Ўзбекистон, Россия ва бошқалар: Толибон Афғонистони ким учун нега муҳим?

Толибон 2021 йили Афғонистонда ҳокимиятни қайта қўлга оларкан, 1996 йилдагидан бироз бошқача йўл тутди. Ҳаракат раҳбарлари дунёдаги барча давлатлар, хусусан, АҚШ ва бошқа Ғарб мамлакатлари билан ҳам яхши муносабатлар ўрнатиш истагини билдиришди.

Аммо аксар дунёда террорчи гуруҳ сифатида кўриладиган ва инсон ҳақларини, хусусан, аёллар ҳуқуқларини кескин чеклайдиган Толибон ҳукуматини Ғарб дунёси тан ҳам олмади, муносабатларни ҳам йўлга қўймади.

Аксинча, Афғонистоннинг четдаги миллиардлаб доллар маблағлари музлатилди, дипломатик алоқалар узилди.

Шунга қарамай, Ўзбекистон ва бошқа Марказий Осиё давлатлари ҳамда Россия ўтган беш йил давомида Толибон билан илиқ ва ҳатто жипс муносабатларни йўлга қўя бошлашди.

Толибон билан яқин алоқалардан қайси мамлакат қандай мақсадни кўзлайди?

Россия

Россия - ҳозиргача Толибонни расман тан олган ягона мамлакат.

Гап шундаки, Толибоннинг қуролли ҳаракат сифатида шаклланиши сабабларидан бири айнан Россия меросхўри саналадиган Совет Иттифоқининг Афғонистонга бостириб кириши билан боғлиқ.

Совет қўшинларига қарши жанг қилган мужоҳидларнинг аксар паштунлардан иборат айрим қўмондонлари Толибоннинг илк ўзагини ташкил этганлар.

Москва дунёда биринчи бўлиб Толибонни тан олиши ортида иқтисодий ё геосиёсий сабаблари турадими ёки бу шунчаки аксилғарб бир қарорми, деган савол ўртага чиқиши мумкин.

Украинага бостириб кириши ортидан Россиянинг Ғарб билан муносабатлари кескин ёмонлашди.

Охирги чорак аср давомида Москва шундоқ ҳам Ироқ ё Сурия каби иттифоқчиларидан айрилган.

Кремлнинг йирик савдо ва сиёсий ҳамкорлари ҳам Украина босқини ортидан Россия билан ўта апоқ-чапоқ муносабатларни кўз-кўз қилмасликни афзал билдилар.

Собиқ Совет Марказий Осиёси, Беларус, Эрон ва Шимолий Корея каби нисбатан якканишин давлатлар бугун Россиянинг энг яқин ҳамкорлари бўлиб қолишмоқда.

Афғонистон билан алоқалар эса тобора кўпроқ иттифоқчиларини йўқотаётган Россия учун шунчаки янги ҳамкор топиш эмас.

Москва Марказий Осиёда ўз таъсирини ушлаб қолиш ва ҳатто кучайтиришни исташини ҳам назардан қочириб бўлмайди.

Шаксиз, Россия бу минтақа мамлакатларидан чиққан ва тарқоқ бўлса-да, ҳамон йўқолиб кетмаган ИШИД каби жангари гуруҳларнинг эҳимолий кучайиши ё бирикишидан ҳам хавотирда.

Бу ўринда Толибон Афғонистони билан яқин алоқаларни йўлга қўйиш қўл келиши мумкин. ИШИД бугун Толибон учун ҳам бошоғриқ.

Толибонга қадар 20 йил давомида Афғонистонни бошқарган ҳукуматлар, асосан, Ғарбнинг сиёсий, ҳарбий ва иқтисодий қўлловига таянган ва уларнинг Россия билан иттифоқчилик қилиши эҳтимоли деярли йўқ эди.

Қолаверса, ҳали Совет давридан бери Москва Афғонистонни ўз таъсир доирасида ушлашга уриниб келган.

Путин эса Россиянинг ҳатти-ҳаракатлари ёки мавжуд вазият ҳақида гапирганда, Совет Иттифоқини бир неча бор эслаган.

Ўзбекистон

Ўзбекистон ҳали Толибондан анча олдин, Ғарб қўлловидаги Ашраф Ғани ҳукумати даврида ҳам Афғонистон билан муносабатларни яхшилашга эришганди.

Шавкат Мирзиёев қудратга келиши билан расмий Тошкент бошқа чегарадош қўшнилари каби Афғонистон билан ҳам яқин қўшничилик муносабатларини ўрната бошлаган.

Тўғри, Тошкент Толибонни расман тан олгани йўқ. Бироқ бу воқелик яқин алоқаларни йўлга қўйишга халақит бермаётган кўринади.

Зотан, Россия ва ё Ғарб мавқеидан фарқли тарзда Ўзбекистон ва умуман, Марказий Осиё мамлакатларининг Афғонистон билан муносабатлари сиёсий тарафкашликка эмас, иқтисодий ҳамда геосиёсий манфаатларга таянади.

Ёш ва узоқ йиллар турли муаммолар (камбағаллик, ишсизлик, экологик фожиа, жангарилик) қаршисида қолган мамлакатлар Афғонистон бобида ўта эҳтиёткор бўлиб келишган.

Марҳум Ислом Каримов даврида Афғонистон улкан хавф ва муаммо сифатида кўрилган ва ўртадаги чегаралар қаттиқ қўриқланган, борди-келди эса жуда чегараланган эди.

Аммо 2016 йил мамлакат раҳбарияти ўзгариши билан ўзбеклар Афғонистонни муаммо эмас, балки имконият сифатида кўра бошлашди.

Очиқ денгизларга чиқмаган ва ташқи дунёга йўллари чегарадош қўшнилари орқали ўтадиган Ўзбекистон учун ён қўшнилари билан яқин ҳамда дўстона муносабатлар ўта муҳим.

Ўзбекистоннинг шимол ва ғарбга йўллари, асосан, Россия ҳудудлари орқали ўтади. Шу боис мамлакат Хитой билан боғланиш, Форс кўрфазига чиқиш ҳамда жанубий Осиёга йўл очиш учун энг аввало ёнидаги давлатлар билан алоқаларини ишончли даражага чиқариши лозим.

Аслида, Ислом Каримов даврида ҳам Афғонистоннинг транзит мамлакат сифатида муҳимлиги рад этилмаган.

Термизда мамлакатдаги йирик чегара божхона мажмуаси қурилган ва Мозори Шарифга темирйўл тортилганди.

Бу йўлдан юк поездлари юрса-да, айни йўл Афғонистонда илк темирйўл тамал тошини қўйган ва келажакдаги барча йўллар Ўзбекистон андазаси асосида қурилиши эҳтимолини кучайтиради. Яъни ушбу масалада Ўзбекистоннинг Афғонистондаги иштирок узоқ муддатли бўлишини таъминлади.

Зотан бу жанубий қўшни орқали очиладиган ҳар қандай йўл Ўзбекистонни транспорт ва логистика борасида Россиядан бироз мустақил бўлишини ҳам англатади.

Ўз ўрнида, Толибон билан яқин ҳамкорлик ва Афғонистон билан ишончли алоқалар Ўзбекистоннинг геосиёсий мавқеини ошириши ҳамда келажакда зарур бўлса, муҳим воситачига айланишига йўл очиши мумкин.

Ўзбеклар Афғонистон ва энергияга чанқоқ, аҳолиси катта жанубий Осиёни ҳам потенциал бозор сифатида кўришади.

Тинч ҳамда ишончли Афғонистон бу ўринда муҳим транзит ҳудуд бўлиши мумкин.

Толибон эса - Афғонистондаги инсон ҳуқуқлари чекланиши ё кучайган қашшоқликка қарамай - мамлакатнинг аксар ҳудудларида нисбатан тинчлик ҳамда назоратни таъминлай олаётгани айтилади.

Толиблар гиёҳванд моддалар ишлаб чиқаришни ҳам жиловлашга ҳаракат қилишаётганини таъкидлашади.

Марказий Осиё

Марказий Осиё мамлакатларининг бугун Афғонистон бўйича қарашлари ҳам умумий маънода Ўзбекистон мавқеига яқин.

Минтақа давлатлари Афғонистонда барқарорлик бўлишидан манфаатдор.

Толибон (Россия истисно) дунёда ҳали деярли тан олинмаган бўлса-да, Марказий Осиё мамлакатлари улар билан мулоқот қиларкан, бу амаллар халқаро доирада қаттиқ танқид ёки қаршиликка юз тутмади.

AFP хабар агентлигига кўра, БМТ университети сиёсий тадқиқотлар марказидан Эрика Гастон минтақа мамлакатларининг Толибон билан иш тутишини "ҳар доим анча прагматик" деб таърифлайди.

"Минтақа мамлакатларида "минтақамиздаги воқелик шундай ва ўзаро ҳамкорлик муқаррар" дея тан олишга тайёрлик анча кучли эканини кузатиш мумкин" - деган Эрика Гастон.

Туркманистон, масалан, Афғонистон ва бу мамлакат орқали жанубий Осиё давлатларига газ сотишни истайди.

Газ қувурлари қурилишини кўзда тутадиган ТАПИ лойиҳаси ҳали Толибондан олдин бошланган ва ҳозир ҳам давом этмоқда.

Қозоғистон ва Қирғизистон ҳам Афғонистонни, асосан, янги бозорлар ва ҳамкорлар билан улайдиган транзит давлат сифатида кўрадилар.

Шунингдек, бу мамлакатдаги фаровонлик ва тинчлик бутун Марказий Осиё давлатлари узоқ йиллардан бери орзу қилиб келадиган натижадир.

Марказий Осиё Афғонистонни Россия ва Хитой билан боғлайди.

Айни пайтда, Ғарб бозорларига асосан хомашё билан чиқадиган минтақа давлатлари ўзларида ишлаб чиқилган маҳсулотлар учун Афғонистонни бозор сифатида ҳам кўрадилар.

Дейлик, Қозоғистон ёғи, уни ва ун маҳсулотлари аллақачон Афғонистон бозорларида ўз ўрнига эга.

Ўзбекистон, Туркманистон ва Тожикистон электр қуввати ҳам сотишни бошлашган.

Туркманистон газ ҳам экспорт қилади ва яқин даврда унинг ҳажми ошиши кутилади.

Хитой, Эрон ва Туркия

Бугун Хитой Толибон Афғонистонида анча фаоллашган. Ва янги йўллар Пекин иштирокини янада ошириши мумкин.

Толибон бугун Хитой билан алоқаларга ҳам катта эътибор беради.

Сабаби - Хитой аллақачон аксар Марказий Осиё давлатларининг энг йирик савдо ҳамкорига ва сармоя қиритувчисига айланиб улгурган.

Хитой Қирғизистон ва Ўзбекистон орқали ўтадиган темир йўлни Афғонистонга улаш ниятида.

Афғонистондаги нефт, тоғ-кон ва ишлаб чиқариш соҳаларида Хитой сармояси билан ишлаётган бир неча ширкатлар фаолият юритаётгани ишонилади.

Туркия ҳам Толибонни расман тан олмайди, бироқ Анқаранинг бугунги Афғонистон билан алоқалари ҳам кўпроқ прагматик ва мавжуд воқеликларга таянади. Туркия инсонпарварлик ёрдамлари кўрсатиш, савдо-сотиқ қилиш ва муҳожирот масалаларида иш олиб боради.

Афғон муҳожирларининг Ғарбга ўтиш йўлида Туркия ҳудудларини танлаётгани туркларни ташвишга солади.

Эронга келадиган бўлсак, ўзини Шиа Ислом яловбардори санайдиган Теҳрон ва Сунний Толибон ўртасида кучли ақидавий фарқлар мавжуд.

Шунингдек, сув захираларини бўлашиш, Афғон қочқинларининг Эрондан қайтарилиши борасида ихтилофлар бор.

Аммо икковлон ҳам аксилғарб мавқеи ва ИШИДнинг Хуросон қаноти жангариларига қарши фикрлари бир жойдан чиқади.

Қатар эса ҳали Толибон қудратга келмасидан олдин ҳам бу ҳаракат ва халқаро ҳамжамият ўртасидаги музокараларда воситачилик қилган ва муҳим ўрин тутган давлат бўлган.

Толибон ва Ғарб ўртасидаги муносабатларда Қатар асосий ўрин тутганди.

Айни пайтда, Ҳиндистон ҳам Толибон билан ўз муносабатларини кучайтиришга интилмоқда.

Расмий Деҳли ҳатто Толибон Ташқи ишлар вазири Амир Хон Муттақий сафар қилиши учун ўтган йили санкцияларга вақтинча риоя этмасликка қарор килди.

Бир неча ой олдин эса Ҳиндистоннинг БМТдаги вакили Толибон вакилларининг сафарларини тақиқлаш, маблағларини музлатиш ва қурол-яроқ эмбаргоси каби санкциялар устида қайта ўйлаш муҳимлигини таклиф этди.

Афғонистон ва Покистон ўртасида қуролли низо чиқаркан, Хитой уларни муросага келтириш ташаббусини қўлга олди ва музокараларга мезбонлик қилди.

Қатар, Саудия Арабистони, Ўмон, Эрон, Туркия, Ўзбекистон ва Малайзия каби мамлакатлар ҳам Афғонистон ва Покистон ўртасидаги жангларни тўхтатишга чақиргандилар.