Бу сир бўлиши керакми? Президент Мирзиёев янги АЭС қурилиши ҳақидаги «сир»ини очди

Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев Урганчда тадбикорлар билан учрашар экан, мамлакатда иккинчи атом электр станциясининг ҳам қурилиши ҳақидаги режалар ҳақида гапирди.

"Жонажон ватанимизнинг 35 йиллигида ўзингиз кўряпсиз қандай-қандай ислоҳотлар амалга оширяпмиз, қандай лойиҳалар амалга оширяпмиз. Жиззахда атом электр станцияси қурилаётганини биласиз. Биз тасаввур қилганмизми, қачонлардир бу атом электр станцияси Ўзбекистонда бўлади деб. Мен сизларга бугун бир сирни айтмоқчиман. Яқинда иккинчи станция бўйича ҳам катта тайёргарлик қиляпмиз", - деди президент.

Иккинчи АЭСнинг қаерда ва ким томонидан қурилиши, ҳамда унинг қуввати қандай бўлиши ҳақида президент, ёки аввалроқ Ўзатом, маълумот беришмаган.

Ўзатом раҳбари Азим Аҳмедхўжаев ҳам иккинчи АЭС қурилиши эҳтимоли ҳақида ўтган йил декабрида гапирган, аммо аниқ режаларни тақдим қилмаганди.

Ўзбекистон 2024 йилда Россия давлатига тегишли Росатом билан кичик қувватли атом электр станцияси қуриш бўйича келишувга эришган. Кейин лойиҳа кенгайтирилиб, иккита VVER-1000 (1000 МВтдан) ва 2 та RITM-200N (55 МВтдан) реактордан иборат интеграциялашган станцияга айлантирилган.

2026 йил 5 июнида эса Мирзиёев ва Путин иштирокида станциянинг биринчи энергоблоки қурилишига расман старт берилган.

Бу лойиҳа 9,5 миллиард долларга баҳоланган.

Аммо, мисол учун, қўшни Қозоғистон билан солиштирилса, Ўзбекистондаги АЭС қурилиши лойиҳасига Росатом тендер танлови асосида танланмаган. Қозоғистонда биринчи АЭС учун Россия, Хитой, Франция ва Жанубий Корея компаниялари билан рақобат муҳокама қилинган. Муҳокамалар якунида 2025 йилда Росатом биринчи АЭС қурилишида халқаро консорциум раҳбари сифатида танланган.

2026 йил майида Қозоғистон ва Россия $16,5 млрдлик биринчи АЭС қурилиши келишувини имзолади. Қозоғистон томонининг маълумотига кўра, Росатом рақиблар — CNNC, EDF ва KHNP — ичида устун келган.

Ундан ташқари, Ўзбекистонда, яна Қозоғистон билан қиёсланса, АЭС қурилиши ҳақида халқ фикри сўралмаган. Қозоғистонда 2024 йил 6 октябрида ўтказилган референдумда «Қозоғистонда атом электр станцияси қурилишига розимисиз», дея савол берилган. Референдумдаги иштирок 63,7% атрофида бўлган ва расмий натижада 71,1% овоз берувчилар АЭС қурилишини қўллаб-қувватлаган.

Аммо, бу референдум ҳам Қозоғистонда танқидларга сабаб бўлганди. Танқидчиларга кўра, савол бир ёқлама бўлган, яъни унда «Росатом Қозоғистонда АЭС қуришига розимисиз», деб сўралмаган ва аслида ҳукумат аллақачон бу лойиҳа Росатомга берилишини билган. Таниқли блогер Вадим Борейко ҳатто сайловчиларни бу қарорни «нотариуслар» каби тасдиқлашга чақирилаётганини айтганди.

Росатомнинг халқаро саҳнадаги фаолияти: Миср ва Венгрия

POLITICO нашри қўлга киритганини даъво қилган ички ҳужжатларга асосланиб ёзишича, «Росатом» Мисрда амалга ошираётган лойиҳасида хавфсизлик, муҳофаза ва муҳандислик талабларига риоя қилмасликда айбланмоқда.

Нашр ёзишича, 4 июнда «Росатом» раҳбарларидан бирига йўлланган махфий хатда Мисрнинг АЭСлар бошқармаси «Эл-Дабаа» атом электр станцияси қурилишида бир нечта реактор блокларига таъсир қилаётган «нуқсонлар» ва «ядровий хавфсизлик маданияти» талабларининг бузилиши ҳақида маълум қилган. Хатда лойиҳадаги бир мансабдор шахс томонидан «қасддан йўл қўйилган бепарволик» ҳам тилга олинган.

Ҳужжатлар тўпламини POLITICO таҳририяти матбуотга гапириш ваколати бўлмагани сабабли исмини ошкор қилмасликни сўраган разведка ходимидан олган. Бу ҳужжатлар аввал ҳеч қачон жамоатчиликка ошкор қилинмагани айтилади. Улар орасида «Росатом»нинг ички ҳужжатлари ҳам бор бўлиб, уларда қурилишдаги кечикишлар ва муҳандислик билан боғлиқ муаммолар ҳақида сўз боради. Бу хавотирлар компаниянинг лойиҳа бўйича ўз текширувлари натижасида ҳам қайд этилган.

«Жиддий ва аниқ нуқсонлар яна кузатилмоқда, жумладан, 4-энергоблокдаги металл қоплама ортида бўшлиқлар, 1-, 2- ва 3-энергоблокларнинг фундамент плиталардаги нуқсонлар. Уларни бартараф этишга бир йил вақт кетган. Шунингдек, 4-энергоблок реактор биносининг цилиндрсимон деворидаги ячейкали конструкцияда ҳам нуқсонлар аниқланган», — дейилади POLITICO кўргани айтилган хатда.

Нашрнинг хатга таяниб ёзишича, Миср томони «Росатом»нинг иш жойидаги профессионаллик талабларига жавоб бермайдиган муҳитга йўл қўйганидан норози бўлган. Хусусан, қурилиш майдонида ишчиларнинг «тақиқланган алкоголли ичимликлар» сақлагани аниқланган, айрим ходимлар рухсатсиз ҳудудга кириш учун қалбаки пропусклардан фойдаланган ва бошқа шахсларнинг қиёфасига кирган, шунингдек, қурилиш майдонида олинган «бир қатор фото ва видеолар» ижтимоий тармоқларга чиқиб кетган. Миср томони бу ҳолатлар «лойиҳанинг обрўсига салбий таъсир кўрсатганини» билдирган.

Хатда қурилиш майдонида содир бўлган жиддий бахтсиз ҳодиса ҳам тилга олингани айтилади: "Ҳодиса оқибатида ишчи «очиқ оғир синиш» жароҳатини олган. Шундан сўнг уни «махсус жиҳозланган тез ёрдам машинаси»да эмас, балки хусусий автомобилда яширинча олиб чиқиб кетишган. Миср томонининг таъкидлашича, бу воқеани «яшириш мақсадида қасддан қилинган».

POLITICO ўзи кўриб чиққанини айтган «Росатом»нинг яна тўртта ички хизмат ҳужжати Миср АЭСлар бошқармаси билдирган хавотирларнинг айрим жиҳатларини тасдиқлашини ёзади. "Уларда қурилишдаги кечикишлар, ишлар сифатининг муаммолари ва лойиҳани бошқаришдаги камчиликлар батафсил келтирилган."

«Росатом» нашрга берган жавобида бу айбловларни рад этиб, «Эл-Дабаа» лойиҳасида ядровий хавфсизликнинг юқори стандартларига амал қилинаётганини билдирди, аммо Мисрнинг АЭСлар бошқармасидан хат олган ё олмаганлиги ҳақидаги саволга жавоб бермади.

Ушбу мақола чоп этилганидан сўнг эълон қилинган пресс-релизда эса Миср АЭСлари бошқармаси «Эл-Дабаа» лойиҳаси халқаро миқёсда эътироф этилган ядровий хавфсизлик ва муҳофаза стандартларининг энг юқори талабларига мувофиқ амалга оширилаётганини айтди.

Миср ва Ўзбекистонда қўлланилаётган «Росатом» технологияларининг оиласи бир хил, лекин реакторлари фарқ қилади – Мисрда VVER-1200, Ўзбекистонда эса VVER-1000 + RITM-200N. Иккаласи ҳам Росатомнинг сув-сувли босимли реактор технологиясига асосланган.

Лекин, Мисрда қўлланилаётган технология Венгриянинг Пакш-2 лойиҳасида ҳам қўлланилаётгани сабабли, энди у ҳақида Европадаги хавотирлар қайта қўзғалди.

Пакш-2 — Кремль қўллаб-қувватлаётган ядровий энергетика лойиҳаси бўлиб, у Будапешт ва Европа Комиссияси ўртасида бир неча бор кескинликларга сабаб бўлган.

2014 йилда Венгриянинг собиқ бош вазири Виктор Орбан томонидан дастлаб маъқулланган Paks II лойиҳаси Будапештнинг Россия президенти Владимир Путин билан яқинлашувининг рамзига айланганди ва Россия энергетика технологияларининг Европа Иттифоқи ҳудудига кириб келишини таъминлаган. Лойиҳа тендер ўтказилмасдан «Росатом»га берилган ва бир неча йилга кечиктирилган.

Лондонда жойлашган мудофаа ва хавфсизлик масалалари бўйича тадқиқот маркази, "Royal United Services Institute (RUSI)" аввалроқ катта таҳлилий мақола чиқариб Ғарб давлатларини «Росатом» билан бизнес қилишдан эҳтиёт бўлишга чақирган. Улар компаниянинг Россия разведка хизматлари билан чуқур алоқалари, шунингдек, Украинадаги Россия ҳарбий кучлари томонидан босиб олинган Запорожье атом электр станциясини ҳарбий куч ишлатган ҳолда мажбуран бошқариб келаётганидаги баҳсли ролини мисол қилиб келтирган.

Венгриядаги қурилиш бу йил февралида бошланган. Аммо, май ойида ўтган сайловларда Орбан мағлуб бўлди ва ҳукумат тепасига Петер Мадяр келди.

Сайлов 9 майда бўлган бўлса, 11 майда Венгриянинг янги ҳукумати Пакш атом электр станциясини кенгайтириш лойиҳасининг молиялаштирилиши ва амалга оширилишини қайта кўриб чиқишини эълон қилди. Мадяр сайловдан бир ой олдин бу лойиҳа қиймати сунъий равишда ошириб кўрсатилганини танқид қилган. Унинг айтишича, 2014 йилда 12,5 млрд еврога баҳоланган лойиҳа қиймати 24 миллиардгача етиши мумкин.

"Росатом»нинг Туркия ва Хитойда ҳам атом электр станцияси лойиҳалари мавжуд. Шу билан бирга, Германия ҳукумати июль ойида Росатомнинг шўъба компанияларидан бирига Қуйи Саксония ерларидаги атом электр станцияси учун ядровий ёқилғи стерженларини ишлаб чиқаришда иштирок этишга рухсат берувчи келишувни маъқуллагани учун танқид остида қолди. Германия ҳукумати ушбу келишув қатъий миллий хавфсизлик назорати остида амалга оширилишини маълум қилди.