รัสเซียหลังปูตินสิ้นอำนาจ มหาเศรษฐีรัสเซียจะหวนกลับมาครองอำนาจได้หรือไม่

A treated image of Putin standing below shadowy figures
มหาเศรษฐีรัสเซียจินตนาการถึงอนาคตยุคปูตินสิ้นอำนาจไว้อย่างไร
    • Author, วิตาลี เชฟเชนโก
    • Role, หัวหน้าฝ่ายวิเคราะห์ บีบีซีมอนิเตอริง
  • Published
  • เวลาอ่าน: 13 นาที

ไม่กี่ชั่วโมงหลังจากเริ่มปฏิบัติการรุกรานยูเครนเต็มรูปแบบในวันที่ 24 ก.พ. 2022 ประธานาธิบดีวลาดิเมียร์ ปูติน แห่งรัสเซีย ได้เรียกเหล่ามหาเศรษฐีที่ร่ำรวยที่สุดของประเทศไปพบที่ห้องโถงเยคาเตรินินสกีอันกว้างใหญ่ภายในทำเนียบเครมลิน

มหาเศรษฐีกว่า 30 คนนั่งเรียงรายอยู่ชิดผนังห้อง โดยทุกคนสวมใส่หน้ากากอนามัยเนื่องจากการแพร่ระบาดของไวรัสโคโรนาสายพันธุ์ใหม่ หรือโควิด-19 ผู้สื่อข่าวจากหนังสือพิมพ์ฉบับหนึ่งของรัสเซียบรรยายสภาพของพวกเขาว่า "ดูซีดเซียวและอดหลับอดนอน" เมื่อปูตินเดินเข้ามาในห้อง เขาก็นั่งลงที่ฝั่งตรงข้าม เว้นระยะห่างอย่างมหาศาลระหว่างตัวเขากับกลุ่มนักธุรกิจเหล่านั้น โดยผู้นำสูงสุดไม่ได้สวมหน้ากากอนามัยแต่อย่างใด

ปูตินใช้ถ้อยคำในเชิงสัญลักษณ์ตามสไตล์ของเขา โดยกล่าวว่าเขาคาดหวังให้กลุ่มมหาเศรษฐีสนับสนุนสงครามครั้งนี้

"ผมอยากขอให้พวกคุณทำความเข้าใจกับสถานการณ์ที่กำลังเกิดขึ้น" เขากล่าวและว่า "และร่วมมือกับรัฐบาลในการหาแนวทางเพื่อสนับสนุนภาคการผลิต เศรษฐกิจ และการจ้างงาน"

ในวิดีโอการประชุมที่เผยแพร่โดยทำเนียบเครมลิน ไม่มีมหาเศรษฐีคนใดที่ได้รับเชิญมา ปริปากพูดอะไรออกมาเลย

ความเงียบงันดังกล่าวได้กลายเป็นลักษณะเฉพาะของกลุ่มมหาเศรษฐีรัสเซียไปแล้ว ตลอดหลายทศวรรษภายใต้การปกครองของปูติน พวกเขาเรียนรู้ว่าการแสดงความคิดเห็นคัดค้านอาจต้องแลกมาด้วยการจ่ายราคาที่สูงลิ่ว

ย้อนกลับไปในปี 2003 มิคาอิล โคดอร์คอฟสกี เจ้าพ่อธุรกิจน้ำมันซึ่งขณะนั้นเป็นบุคคลที่ร่ำรวยที่สุดในรัสเซีย ได้ให้ทุนสนับสนุนกลุ่มการเมืองฝ่ายตรงข้ามหลายกลุ่ม พร้อมทั้งกล่าวหาปูตินว่าปล่อยปละละเลยให้มีการทุจริตคอร์รัปชันอย่างกว้างขวาง ผลที่ตามมาคือเขาต้องใช้เวลาถึง 10 ปีในเรือนจำจากข้อหาหลีกเลี่ยงภาษี ฉ้อโกง และยักยอกทรัพย์ โดยตัวเขาเองได้ปฏิเสธข้อกล่าวหาทั้งหมด ซึ่งการถูกตั้งข้อหาจนถึงขั้นเข้าคุกของมหาเศรษฐีคนนี้ถือเป็นเครื่องเตือนใจสำหรับใครที่คิดจะวิพากษ์วิจารณ์รัฐบาล

Russian President Vladimir Putin chairs a meeting of big businesses at the Kremlin in Moscow on February 24, 2022. Russian President Vladimir Putin on Thursday said his country wanted to remain part of the world economy and had no plans to harm it. Russian President Vladimir Putin launched a full-scale invasion of Ukraine on Thursday, killing dozens and triggering warnings from Western leaders of unprecedented sanctions. Russian air strikes hit military installations across the country and ground forces moved in from the north, south and east, forcing many Ukrainians flee their homes to the sounds of bombing.
คำบรรยายภาพ, ความเงียบของบรรดานักธุรกิจชาวรัสเซียในการประชุมร่วมกับปูตินเมื่อปี 2022 อาจสะท้อนให้เห็นถึงความหวาดกลัวที่พวกเขามีต่อประธานาธิบดีผู้นี้

ถึงแม้จะมีมหาเศรษฐีคนใดไม่เห็นด้วยกับสงครามนี้ พวกเขาก็มักจะเก็บงำความคิดเหล่านั้นไว้กับตัวเอง

ทว่าท่ามกลางความเงียบนั้น ยังพอมีเสียงกระซิบเล็ดลอดออกมา สมาชิกบางคนในกลุ่มชนชั้นนำทางธุรกิจที่เคยทรงอิทธิพลของรัสเซียเริ่มจินตนาการถึงรัสเซียในยุคหลังปูติน พวกเขาตั้งคำถามว่าเมื่อประธานาธิบดีปูตินก้าวลงจากตำแหน่งหรือเสียชีวิตไปแล้ว รัสเซียจะกลับไปมีสภาพคล้ายกับช่วงทศวรรษ 1990 ซึ่งเป็นยุคที่เหล่ามหาเศรษฐีผู้ทรงอิทธิพล หรือ โอลิการ์ก (oligarch) ต่างตักตวงผลประโยชน์จากอำนาจที่มีอยู่ หรือไม่ก็อาจมีโอกาสได้เห็นการเมืองของรัสเซียที่ดีขึ้นกว่าเดิมหยั่งรากลงในประเทศ

อาร์คาดี ออสตรอฟสกี ผู้สื่อข่าวที่ติดตามสถานการณ์ในรัสเซียจากนิตยสารดิอีโคโนมิสต์ (The Economist) เพิ่งใช้เวลาหลายชั่วโมงในการสัมภาษณ์หนึ่งในบุคคลที่มั่งคั่งที่สุดของรัสเซีย นักข่าวคนนี้กล่าวว่า เขารู้สึกได้ว่ากำลังเกิด "การเปลี่ยนแปลงทั้งทางการเมืองและในทางประวัติศาสตร์" ขึ้น ในแง่ของมุมมองที่เหล่าคนระดับอภิมหาเศรษฐีมีต่ออนาคตของประเทศ

เหล่ามหาเศรษฐีผู้กระวนกระวาย

การล่มสลายของสหภาพโซเวียตในปี 1991 ก่อให้เกิดพลังอำนาจใหม่ขึ้นมาภายในประเทศ นั่นคือกลุ่มคนที่ฉวยโอกาสจากจุดจบของระบอบคอมมิวนิสต์จนร่ำรวยมหาศาล และต้องการเข้าควบคุมนักการเมืองเพื่อผลประโยชน์ของตนเอง คนกลุ่มนี้ถูกเรียกว่า "โอลิการ์ก" (Oligarchs) ซึ่งมาจากภาษากรีกโบราณที่แปลว่า "ผู้ปกครองเพียงไม่กี่คน" พวกเขาคือคนที่มีเงิน และในสมัยนั้นการมีเงินเท่ากับการมีอำนาจ

ในยุคสมัยที่เปรียบเสมือน "ช่วงทศวรรษที่ 1990 อันวุ่นวายไร้ระเบียบ" คือช่วงเวลาที่กลุ่มคนที่เรียกกันว่า "รัสเซียใหม่" หรือ "นิวรัสเซียน" (New Russians) ปรากฏตัวอย่างโดดเด่น รัฐวิสาหกิจขนาดใหญ่ตกอยู่ในสถานะที่คนต่างเข้ามาแย่งชิงกัน คนมีเส้นสายดีจึงกลายเป็นเศรษฐีเงินล้านหรือกระทั่งมหาเศรษฐีพันล้านได้ในชั่วข้ามคืน ยุคนั้นเต็มไปด้วยการทุจริต ระบบอุปถัมภ์เฟื่องฟู และมีเหตุการณ์จ้างวานฆ่าที่เกิดขึ้นบ่อยครั้ง

แต่ทันทีที่วลาดิเมียร์ ปูติน ได้รับเลือกเป็นประธานาธิบดีครั้งแรกในปี 2000 เขาก็จัดการสยบกลุ่มโอลิการ์กเหล่านั้นลง เพราะเขาไม่มีความสนใจที่จะแบ่งปันอำนาจให้กับใคร ปูตินสามารถยืนหยัดเผชิญหน้ากับเหล่ามหาเศรษฐีเหล่านี้ได้ เนื่องจากเศรษฐกิจรัสเซียเริ่มฟื้นตัวและรัฐบาลกลางก็มีความเข้มแข็งขึ้น

A monument to Russian President Vladimir Putin is erected in Saint Petersburg. Monument is erected by a group of St. Petersburg Cossacks. Russian artist Stas Baretsky near monument to Vladimir Putin in Saint-Petersburg, Russia, 16 May 2015
คำบรรยายภาพ, เหล่ามหาเศรษฐีผู้มีอิทธิพลบางคนมีสไตล์การแต่งตัวที่เป็นเอกลักษณ์ในช่วงทศวรรษ 1990 ซึ่งต่อมาได้ถูกนำมาล้อเลียนโดยศิลปินชาวเซนต์ปีเตอร์สเบิร์ก

บิล บราวเดอร์ นักการเงินซึ่งเคยเป็นนักลงทุนต่างชาติรายใหญ่ที่สุดในรัสเซีย ก่อนจะถูกสั่งห้ามเข้าประเทศในปี 2005 หลังจากรณรงค์ต่อต้านการทุจริต กล่าวว่า เหล่ามหาเศรษฐีรัสเซียต่างหวาดกลัวและยอมสยบต่อหน้าปูติน ดังเช่นที่เคยปรากฏให้เห็นในงานประชุมเศรษฐกิจโลกที่ดาวอส (Davos) ในช่วงหลายปีก่อนสงคราม ซึ่งตอนนั้นพวกเขายังคงได้รับการต้อนรับในเวทีดังกล่าว

บราวเดอร์เล่าให้บีบีซีฟังว่า "ผมจำได้ว่าเห็นพวกโอลิการ์กเดินไปมาด้วยท่าทีราวกับเป็นเจ้าของสถานที่ พวกเขาดูหยิ่งยโสและมั่นใจในตัวเองแบบสุด ๆ แต่พอปูตินปรากฏตัวขึ้น ภาพที่เห็นน่าทึ่งมาก เพราะคนที่เคยดูเป็นชายชาตรีผู้ทรงอิทธิพลอย่างเหลือล้น กลับกลายเป็นคนที่ยอมจำนนอย่างสิ้นเชิง ราวกับเด็กนักเรียนที่กำลังหวาดกลัวและสิ้นหวัง"

นับตั้งแต่สงครามปะทุขึ้นในปี 2022 เครมลินได้ควบคุมกลุ่มนักธุรกิจผู้มั่งคั่งของรัสเซียไว้ใต้อำนาจด้วยนโยบาย "ไม้นวมและไม้แข็ง" (carrot and stick) ที่เด็ดขาด ผู้ที่วิพากษ์วิจารณ์สงครามต้องเผชิญกับการถูกยึดทรัพย์สิน ในขณะที่ผู้จงรักภักดีกลับได้รับรางวัลเป็นสัญญาจัดซื้อจัดจ้างที่เกี่ยวข้องกับสงครามจากรัฐบาลซึ่งได้สร้างผลกำไรอย่างมหาศาล ส่งผลให้ปัจจุบันรัสเซียมีจำนวนมหาเศรษฐีพันล้านมากกว่าช่วงเวลาอื่นในอดีตที่ผ่านมา (ข้อมูลจากนิตยสารฟอร์บส์ระบุว่ามีจำนวนทั้งสิ้น 155 คน) ความมั่งคั่งรวมของพวกเขาพุ่งสูงขึ้นแตะระดับใหม่เกือบ 7 แสนล้านดอลลาร์สหรัฐ (23.68 ล้านล้านบาท)

ทว่าแม้แต่ในกลุ่มมหาเศรษฐีที่ยังคงภักดีและได้รับผลตอบแทนเป็นกอบเป็นกำ เงินจำนวนมหาศาลเหล่านี้กลับดูเหมือนจะไม่ได้นำความสุขมาให้พวกเขา หลายคนเริ่มรู้สึกกระวนกระวายใจขึ้นมาบ้างแล้ว

อำนาจนิยม คณาธิปไตย (โอลิการ์ก) หรือประชาธิปไตย ?

เงินหลายพันล้านที่พวกเขามีอยู่ไม่ได้มีอิทธิพลมากเท่าแต่ก่อน ภายในรัสเซียเอง พวกเขาก็ไม่สามารถซื้ออิทธิพลทางการเมืองได้มากนัก

ดมิทรี เนคราซอฟ นักวิเคราะห์และนักการเมืองที่ลี้ภัยอยู่ต่างแดน กล่าวว่า "พวกเขาไม่มีไพ่ในมือ และไม่มีเกมที่จะเล่น พวกเขาร่ำรวยได้เพราะมีความเกี่ยวข้องกับปูติน ไม่ใช่ว่าปูตินมีความเกี่ยวข้องกับพวกเขา"

ส่วนนอกประเทศรัสเซีย พวกเขากลับถูกกีดกันเนื่องจากมาตรการคว่ำบาตรจากชาติตะวันตกที่บังคับใช้กับรัสเซียหลังจากรัสเซียรุกรานยูเครนเต็มรูปแบบ

บราวเดอร์ ผู้ซึ่งวิพากษ์วิจารณ์ปูตินอย่างเปิดเผย กล่าวว่า "พวกเขาถูกปฏิบัติราวกับเป็นอาชญากรชั้นต่ำ ไม่สามารถนำเครื่องบินเจ็ตส่วนตัวขึ้นบินได้ เรือยอชต์ของพวกเขาก็ไม่สามารถจอดเทียบท่าในท่าเรือชั้นนำของยุโรปได้ สิ่งเหล่านี้คงเป็นเรื่องที่เลวร้ายและน่าอับอายสำหรับพวกเขาอย่างยิ่ง"

ด้วยเหตุนี้บางคนในหมู่คนระดับมหาเศรษฐีที่ทรงอิทธิพลเหล่านี้จึงเริ่มหันมาครุ่นคิดอย่างเงียบ ๆ ว่าจะเกิดอะไรขึ้นหลังจากที่ปูตินก้าวลงจากอำนาจ นี่คือสิ่งที่บีบีซีได้รับฟังมาจากนักวิเคราะห์ระดับสูงที่คลุกคลีอยู่ในแวดวงของเหล่ามหาเศรษฐีเหล่านี้

ในขณะนี้ยังไม่มีวี่แววว่าประธานาธิบดีปูตินจะก้าวลงจากตำแหน่งในเร็ววัน และไม่มีเหตุผลใดบ่งชี้ว่าเขามีปัญหาสุขภาพ แต่ปูตินผู้มีอายุครบ 74 ปีเมื่อเดือนที่แล้ว ได้ดำรงตำแหน่งในเครมลินมานานถึง 1 ใน 4 ศตวรรษ ผู้คนในมอสโกต่างทราบดีว่าวันหนึ่งเขาจะต้องก้าวลงจากตำแหน่ง เมื่อปีที่แล้วสำนักข่าวรอยเตอร์ถามปูตินว่าเขามีแผนจะดำรงตำแหน่งต่อไปจนถึงปี 2036 ซึ่งเป็นปีที่วาระการดำรงตำแหน่งตามรัฐธรรมนูญของเขาสิ้นสุดลงหรือไม่ ปูตินตอบว่า "มีเพียงพระเจ้าเท่านั้นที่รู้ว่าเราจะมีสุขภาพดีพอหรือไม่"

Russian tycoon Boris Berezovsky, (C) flanked by security, walks into the High Court in central London, on February 8, 2010, for the start of his libel battle against Vladimir Terluk, over claims by the latter that Berezovsky was involved in the killing of former Russian spy Alexander Litvinenko.
คำบรรยายภาพ, หนึ่งในกลุ่มผู้มีอิทธิพลทางเศรษฐกิจและการเมืองคนสำคัญในช่วงทศวรรษ 1990 คือ บอริส เบเรซอฟสกี ผู้ซึ่งแตกหักกับเครมลินและใช้ชีวิตในช่วงบั้นปลายในสหราชอาณาจักร

หากปูตินลาออกหรือเสียชีวิตในขณะดำรงตำแหน่ง มิคาอิล มิชูสติน นายกรัฐมนตรีรัสเซีย จะเป็นผู้เข้ามารับหน้าที่แทน ทว่ามิชูสตินไม่ได้แสดงท่าทีว่ามีความทะเยอทะยานที่จะขึ้นเป็นประธานาธิบดี (ซึ่งอาจเป็นเหตุผลสำคัญที่ทำให้เขาได้รับการแต่งตั้ง) สถานการณ์เช่นนี้ย่อมก่อให้เกิดภาวะสุญญากาศทางอำนาจขึ้นได้

ในสถานการณ์เช่นนั้น บรรดาผู้ติดตามสถานการณ์รัสเซียที่บีบีซีได้พูดคุยด้วยต่างคาดการณ์ถึงความเป็นไปได้ต่าง ๆ ที่อาจเกิดขึ้นได้

ชาวตะวันตกบางคนและที่อยู่ในรัสเซียหวังว่าประชาธิปไตยจะเจริญรุ่งเรืองในยุคหลังปูติน มีรัฐบาลภายใต้การนำของประชาชน แทนที่จะเป็นกลุ่มผู้มีอำนาจชุดใหม่หรือผู้มีอำนาจเผด็จการเพียงคนเดียว แต่นี่ดูเหมือนเป็นเส้นทางที่มีโอกาสน้อยที่สุดตามความเห็นของนักวิเคราะห์ ขณะเดียวกันสถาบันประชาธิปไตยที่สำคัญ ๆ ได้ถูกเซาะกร่อนหรือบ่อนทำลายไปในช่วงการปกครองของปูตินแล้ว

"รัสเซียคุ้นเคยกับการใช้ความรุนแรงมาก และไม่คุ้นเคยกับกระบวนการตามมาตรฐานประชาธิปไตยอีกต่อไป" อเล็กซานดรา โปรโคเพนโก นักข่าวและนักวิเคราะห์ชาวรัสเซียที่ลี้ภัยอยู่ในต่างประเทศกล่าว

อีกหนทางหนึ่งคือรัสเซียจะมีความเป็นเผด็จการมากขึ้น บุคคลภายนอกสามารถเข้ามาแทนที่ปูตินและสานต่อวัฒนธรรมการกดปราบของเขาต่อไป แต่โปรโคเพนโกคิดว่านี่จะไม่ใช่เผด็จการผู้แข็งแกร่งอีกแบบหนึ่ง อย่างน้อยก็ไม่ใช่ในทันที เพราะสิ่งเหล่านี้ต้องใช้เวลา โดยในระยะแรกผู้สืบทอดตำแหน่งของปูตินจะมีความอ่อนแอกว่าเขาและมีทรัพยากรน้อยกว่า

หนทางที่สามคือ บรรดามหาเศรษฐีกลับมาทางอำนาจคืนอีกครั้ง และรัสเซียหวนคืนสู่สภาพที่คล้ายคลึงกับระบอบคณาธิปไตยที่กลุ่มโอลิการ์ก ผู้มีอำนาจทางเศรษฐกิจครองประเทศดังในยุคทศวรรษ 1990 มิทรี เนคราซอฟ อดีตที่ปรึกษาของรัฐบาลเครมลินและนักการเมืองฝ่ายค้านซึ่งขณะนี้ลี้ภัยอยู่ กล่าวว่าภายใต้สถานการณ์นี้ ประเทศจะถูกปกครองโดยกลุ่มชนชั้นสูงที่ทรงอำนาจเพียงไม่กี่กลุ่มที่เป็นพันธมิตรกับกลุ่มผลประโยชน์ทางธุรกิจ

แน่นอนว่าตัวเลือกสุดท้ายนี้เป็นตัวเลือกที่มหาเศรษฐีจำนวนมากต้องการ "พวกเขาต้องการย้อนกลับไปสู่ช่วงเวลาที่พวกเขาถูกรับฟัง ช่วงเวลาที่พวกเขาไม่ถูกริบทรัพย์สิน และช่วงที่พวกเขาเข้าใจกฎของเกม" โปรโคเพนโก ซึ่งใช้เวลาส่วนใหญ่พูดคุยกับคนที่ร่ำรวยที่สุดของรัสเซียกล่าว

ถึงแม้อำนาจของพวกเขาจะถูกลดทอนลงอย่างจริงจังนับตั้งแต่ช่วงทศวรรษ 1990 แต่การรับฟังบรรดามหาเศรษฐียังคงเป็นเรื่องที่คุ้มค่า เพราะเมื่อพิจารณาจากความมั่งคั่งมหาศาลของพวกเขา จึงมีความเป็นไปได้สูงว่าไม่ช้าก็เร็ว พวกเขาจะพยายามกลับมาใช้อิทธิพลทางการเมืองของพวกเขาเองอีกครั้ง

ขณะนี้มีบางคน "พยายามผูกมิตรกับเจ้าหน้าที่ความมั่นคงหรือรัฐมนตรีที่ควรจะสร้างสายพันธ์ด้วย" เนคราซอฟ นักการเมืองที่ลี้ภัยในต่างประเทศกล่าวและว่า แต่การดำเนินการที่มากไปกว่านั้น "อันตรายเกินกว่าจะทำได้"

Russian President Vladimir Putin disembarks from a plane upon arrival at Turkmenbashi International Airport in Turkmenbashi, Turkmenistan, 08 October 2026. Vladimir Putin arrived in Turkmenistan on a two-day working visit.
Russian President Vladimir Putin working visit to Turkmenistan, Turkmenbashi - 08 Oct 2026
คำบรรยายภาพ, ปูตินใช้แนวนโยบายเด็ดขาดที่เรียกว่า "ไม้นวมและไม้แข็ง" (carrot and stick) เพื่อควบคุมให้มหาเศรษฐีอยู่ในแถว นับตั้งแต่รัสเซียเปิดฉากรุกรานยูเครนเต็มรูปแบบ

เขากล่าวว่า พฤติกรรมของมหาเศรษฐีในช่วงหลายปีต่อข้างหน้า ส่วนหนึ่งจะขึ้นอยู่กับสถานะทางการเงินของพวกเขา ผู้ที่มีเงินสดสภาพคล่องจำนวนมากจะมั่นใจมากขึ้นในการ "เล่นเกมการเมือง" และจัดตำแหน่งแห่งที่เพื่อเตรียมพร้อมสำหรับประเทศหลังยุคปูติน แต่ผู้ที่ความมั่งคั่งของพวกเขาขึ้นอยู่กับสัญญาของรัฐหรือความปรารถนาดีของรัฐบาลจะรู้สึกหวาดกลัว เพราะเกรงว่าสูญเสียทุกสิ่งทุกอย่างไป

โปรโคเพนโกกล่าวว่า วิธีที่นักธุรกิจพูดถึงปูตินได้เปลี่ยนแปลงไปแล้ว พวกเขาเคยตั้งชื่อเล่นให้เขาว่า "Nachalnik" นาชัลนิก (ซึ่งแปลว่า เจ้านาย) เช่นเดียวกับ "Perviy" เปียร์วึย (คนแรก) หรือตามชื่อย่อของเขา "VV" ซึ่งเป็นชื่อเรียกทั้งหมดที่แสดงถึงความเคารพในระดับหนึ่ง แต่ตอนนี้พวกเขาเรียกปูตินว่า "เดด" (Ded) ซึ่งโปรโคเพนโกบอกว่าเป็นเชิง "ดูถูกเล็กน้อย" เพราะคำว่า "เดด" แปลว่า "ผู้เฒ่า" หรือ "ปู่" ซึ่งเป็นชื่อที่ไม่ได้แสดงถึงการเคารพมากนัก

เธอกล่าวว่า ชาวรัสเซียผู้ร่ำรวยบางคนกำลังโหยหา "การหวนกลับมาของการเมืองในชีวิตของประชาชน" ซึ่งหมายถึงการกดปราบที่น้อยลง การเปิดกว้างของการแสดงความคิดเห็น และการแข่งขันระหว่างพรรคการเมืองและนักการเมืองที่เป็นธรรมมากขึ้น

แต่ในขณะนี้ โปรโคเพนโกกล่าวว่า พวกเขากลัวเกินกว่าที่จะทำให้สิ่งนั้นเกิดขึ้นเนื่องจากบรรยากาศที่ตึงเครียดของรัสเซีย โปรโคเพนโกสัมภาษณ์นักธุรกิจรายหนึ่งที่นั่งไถโทรศัพท์ในระหว่างการสนทนา เพราะเขาคิดว่ามันจะทำให้การดักฟังทางดิจิทัลยากขึ้นสำหรับตำรวจลับ "ฉันคิดว่ามันเป็นความกลัวแบบสตาลินโดยสิ้นเชิง มันไม่มีเหตุผลเลย" เธอกล่าว

บทสัมภาษณ์ที่สร้างแรงสั่นสะเทือน

เบาะแสที่น่าสนใจเกี่ยวกับสิ่งที่เหล่ามหาเศรษฐีอาจต้องการในรัสเซียยุคหลังปูติน มาจากอันเดรย์ เมลนิเชนโก ผู้ได้รับการขนานนามว่าเป็น "ราชาแห่งอุตสาหกรรมปุ๋ยของโลก" และปัจจุบันเป็นบุคคลที่ร่ำรวยที่สุดอันดับ 8 ของรัสเซีย

เมื่อช่วงต้นปีที่ผ่านมา เขาทำให้ผู้คนประหลาดใจด้วยการให้สัมภาษณ์กับนิตยสารดิอีโคโนมิสต์ ซึ่งถือเป็นเรื่องที่เกิดขึ้นได้ยากสำหรับมหาเศรษฐีชาวรัสเซีย โดยเฉพาะการให้สัมภาษณ์กับสื่อจากประเทศที่รัสเซียมองว่าเป็น "ฝ่ายที่ไม่เป็นมิตร" นอกจากนี้เขายังได้เขียนบทความเผยแพร่ผ่านสื่อฉบับนี้อีกด้วย

ในบางช่วงของการสัมภาษณ์ เมลนิเชนโกได้กล่าวย้ำถึงประเด็นที่เครมลินมักหยิบยกขึ้นมาพูด โดยเขาระบุว่ายูเครนเป็นสมรภูมิระหว่างรัสเซียกับชาติตะวันตก พร้อมทั้งแสดงความเห็นว่าชาติตะวันตกเพิกเฉยต่อข้อกังวลด้านความมั่นคงของรัสเซียและกำลังคุกคามอธิปไตยของรัสเซีย

แต่ประเด็นที่น่าสนใจยิ่งกว่านั้นคือ แม้เมลนิเชนโกไม่ได้เรียกร้องให้ปูตินก้าวลงจากอำนาจโดยตรง แต่เขาเสนอให้มีการเปลี่ยนแปลงที่จะนำไปสู่การยุติการปกครองโดยคนเพียงคนเดียวในรัสเซีย พร้อมทั้งกล่าวว่ารัสเซียจำเป็นต้องมีปฏิสัมพันธ์กับโลกภายนอกให้มากขึ้น

โปรโคเพนโกมองว่ามหาเศรษฐีผู้นี้กำลังพยายามจุดประเด็นให้เกิดการถกเถียงในสังคม โดยเธอกล่าวว่านี่เปรียบเสมือน "การเรียกร้องให้เหล่าคนร่ำรวยเช่นเดียวกับเขาหันมาเริ่มพูดคุยกัน"

อาร์คาดี ออสตรอฟสกี ผู้สื่อข่าวผู้สัมภาษณ์เมลนิเชนโก เล่าให้ฟังว่าทั้งคู่ได้มีการ "ถกเถียงกันอย่างดุเดือดและตึงเครียด" ตามสถานที่ต่าง ๆ เช่น โรงแรมและร้านกาแฟ โดยส่วนใหญ่เป็นการนั่งดื่มกาแฟ ซึ่งดื่มกันเยอะมาก และบางครั้งก็มีการสูบบุหรี่ร่วมด้วย นักข่าวคนนี้กล่าวว่าเมลนิเชนโกดูเหมือนจะ "ครุ่นคิดอย่างจริงจัง" กับคำตอบของเขา แทนที่จะเป็นการพูดแบบเฉไฉตามสไตล์นักการเมือง

ในรัสเซียไม่มีสิ่งใดที่เรียบง่าย และผู้สังเกตการณ์ส่วนใหญ่เชื่อว่าบทสัมภาษณ์นี้น่าจะเกิดขึ้นได้โดยได้รับความเห็นชอบจากเครมลินไม่ว่าจะในทางตรงหรือทางอ้อมก็ตาม เราไม่อาจทราบได้แน่ชัดว่าเหตุใดทางการจึงยอมให้มีการเรียกร้องให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในลักษณะที่ไม่ปกตินี้ แต่มีความเป็นไปได้ว่าพวกเขาอาจต้องการแสดงให้เห็นว่า รัสเซียยังคงมีความหลากหลายทางความคิดหลงเหลืออยู่บ้าง

แม้จะไม่มีมหาเศรษฐีคนอื่นออกมาแสดงตัวสนับสนุนเขา แต่ผู้สื่อข่าวผู้นี้ก็รู้สึกว่าสิ่งที่เมลนิเชนโกพูดนั้น ไม่ใช่เพียงความคิดเห็นส่วนตัวของเขาเท่านั้น แต่ยังสะท้อนถึงมุมมองของนักธุรกิจคนอื่น ๆ ด้วยเช่นกัน บางคนหวังว่าหลังจากปูตินก้าวลงจากอำนาจ รัสเซียอาจกลายเป็น "สาธารณรัฐแบบคณาธิปไตย" (oligarchic republic) ดังที่ออสตรอฟสกี ผู้สื่อข่าวคนหนึ่งได้กล่าวไว้ ซึ่งสภาพการณ์แบบนี้มีลักษณะคล้ายกับสถานการณ์ในช่วงทศวรรษ 1990 ที่กลุ่มชนชั้นนำทางธุรกิจเป็นผู้กุมอำนาจ

Residential apartment buildings and hillside villas beyond a sailing boat in Saint-Jean-Cap-Ferrat, France, on Saturday, Oct. 21, 2023. Tucked between Monaco and Nice and jutting into the Mediterranean Sea, Saint-Jean-Cap-Ferrat has been dubbed the "billionaire's peninsula" after it attracted royals, Hollywood icons, technology billionaires and Russian oligarchs.
คำบรรยายภาพ, เศรษฐีรัสเซียบางคนรู้สึกว่าตนเองถูกสังคมกีดกันเนื่องจากมาตรการคว่ำบาตรของชาติตะวันตก ทำให้ไม่สามารถเดินทางด้วยเครื่องบินเจ็ตส่วนตัว หรือไปพักผ่อนตามแหล่งท่องเที่ยวหรูหราในประเทศตะวันตกได้อีกต่อไป เช่น เมืองแซ็ง-ฌอง-กัป-แฟร์รา ทางตอนใต้ของฝรั่งเศส ซึ่งในอดีตเคยเป็นสถานที่พักผ่อนยอดนิยมของบรรดามหาเศรษฐีชาวรัสเซีย

จากประสบการณ์การรายงานข่าวเกี่ยวกับรัสเซียมานานหลายปี ออสตรอฟสกีระบุว่า บรรดาอภิมหาเศรษฐีของรัสเซียในปัจจุบันต่างรู้สึกถึง "ทางตันอย่างสมบูรณ์ ซึ่งสงครามครั้งนี้ได้ผลักดันให้รัสเซียต้องเผชิญ... จนไร้ซึ่งอนาคต"

อย่างไรก็ตาม แม้เหล่ามหาเศรษฐีเหล่านี้กำลังครุ่นคิดถึงอนาคต แต่ดูเหมือนว่าโอกาสที่พวกเขาจะลงมือทำอะไรบางอย่างในเร็ววันนั้นมีน้อยมาก

บราวเดอร์ ผู้ซึ่งวิพากษ์วิจารณ์ปูตินมาโดยตลอด กล่าวว่าแม้หลายคนจะไม่พอใจ แต่ก็ไม่น่าจะรวมหัวกันต่อต้านปูตินตราบใดที่เขายังมีชีวิตอยู่ "พวกเขารู้ดีว่าหากทำอะไรที่เป็นการท้าทายปูติน พวกเขาก็จะถูกสังหาร และปูตินเองก็เป็นคนที่หวาดระแวงอย่างหนัก"

ไมค์ คาลวีย์ นักการเงินชาวอเมริกันซึ่งเคยเป็นนักลงทุนรายสำคัญในรัสเซีย เห็นด้วยกับมุมมองนี้ โดยตั้งคำถามว่า "พวกเขาจะทำอะไรได้อีกล่ะ นอกจากการเดินเข้าคุกตรง ๆ แล้วสูญเสียทรัพย์สินทั้งหมดไป คนที่นั่งอยู่ในลอนดอนอาจพูดได้ง่าย ๆ ว่า 'ทำไมพวกคุณไม่ลุกขึ้นมาสู้แล้วเดินเข้าคุกไปเลยล่ะ?' แต่นั่นคือสิ่งที่จะเกิดขึ้นจริง ๆ"

ในอดีต บรรดาบุคคลที่ร่ำรวยที่สุดของรัสเซียเคยสามารถใช้เส้นสายในระดับบนสุดของอำนาจรัฐได้ และเมื่อปูตินก้าวพ้นจากอำนาจไปแล้ว พวกเขาย่อมพยายามทวงคืนอิทธิพลที่เคยมีกลับมาอย่างแน่นอน คำถามสำคัญคือ บรรดาผู้ที่ยังคงหลงเหลืออยู่จากระบอบปัจจุบันจะยอมให้พวกเขาทำเช่นนั้นหรือไม่