Супер Эл-Нино кучаймоқда: Ўзбекистон ва Марказий Осиёни кескин ўзгаришлар кутадими?
Сурат манбаси, AFP via Getty Images/BBC
Дунё қарийб 19-асрдан бери илк бора бу қадар кучли тарзда рўй бераётган Эл-Нинони хавотир билан кузатмоқда.
Тинч уммонида юз бораётган бу табиат ҳодисаси Ўзбекистон ва Марказий Осиёга ҳам жиддий таъсир қилиши кутилмоқда.
Эл-Нино ўзи нима ва нега бутун аксар дунё хавотирга тушган? Башорат ва хавотирлар қанчалик асосли?
Марказий Осиёдан узоқда юз кўрсатаётган табиат ҳодисаси Ўзбекистон ва минтақага қанчалик кучли таъсир эта олади?
Бир ярим асрда илк бор
Bu misli ko‘rilmagan hodisa ekanligini aniq anglab yetishimiz lozim. Hech qachon prognozlarimizda bunchalik kuchli El-Nino alomatlarini kuzatmagandim.
Айни дамларда Тинч уммони узра бўй кўрсатаётган Эл-Нино табиат ҳодисасини ҳозир тирик бирон инсон зоти кўрмаган.
Бу супер Эл-Нино бўлиб, келаси 2027 йили дунё бўйлаб об-ҳавони ўзгартириб юбориши мумкин.
Ўзгартирганда ҳам экстремал об-ҳаво кутилади.
Мавжуд иқлим ўзгариши оқибатлари ва Эл-Нино боис 2027 йил ҳали тарихда битилмаган даражада иссиқ йил бўлиши эҳтимоли катта.
Айрим жойларда жазирама иссиқ забтига олса, бошқа ерларда кучли шамол ва бўронлар туриши мумкин.
Баъзи минтақаларда эса намгарчилик кучаяди.
Мутахассисларга кўра, дунё бўйлаб мавжуд табиат хусусиятлари аллақачон ўзгармоқда. Ҳиндистонда муссон ёмғирлари одатдагидан кам, Атлантика уммони узра тўфонлар пасайгандек.
"Бу мисли кўрилмаган ҳодиса эканлигини аниқ англаб етишимиз лозим" - дейди Буюк Британия Метеорология хизмати мутахассиси Адам Скейф.
"Ҳеч қачон прогнозларимизда бунчалик кучли Эл-Нино аломатларини кузатмагандим".
Ел-Нино нима?
Эл-Нино табиий юз берадиган табиат ҳодисаси. Одатда, у ҳар 2-7 йил орасида рўй беради.
Бу жараёнда Тинч уммони бўйлаб шарқдан ғарбга эсадиган пассат шамоллари заифлашиши ва ҳатто тескари тарафга эсиши мумкин. Бу эса илиқ сувларнинг шарққа қараб тарқалишига йўл очади.
Уммондан осмонга иссиқлик кўтарилади. Бу эса жаҳон бўйлаб ҳаво ҳароратини ҳам кўтаради ва ёғингарчилик хусусиятларини ўзгартириб юборади.
Тинч уммонидаги муҳим ҳудудда сув юзаси ҳарорати ҳали ярим даражага ошса, олимлар Эл-Нино юзага келганини эълон қилишади.
Ҳозир эса айни кўрсаткич 0.5C эмас, балки мисли кўрилмаган 2C даражага чиққан.
Сўнгги прогнозларга биноан, Эл-Нино авжида чиққан пайтда бу 3C даражага ҳам етиши мумкин.
Мутахассислар 19-асрдан бери бунчалик кучли Эл-Нино бўлмаган, деб тахмин қилишади.
Уммон тубидаги жуда баланд ҳарорат - бу баъзи ҳолатларда меъёрдагидан 8C баланд дейилади - ўта кучли Эл-Нинони яратиши мумкин.
Айни воқелик ривожланиб бориши учун бир неча ойлар кетиши билдирилади.
Ҳозирги Эл-Нинога иқлим ўзгаришининг ҳам таъсири борлиги борасида бирон "далил йўқлиги" айтилади.
Лекин, барибир, ушбу савол устида баҳслар мавжуд.
Минтақани нима кутади?
Сурат манбаси, AFP via Getty Images
BBC News O‘zbek контенти энди Сизнинг WhatsApp да
Аъзо бўлиш учун бу ерга босинг
End of podcast promotion
Ҳозирги Эл-Нино дунёнинг баъзи ҳудуларида қурғоқчиликни кучайтириши, айрим минтақаларда эса намгарчиликни ошириб юбориши мумкинлиги айтилади.
Эл-Нино энг кучли таъсир қилиши кутилаётган минатқалардан бири - Марказий Осиё.
Харитага биноан, минтақада ёғингарчилик ва намгарчилик кучайиши эҳтимоли катта.
Харитага қараганда, бу Ўзбекистон, Туркманистон, Тожикистон, Қирғизистон ва Афғонистон ҳудудларини қамраб олади.
Эл-Нино таъсирида бу жойларда келаси йили ёғингарчилик кучайиши мумкин.
Минтақада ёғингарчилик ортиб, намгарчилик кучайиши мумкин.
Айни пайтда селлар ва сув тошқинлари хавфи ҳам бўлади.
Дунё бўйлаб кўплаб минтақаларда кузатиладиган ҳавонинг ҳаддан ортиқ исиши эҳтимоли ҳам йўқ эмас.
Айримлар, ёмғир ёғиши кўпайиши ижобий ҳолат эмасми, деб сўраши мумкин.
Гап шундаки, ҳаддан ортиқ намгарчилик ҳам табиат ва қишлоқ хўжалиги учун кутилмаган ҳолат бўлса, экинлар ҳосилдорлигига таъсир қилиб, қуруқ шароитга мўлжалланган ва кўниккан соҳларага зарар етказиши мумкин, деган хавотирлар бор.
Қозоғистон ва Ўзбекистонда ёз ўта иссиқ келиб, ҳаво ҳарорати янада ошиши борасида ҳам башоратлар бор.
End of Бизни ижтимоий тармоқларда ҳам кузатинг:
Ёғингарчилик ортса-да, узоққа чўзиладиган ёзги иссиқ давр мавжуд муаммоларни янада кучайтиради.
Жазирама ёки чилла иссиғи узоқ чўзилса, бу энергия тизимларига босим ташлаши, тупроқни қуритиб юбориши ва иссиққа боғлиқ касалликлар кўпайиши мумкин.
Ёғингарчилик кўп бўлиши сув захиралари учун ижобий ҳолат.
Аммо селлар ва сув тошқинлари кўпайиб, инфратузилмага қўшимча босим тушиши мумкин.
Тошқинлар ва ноодатий ёғингарчилик бу ҳолатга кўникмаган экинларнинг ўсиши ва ҳосилига салбий таъсир қилиб, мол-қўй ўтлайдиган яйловларга ҳам зарар бериши мумкин.
Одатдагидан ортиқча ёғингарчилик май ва сентябр оралиғидаги даврда кузатилиши эҳтимоли айтилади.
Дунё бўйлаб ёқилғи ва энергия нархларининг ошиши, минерал ўғитлар баҳоси ўзгариши, чорвачилик ва транспорт таннархи ортиши минтақага ҳам таъсир этмайди, дейиш қийин.
