Таҳлил: ШҲТ 25 йиллигини нишонлаётган бир пайтда Хитойдан нималарни кутиш мумкин?

Хитой раиси Си Цзинпин 31 август ва 1 сентябрь кунлари Бишкек шаҳрида ўтадиган Шанхай ҳамкорлик ташкилоти (ШҲТ) саммитида иштирок этиш учун Қирғизистонга боради.

Бу Хитой раҳбари учун 2013 йилдан бери мазкур саммитда 14 марта шахсан ёки онлайн тарздаги учрашуви бўлади.

Айни кўрсаткич уни Тожикистон президенти Эмомалӣ Раҳмон ва Россия президенти Владимир Путин билан бир қаторда ташкилотдаги энг тажрибали етакчилардан бирига айлантиради.

Бу йилги саммит ШҲТ ташкил этилганининг 25 йиллигига ҳам тўғри келади. Ташкилот 2001 йил июнь ойида Хитой, Россия ва Марказий Осиёнинг тўрт давлати, яъни Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Ўзбекистон томонидан таъсис этилган.

Шундан буён ташкилот кенгайиб, Евроосиё, Жанубий Осиё ва Яқин Шарқни қамраб олган 10 аъзо давлат, 15 та мулоқот бўйича ҳамкор ва икки кузатувчи давлатни ўз ичига олмоқда.

Си Цзинпиннинг асосий муждаси нима бўлиши мумкин?

Таҳлилчилар фикрича, Си Цзинпин ўтган йили Тяньцзин шаҳрида бўлиб ўтган ва «энг йирик ШҲТ саммити» деб таърифланган йиғилишда билдирган фикрларини давом эттириши мумкин.

У ўша пайтда ШҲТ банкини ташкил этиш ва Глобал бошқарув ташаббуси каби қатор лойиҳа ҳамда таклифларни илгари сурган эди. Бу ташаббуслар ташкилотнинг «сифатли ривожланиши»ни таъминлаш режасининг бир қисми сифатида кўрилмоқда.

Хитой ҳукумати ҳозирча Си Цзинпин саммитда қандай таклифлар билан чиқиши ҳақида маълумот бермаган. Бироқ Хитой ташқи ишлар вазирлиги 26 август куни эълон қилган баёнотда, Хитой раҳбари иштирокчи давлатлар етакчилари билан «янги шароитларда ШҲТ ҳамкорлигини турли соҳаларда янада чуқурлаштириш» ҳамда «замонамизнинг муҳим халқаро ва минтақавий масалалари» бўйича атрофлича фикр алмашиши айтилди.

Вазирликка кўра, бу мулоқотлар ШҲТнинг юқори сифатли ривожланиши ва глобал бошқарув тизимини ислоҳ қилиш жараёнларидаги иштирокини йўналтиришга хизмат қилади.

Саммит арафасида Қирғизистон матбуотида ҳам эълон қилинган мақоласида Си Цзинпин ШҲТни иттифоқчилик эмас, балки шерикчилик тамойили асосида қурилган «янги турдаги минтақавий ҳамкорлик модели»нинг намунаси сифатида мақтади.

Унинг таъкидлашича, бўлажак саммит «Шанхай руҳи»ни янада ривожлантириш ва «ягона тақдирга эга ШҲТ ҳамжамияти»ни шакллантиришга янги суръат бағишлайди.

Хитой Эронни қўллаб-қувватлайдими?

Кузатувчилар диққат билан кузатаётган масалалардан бири Си Цзинпиннинг Эрон президенти Масъуд Пезешкиён билан икки томонлама учрашув ўтказиши эҳтимолидир.

Агар бундай учрашув бўлиб ўтса, бу икки раҳбарнинг қарийб бир йил ичидаги илк мулоқоти бўлади.

Улар сўнгги марта 2025 йилдаги Тянцзин саммитидан кейин учрашган. Ўшанда Пезешкиён Хитой ҳарбий парадида иштирок этиш учун мамлакатда яна бир неча кун қолган эди.

Си Цзинпин ўша учрашувда Пезешкиёнга Пекин Эроннинг тинч мақсадларда ядровий энергиядан фойдаланиш ҳуқуқини ҳурмат қилишини ва Теҳроннинг қонуний манфаатларини сиёсий музокаралар орқали ҳимоя қилишини қўллаб-қувватлашини билдирган.

Феврал ойи охирида АҚШ билан Эрон ўртасидаги уруш бошланганидан кейин Си Цзинпин Пезешкиён билан мулоқот қилмаган бўлса-да, Хитой Эронни дипломатик жиҳатдан қўллаб-қувватлаб келмоқда.

Хитой ташқи ишлар вазири Ван И уруш бошланганидан буён Эрон ташқи ишлар вазири Аббос Ароқчи билан олти марта учрашган ёки телефон орқали мулоқот қилган. У ана шу мулоқотларда Пекиннинг Эрон суверенитети, хавфсизлиги ва миллий қадр-қимматини ҳимоя қилиш борасидаги қўллаб-қувватловини бир неча бор тасдиқлаган.

Шунингдек, Хитой дипломатлари Ҳўрмуз бўғозидаги денгиз қатновидаги узилишлар учун Теҳронни очиқча айблашдан тийилди. Бу бўғоз орқали Хитой ва бошқа Осиё мамлакатларининг катта қисми энергия таъминотини амалга оширади.

Путин билан учрашув ҳам кутилмоқда

Саммит доирасида энг кўп кутилган учрашувлардан яна бири Си Цзинпин ва Россия президенти Владимир Путин ўртасидаги музокаралардир.

Икки раҳбар 2013 йилдан бери 40 мартадан ортиқ учрашган бўлиб, уларнинг кўпчилиги ШҲТ ёки БРИКС саммитлари чоғида бўлиб ўтган.

Таҳлилчиларга кўра, томонлар АҚШ Марказий разведка бошқармаси (CIA) директори Жон Рэтклиффнинг яқинда Москвага қилган ташрифи ҳақида ҳам фикр алмашиши мумкин. Оммавий ахборот воситаларида бу ташриф Россияни НАТО давлатларига ҳужум қилмаслик ҳақида огоҳлантириш мақсадида амалга оширилгани хабар қилинган.

Шунингдек, Си Цзинпин Ҳиндистон Бош вазири Нарендра Моди ёки ШҲТга аъзо бошқа давлатлар раҳбарлари билан ҳам учрашиши мумкин.

Бироқ кузатувчиларнинг қайд этишича, Хитой раҳбари халқаро саммитларда одатда чекланган миқдордаги икки томонлама учрашувларни ўтказади ва асосан ўзи учун энг муҳим деб ҳисобланган етакчиларга вақт ажратади.

Хитой матбуоти нималар ёзмоқда?

Хитой давлат ОАВлари саммит олдидан ташкилотнинг иқтисодий аҳамияти ва глобал таъсирига алоҳида урғу бермоқда.

«Синьхуа» агентлиги Хитой Савдо вазирлиги маълумотларига таяниб, ШҲТ мамлакатлари билан савдо айланмаси 2025 йилда Хитойнинг умумий ташқи савдосининг 8 фоизини ташкил этганини хабар қилди.

Шу даврда электр автомобиллари, литий батареялари, қуёш панеллари ҳамда чегаралараро электрон тижорат соҳасидаги экспорт тез суръатларда ўсган.

Маълумотларга кўра, Хитойнинг ШҲТ давлатлари билан умумий ташқи савдо ҳажми 2025 йилда 523,5 миллиард долларга етган. Бу 2024 йилдаги 512,4 миллиард долларлик кўрсаткичдан юқори.

Хитой матбуоти ШҲТни глобал бошқарувни такомиллаштириш, Глобал Жануб давлатларини тинч тараққиёт атрофида бирлаштириш ва халқаро барқарорликни таъминлаш йўлида муҳим платформа сифатида кўрсатмоқда.

Хитой Коммунистик партиясининг «Жэньминь жибао» газетаси эса саммитда «бугунги халқаро ва минтақавий муҳим масалалар» муҳокама қилиниши, ШҲТ иштирокчилари ўртасида янада кенгроқ келишув шаклланиши ва ташкилотнинг жаҳон тинчлиги, тараққиёти ҳамда ўзаро манфаатли ҳамкорликни рағбатлантиришдаги роли кучайиши мумкинлигини таъкидлади.

Баъзи кузатувчилар бу баёнотлар Эрон билан боғлиқ вазият саммитнинг асосий мавзуларидан бири бўлиши мумкинлигини англатишини айтмоқда. Бироқ Хитой расмийлари ва давлат ОАВлари ҳозирча бу можарони саммит кун тартиби билан бевосита боғламаган.

Шу билан бирга, давлат матбуоти Си Цзинпиннинг Глобал бошқарув ташаббусини кенг тарғиб қилмоқда. Расмий нашрлар ушбу ташаббусни халқаро ҳамжамият томонидан кенг қўллаб-қувватланаётган концепция сифатида таърифлаб, ШҲТдан глобал бошқарувни ривожлантириш, сунъий интеллектни бошқариш каби соҳаларда халқаро ҳамкорликни кучайтириш ҳамда айрим давлатларнинг куч ишлатиш орқали минтақавий тартибни ўзгартириш уринишларига муқобил ёндашув таклиф қилишини кутаётганини ёзмоқда.