Саратонга чалинган аёлнинг касали тушида аён бўлди ё туш ўнгидан келадими?

Айни воқеа 2011 йили Ҳонгконгда содир бўлган. Аделина ўшанда ҳаётини ўзгартириб юборадиган туш кўради. Бу қандай туш эди? Кейт Боуи мақоласи асосида тайёрланган ҳикоя шу ҳақида:

Аделина уч йил олдин вафот этган онасини хотирлаб, сиқилиб юрган кезлар...

Бир тун тушига онаси киради.

"Сенга бир нарса айтаман, тезлик билан бориб, ўзингни текширтир" - дейди тушида кўринган марҳума онаси.

У тушига кирган онасининг гапига амал қилиб, шифокорга учрайди. Шифокорлар унда саратон топишади. Аммо қиз тузалади, чунки саратон ҳали илк босқичда бўлган экан.

Аделина агар онаси тушига кирмаса, касалхонага бориб, ўзини саратонга текширтирмаган бўлишини айтади.

Туш ё ваҳий?

Минг йилларки, дунё бўйлаб турли жамиятларда яшайдиган одамлар ўз тушларини турлича таъбирлаб келишади.

Қадимий Миср, Юнонистон ва Бобилда тушларга ишонишган.

Иброҳимий динлар (Яҳудийлик, Насронийлик ва Ислом) эса тушларни Худо юборган "ваҳий" деб ҳам санашган.

Баъзи халқларда эса тушда арвоҳлар кўриниш беради, деб ишонишади.

Аделина ҳам ўтиб кетган аждодлар туш орқали хабарлар беришади ва мулоқот қилишади, деган анъанавий Хитой инончлари ҳақида биларди.

Аммо буни ўзи ҳам бошидан ўтказиши мумкинлигини ҳеч қачон тасаввур қилмаган.

Тушларни таъбирлаш энди интернетга ҳам кўчган. Ҳонгконгдаги DISCUSS форумида иштирокчилар тушни қандай таъбирлашни тушунтиришади, юзлаб одамлар ChatGPT ёрдамида тушларини таҳлил қилишга уринадилар.

Нега туш кўрамиз?

Миямиз туш кўришни севади.

"Кўзимиз тез ҳаракатланганда ёки REM уйқуcи ҳолатида ҳам туш кўраётган бўламиз" – дейди Лондондан олим Абидеми Отаику.

(Ўзбек тилида бундай уйқуни "кўзим илинибди" ёки "бир лаҳзага кўзим юмилибди" деб ҳам таърифлашади - таҳр.)

Яъни уйқумизнинг учдан бир қисми давомида туш кўрамиз.

Ҳатто агар уйқусизлик туфайли туш кўролмасак, келаси тунда бунинг "хуморидан чиқиш" учун янда жонли туш кўрамиз.

"Танамиз уни истайди ва имкон бўлиши билан йўқотиш ўрнини қоплашга интилади" – изоҳлайди олим.

Аслида, нега ухлашимиз ҳам ҳамон илмий жумбоқ.

Олимларнинг ишонишича, ухлаганда, миямиз ўзини тиклайди, кун бўйи хотирамизда муҳрланган ҳодисаларни саралайди.

Сканлаш натижасида аниқланишича, ухлаган пайтимизда миямиз "созламалари" ўзгаради.

Ухлаган вақтимизда олд пешона қисмимиз ҳаракатсиз ҳолатга келади. Миянинг айни шу қисми эса рационал фикрлаш учун муҳим.

Айни пайтда, ҳиссиётлар учун масъул бўлган лимбик тизим ўта фаоллашади.

"Шу боис ҳам тушларимиз жуда ғалати бўлади ва мантиқ доирасига сиғмайди" – дейди Отаику.

Туш ва танлов

Нимани туш кўришимиз бизнинг уйғоқ пайтимизда нима қилишимизни ҳам белгилаб бериши мумкин. Бу – илмий тадқиқот натижаси.

Бир тадқиқотда, масалан, тушида сигарета чеккан собиқ кашандалар уйғонгандан кейин чекишни исташмаган.

Ажрашган одамлар ҳам тушида собиқ ёстиқдошини кўрса, орадан бир йил ўтгач, ўзларини руҳан соғломроқ ҳис қилишган.

"Муҳими, тушингиз яхшими ёки ёмонми – аҳамиятиз" – дейди АҚШлик олим Дилан Селтерман – "Сиз унинг устида ишлайсиз ва конструктив ҳал қиласиз".

Айни тадқиқотларга кўра, баъзида ёмон туш кўрган одамлар ҳаётдаги муаммоларини анча самарали ечишади.

Тушлар муаммоларни ҳам ҳал этиши мумкин.

Ҳарварддаги бир тадқиқотда лабиринт жумбоғини айнан тушида лабиринтни кўрган одамлар яхшироқ ҳал қилганлар.

Кундалик ҳаётда эса бу анча вақт ўйлаб юрган бирон ишга қўл уришимиз учун кутилмаган шавқ ва ташаббус сифатида юз кўрсатиши мумкин.

"Туш эса бу йўлда уларда туртки беради" – дейди олим Селтерман.

Туш ўнг келадими?

Тушларимизда келажак башорат қилинса ёки улар ҳақиқий ҳаётга мос тушса, миямиз бундай ҳолатларни яхши илғайди ва эслаб қолади.

"Тушингиз ҳаётга мос келмаганда, уларни унутиб юборамиз" – дейди Отаику.

Ўнг келадиган тушларни эса миянинг интеросепция (ички ҳолатни сезиш) қобилиятига боғлашади.

"Баъзилар уни олтинчи сезги деб аташади" – дейди Отаику – "Аслида, бу миянинг тана ички ҳолатини идрок этиш қобилиятидир.

Миянинг мазкур жараёнда иштирок этувчи қисмлари кўп ҳолларда туш кўришга масъул бўлган қисмлар билан устма-уст тушади.

Айрим тадқиқотчиларнинг фикрича, тушларимиз нега касалликлар борасида бизни олдиндан огоҳ этаётгандек туюлишини айни шу ҳолат билан изоҳлаши мумкин.

Туш таъбири керакми?

Олимларга кўра, тушларимиз айрим мия касалликлари даракчиси ҳам бўлиши мумкин.

"Қанча кўп ёмон туш кўрсангиз, деменция ёки Паркинсон касаллиги бошланаётгани эҳтимоли шунча баланд бўлади – дейди Отаику.

Ёмон тушлар ва уларнинг саломатлик ҳамда ирсий хусуиятларга боғлиқлиги масаласи ҳали ўрганилиши лозим, дейилади.

Тадқиқотчилар фикрича, тушларни таъбирлаш ёки улардан маъно излаш муаммоли бўлиши мумкин, чунки бундай ҳолатларда ҳар бир инсонга хос алоҳида шахсий ҳолатлар эътиборга олинмайди.

Тушга нима ё ким кириши турли касб ё турфа маданиятларда турлича талқин этилиши эҳтимоли ҳам билдирилади.

"Наҳанг балиқ нима маъно англатиши уммонни ўрганувчи олим учун бошқача, тиш шифокори учун бошқача бўлиши мумкин" – дейди доктор Селтерман.

"Лекин тушларимиз мазмуни ўзимизни яхшироқ тушунишимизга ёрдам бериши мумкин".

"Балки вафт этган севган одамингиз тушингизга кўп кирар, балки келажакда орзу қилган ишингизни тушда кўрарсиз ёки дўстларингиз, яқинларингиз тушингизга киришар".

Аммо бир нарса аниқ: Тушни англаш иштиёқи одамзодда ҳали ҳамон сўнмаган.