўра, бутун дунё буғдой бозорининг 21 фоизи Россия, 7-8 фоизи Украинага тўғри келади.

Бундан ташқари, Украина маккажўхори ва кунгабоқар ёғи бозорида ҳам жуда йирик ўйинчи ҳисобланади.

Ҳозирча таҳлилчилар "жаҳонни қамраб оладиган дон инқирози" даражасидаги хавф йўқ дейдилар.

Аммо Европанинг энг йирик дарёси Дунайда охирги 80 йилда кузатилмаган сув сатҳи пасайиши, Россия ҳамда Украина денгиз портларига тўхтамаётган зарбалар ғалла бозорига қўшимча босим бўлиб тушаяпти, ташиш харажатлари кўтарилаяпти.

Дунай саёзлашгани ва дон ташиш мушкуллашгани

Дунай дарёси орқали Руминия, Украина ва бошқа мамлакатлардан катта ҳажмда дон ташилади.

2026 йил ёзида Руминия ҳудудида сув сатҳи сўнгги 30 йилдаги энг паст кўрсаткичлардан бирига тушди.

Натижада баржалар камроқ юк олишга мажбур бўлдилар, айрим паромлар тўхтади, дон ташиш секинлашди.

Кемаларни ўтказишда энг асосий устуворлик ёқилғи кемаларига берилгани учун бутун Дунай бўйлаб Украина ғалласи экспорти қийинлашган.

Дунай орқали Украина дони экспорти ўтган йилнинг августига солиштирганда уч баравар пасайган.

Шу кунларда Украина тарафга ўтишини кутиб турган 70 кемадан иборат навбат ҳосил бўлгани хабарлари тарқалди.

Руминия Европа Иттифоқининг йирик дон экспортчиларидан бири бўлгани учун ҳам Дунай дарёси саёзлашгани ғалла нархи учун муҳимдир.

Украина дрон ҳужумлари

Украина дронларининг ҳужумлари нафақат Россияда ёқилғи танқислиги ва энг йирик маркетплейслар омборларидаги ёнғинларга сабаб бўлмоқда, балки Россиянинг Азов ва Қора денгизларидаги портларидан буғдой ва бошқа дон маҳсулотларини олиб чиқишни амалда тўхтатиб қўйди.

Россия жаҳон дон бозоридаги йирик иштирокчилардан бири ҳисобланади.

Россия ғалла экспортига Яқин Шарқ, Шимолий ва Шарқий Африка мамлакатлари қаттиқ боғланган.

Уруш оқибатларидан Россия фермерлари ҳам жабр кўраяптилар: улар етиштирган ғалласини хорижга сота олмаяпти, мамлакат ичида эса нархлар тушиб кетаяпти.

Муаммолар июл ойи бошида бошланди: Украина дронлари ҳужумларидан сўнг Россия Дон дарёсини Азов денгизи билан боғлайдиган Азов-Дон денгиз каналида кема қатновини тўхтатгани маълум бўлди. Ушбу йўналиш орқали, жумладан, экспорт учун дон ташилади.

Июл ойи охирида Керч бўғози ҳудудидаги Таман портида жойлашган «Деметра-Холдинг» компаниясининг дон терминали ҳам ҳужум оқибатида ишини тўхтатгани ҳақида хабарлар пайдо бўлди.

Бу нуқта Азов денгизини Қора денгиз билан боғлаб туради. Август ойи охирида бу ҳақда «Эксперт Юг» нашри «Деметра-Холдинг» матбуот хизматига таяниб ёзди.

Август ўрталаридан бошлаб ҳужумлардан кейин Қора денгиз соҳилидаги Новороссийск шаҳрида жойлашган энг йирик дон терминаллари: «Новороссийск» терминали, Дон маҳсулотлари комбинати (НКХП) ва КСК фаолияти ҳам тўхтаб қолди.

Россия дон экспортининг ярми Новороссийск орқали амалга оширилади. Давлатга қарашли НКХП баҳосига кўра, дон юклаш инфратузилмаси бир ойдан тўрт ойгача бўлган муддатга ишдан чиққан.

Ростов вилоятида 28 август куни портлар фаолияти тўхтагани сабаб фавқулодда вазият режими жорий этилди. Вилоят ҳокимияти муаммолар 10 июлдан бошланганини қайд этди. Айнан шу кунда Азов-Дон каналида кема қатнови тўхтатилгани ҳақида хабар берилган эди.

Қора ва Азов денгизлари портларининг жаҳон ғалла бозори учун аҳамиятини нефт бозоридаги Ҳўрмуз бўғозининг аҳамияти билан қиёслаш мумкин.

Россия ғалла экспорти 22 фоиз пасайди

Нархларнинг ўсиши Россия экспортига қарам Шарқ ва Африка мамлакатларига аллақаачон таҳдид солаяпти. Россиянинг Қора денгиздаги портлари, шунингдек Россия ҳужумларидан жиддий зарар кўрган Украина портларидан жаҳон буғдойининг 30 фоизи экспорт қилинади.

Ҳозирча инқироз харидорларга унчалик кучли таъсир кўрсатгани йўқ. Улар Россия етказиб берувчиларини Лотин Америкаси ёки Европа орқали алмаштиришга уринмасдан, мавжуд захиралардан фойдаланаяптилар. Шунга қарамай, БМТ ўнлаб миллион одам озиқ-овқат танқислигига дуч келиши мумкинлигини айтмоқда.

Жаҳон бозорида ғалла нархининг кўтарилгани Россия ишлаб чиқарувчиларига ҳам ёрдам бераётгани йўқ. Улар маҳсулотларининг катта қисмини айнан ҳужумга учраган портлар орқали экспорт қилар эдилар. Ортиқча ҳажмларни бошқа юклаш нуқталарига қисқа муддат ичида йўналтиришнинг имкони йўқ, уларни бошқа харидорларга сотиш ҳам осон эмас.

Россия Дон союзи (РЗС) баҳосига кўра, август ойида экспорт ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 22 фоизга камайган. РЗС ҳисоб-китобларига кўра, ушбу мавсумда бошқа мамлакатларга етказиб берилмай қоладиган Россия буғдойи ҳажми жаҳон савдосининг қарийб 15 фоизига тенг бўлиши мумкин.

«Ҳозир Россия экспортининг энг юқори палласи, яъни август-декабр ойлари ичидамиз. Экспорт қилинмай қолган барча ҳажмларни кейинроқ жўнатиш мумкин деган ҳисоб-китоблар ҳам ҳаддан ташқари оптимистик кўринади. Айниқса қишки бўронлар, дарёлар ва Азов денгизининг музлаши ҳисобга олинса. Қолаверса, ўтказиш қуввати аллақачон чегарасига етган "экспорт қувури"га қўшимча дон сиғдиришнинг иложи йўқ», деди «СовЭкон» таҳлил компанияси директори Андрей Сизов.

"Узлуксиз пасайиш"

Бу бозорда ортиқча таклиф пайдо бўлишига олиб келмоқда, Россияда дон нархлари эса ишлаб чиқарувчилар учун ҳаддан ташқари паст даражага тушиб кетди. Турли ҳисоб-китобларга кўра, буғдой нархи ўтган йилга нисбатан 22 фоиз, айримларида эса ҳатто 35 фоиз арзонлаган. Доннинг ортиқча етиштирилиши нархларни пасайтиради, бу эса фермерларни хонавайрон қилади, деб тушунтирди Россия Дон Иттифоқи президенти Аркадий Злочевский.

Ростов вилояти деҳқонлари аллақачон донни таннархидан 40 фоиз арзон нархда сота бошлаганлар. «Коммерсант» газетасининг ёзишича, Россиянинг марказий ҳудудларида буғдой ишлаб чиқарувчиларининг рентабеллиги нол даражада, жанубда эса 10-15 фоиздан ошмаяпти. Бу жуда паст кўрсаткич ҳисобланади, чунки аввал бу кўрсаткич барқарор равишда 20 фоиздан юқори бўлиб келган.

Уруш бошланганидан буён фермерлар қишлоқ хўжалиги техникаси ишлаб чиқарувчи хорижий компанияларнинг кетиб қолиши, қиммат кредитлар ва малакали кадрлар етишмаслиги оқибатларидан азият чекаяптилар.

Шунингдек, ёқилғи инқирози ҳам харажатларни оширмоқда, деб ёзди Insider нашри. Бироқ Андрей Сизов Би-би-сига берган изоҳида дон нархларининг пасайиши фонида дизел ёқилғиси нархининг қимматлашиши иккинчи даражали омил эканини айтди. Бундан ташқари, Россия ҳукумати бир неча йилдан буён экспорт божларини сақлаб келмоқда, бу эса донни хорижга сотишни кам даромадли қилаяпти.

Агар экспорт йил охиригача қайта тикланмаса, «йўқотишлар жуда катта бўлади», дея таъкидлаган Сизов. Унинг айтишича, уруш бошланганидан кейин бозор аллақачон пасайиш йўлига кирган, «2021 йилдан буён даромадлар, экин майдонлари ва ҳосил йиғими бўйича узлуксиз пасайиш кузатилмоқда».

Муаммони ҳал қилиш учун давлат ортиқча донни сотиб олиб, омборларга жойлаштиришни режалаштирмоқда.

«Менинг назаримда, субсидиялар, дотациялар ёки интервенциялар (донни давлат томонидан сотиб олиш — Би-би-си) ҳақида жиддий гапиришдан маъно йўқ. Асосий сабаб шуки, бунга пул йўқ», деб ҳисоблайди Сизов.

Россия федерал бюджети тақчиллиги август ойига келиб 8 триллион рублдан ошиб кетди. Режага кўра эса бу кўрсаткич 4 триллион рубл бўлиши керак эди.

Россия ғаллакорлари экин майдонларини қисқартиришга мажбур бўлмоқдалар. Украинага қарши уруш бошланганидан бери бу майдонлар аллақачон 6 фоизга камайган.

«Фермерлар зарарига ишлаяптилар, харажатлар эса ошиб кетди. Бундай шароитда ҳеч ким узоқ яшаб қололмайди», деб хулоса қилди фермер Никита Токмаков.

«Биз аввалги йиллардаги совуқ уриш ва қурғоқчиликни энг оғир даврлар деб ўйлагандик. Аммо энг оғир вақт мана ҳозир келди», деди у.