"เหมือนมีระเบิด 70 กว่าลูกอยู่เหนือน้ำ" เสียงจากคนลุ่มน้ำบางปะกงฉะเชิงเทรา กังวลน้ำปนเปื้อนจากปราจีนบุรี

ที่มาของภาพ, Wasawat Lukharang / BBC Thai
- Author, วศินี พบูประภาพ
- Role, ผู้สื่อข่าวบีบีซีไทย
- Published
- เวลาอ่าน: 7 นาที
กว่าสองเดือนแล้วที่ รุ่งศักดิ์ ผดุงศักดิ์ ชาวประมงพื้นบ้านวัย 67 ปี ใน อ.บางคล้า จ.ฉะเชิงเทรา ไม่สามารถดักกุ้งในแม่น้ำบางปะกงซึ่งเป็นรายได้หลักเพียงทางเดียวของครอบครัวได้ หลังจากมวลน้ำเสียที่มาจากน้ำท่วมขังในพื้นที่ตอนบนของแม่น้ำบางปะกงไหลมาตามเส้นทางน้ำ
"น้ำมันยังไม่สมบูรณ์ ไม่สะอาด ต้องน้ำสะอาดจริงกุ้ง [ถึง] เข้ามา" รุ่งศักดิ์เล่าถึงความเปลี่ยนแปลงที่เขาพบเห็นกับแม่น้ำบางปะกงกับบีบีซีไทย ขณะอยู่ที่ริมแม่น้ำใกล้บ้านของเขาใน อ.บางคล้า ลำน้ำสายเดียวกันที่ไหลมาจาก จ.ปราจีนบุรี
รุ่งศักดิ์บอกว่า ปกติแล้วในช่วงน้ำท่วมในลุ่มน้ำบางปะกงปีก่อน ๆ จะเกิดเฉพาะช่วงฤดูน้ำหลากซึ่งน้ำจะท่วมขังไม่นานนัก แต่สำหรับครั้งนี้ที่น้ำท่วมใหญ่ลากยาวกว่า 2 เดือนทั้งในฉะเชิงเทรา รวมถึงพื้นที่ตอนบนของลุ่มบางปะกงซึ่งครอบคลุม จ.นครนายก และปราจีนบุรี ชาวแปดริ้วคนนี้บอกว่าปีนี้เป็นปีที่กระทบต่อสัตว์น้ำมากที่สุดในรอบหลายปีที่ผ่านมา
รุ่งศักดิ์อธิบายตามความเข้าใจของเขาว่า การระบายน้ำออกจากพื้นที่น้ำท่วมขังทำให้ปลายน้ำเกิดสภาพที่คนริมน้ำเรียกว่า "น้ำดรอป" หรือภาวะที่น้ำเน่าเสียจนขาดออกซิเจน จนทำให้กุ้งซึ่งไวต่อสภาพน้ำอพยพหนีไปจนหมด เขาบอกว่าจากเดิมที่เคยดักกุ้งได้วันละ 10-20 กิโลกรัม ตอนนี้กลับกลายเป็นศูนย์ และคาดว่าต้องรอไปจนถึงช่วงเทศกาลปีใหม่ที่น้ำเค็มเริ่มหนุนสูงเข้ามาในแม่น้ำบางปะกง กุ้งจึงจะกลับคืนมา
"เคยกินวันละ 300 บาท ตอนนี้ก็เหลือ 100 บาท หรือไม่ถึง 100 บาท ก็ต้องอด ๆ เอา" เขากล่าวพลางหัวเราะ
เมื่อดูที่พื้นที่ตอนบนของบางปะกงในปราจีนบุรี มีกรณีน่ากังวลเกี่ยวกับสารพิษปนเปื้อนจากแหล่งที่ตั้งโรงงานกากอุตสาหกรรมในหลายพื้นที่
ย้อนกลับไปวันที่ 16 ต.ค. ที่ผ่านมา ปลาทับทิมในกระชังที่เลี้ยงในแม่น้ำปราจีนบุรีซึ่งเชื่อมต่อกับแม่น้ำบางปะกงบริเวณ อ.ศรีมหาโพธิ ตาย นำมาสู่การตรวจสอบคุณภาพน้ำ ซึ่ง ดร.สุรินทร์ วรกิจธำรง อธิบดีกรมควบคุมมลพิษ (คพ.) เปิดเผยผลการตรวจต่อสื่อมวลชนเมื่อวันที่ 28 ต.ค. ว่าพบค่าแมงกานีสในระดับที่พบได้ตามธรรมชาติ ไม่พบการปนเปื้อนของโลหะหนักอื่น แต่พบค่าอะลูมิเนียมในพื้นที่ อ.กบินทร์บุรี จำนวน 2 จุด ในระดับที่ต้องเฝ้าระวังตามเกณฑ์อ้างอิงเพื่อคุ้มครองสิ่งมีชีวิตในน้ำของสำนักงานพิทักษ์สิ่งแวดล้อมสหรัฐอเมริกา (US EPA)
ขณะที่รุ่งศักดิ์มองว่าผลกระทบที่เผชิญเกิดจากภาวะน้ำเน่าเสียตามธรรมชาติ เกษตรกรผู้ทำนาและผู้เลี้ยงสัตว์น้ำในพื้นที่ชลประทานของ อ.ราชสาส์น จ.ฉะเชิงเทรา ซึ่งถูกมวลน้ำเดียวกันเข้าท่วมบอกกับบีบีซีไทยว่า พวกเขากังวลไปถึงสิ่งที่มองไม่เห็นด้วยตาเปล่าอย่างสารโลหะหนักและสารเคมีที่อาจปนเปื้อนมากับมวลน้ำหลากจากพื้นที่อุตสาหกรรมบริเวณต้นน้ำใน จ.ปราจีนบุรี
ชาวนาฉะเชิงเทราทำนาช้ากว่ากำหนด
ห่างออกไปในพื้นที่ทำการเกษตรริมคลองคูมอญ อ.ราชสาส์น จ.ฉะเชิงเทรา สุเมธ ฉิมพาลี เกษตรกรผู้ทำนาในพื้นที่ เปิดเผยกับบีบีซีไทยว่า ตามปกติแล้วชาวนาในละแวกนี้ต้องพึ่งพาน้ำหลากที่ไหลมาจาก จ.ปราจีนบุรี เป็นน้ำต้นทุนในการทำนาช่วงน้ำลด แต่ในปีนี้เกษตรกรจำนวนมากไม่กล้าสูบน้ำที่ท่วมขังอยู่ในทุ่งมาใช้ทันที เนื่องจากกังวลว่าอาจมีสารอันตรายปนเปื้อนมากับน้ำ
"เกษตรกรกังวลสูงมากว่า ถ้าตรวจมาแล้วมีสารปนเปื้อน ชาวบ้านจะขายข้าวที่ทำไม่ได้" นายสุเมธ กล่าวกับบีบีซีไทย พร้อมระบุว่าความกังวลดังกล่าวทำให้ชาวนาลังเลที่จะปลูกข้าว จนต้องประสานให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้อง รวมถึงองค์การบริหารส่วนจังหวัด (อบจ.) ฉะเชิงเทรา เข้าพื้นที่มาเก็บตัวอย่างน้ำไปตรวจวิเคราะห์เมื่อช่วงปลายเดือน ต.ค. ที่ผ่านมา
เกษตรกรรายนี้เล่าต่อไปว่า การรอผลตรวจคุณภาพน้ำนานกว่า 1 เดือน ส่งผลให้การเพาะปลูกล่าช้าและเสียโอกาสในการใช้น้ำจากช่วงน้ำลด แม้ปัจจุบันจะได้รับผลตรวจเบื้องต้นและชาวนาเริ่มปรับหน้าดินและตีเลนเพื่อเตรียมหว่านข้าวแล้ว แต่เขากังวลว่าความล่าช้านี้จะส่งผลต่อเนื่องถึงช่วงฤดูแล้ง เพราะตามปฏิทินปกติ ข้าวจะเก็บเกี่ยวในเดือน ม.ค. ก่อนเข้าสู่หน้าแล้ง แต่เมื่อต้องเลื่อนการเพาะปลูกออกไปเช่นนี้ กำหนดเก็บเกี่ยวข้าวจะขยับไปเป็นเดือน มี.ค. ซึ่งเป็นช่วงฤดูแล้ง ทำให้ปริมาณน้ำอาจไม่เพียงพอสำหรับการทำนารอบถัดไป

ที่มาของภาพ, Wasawat Lukharang / BBC Thai
นอกจากเรื่องการทำนา สุเมธยังแสดงความกังวลไปถึงผู้เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำในพื้นที่เดียวกัน เขาสะท้อนสิ่งที่เกิดขึ้นในพื้นที่ว่าเกษตรกรที่เป็นเจ้าของบ่อปลายังสามารถปล่อยพันธุ์ปลาลงเลี้ยงได้ แต่ผู้เพาะเลี้ยงกุ้งกลับเผชิญปัญหาหนัก โดยมีผู้ทดลองนำลูกกุ้งมาปล่อยในน้ำที่ท่วมขังอยู่ในทุ่งแล้วพบว่าลูกกุ้งตาย
"กุ้งไม่ติด ไม่รู้ว่ามันผลเกิดจากค่า[สาร]อะไร" สุเมธตั้งข้อสังเกต
เขาระบุว่าประชาชนในเขต อ.ราชสาส์น ยังคงรอผลตรวจคุณภาพน้ำในคลองสายหลักของกรมชลประทานเพิ่มเติม จากเดิมที่มีเพียงผลตรวจเบื้องต้นของ อบจ. ฉะเชิงเทรา เท่านั้นเพื่อให้เกิดความมั่นใจมากขึ้น
ผลตรวจน้ำของ อบจ.ฉะเชิงเทรา พบอะลูมิเนียมเกินเกณฑ์คุ้มครองสัตว์น้ำทุกจุดในแม่น้ำบางปะกง
หลังจากมีข้อกังวลของประชาชน อบจ.ฉะเชิงเทรา ได้ว่าจ้างบริษัท ห้องปฏิบัติการกลาง (ประเทศไทย) จำกัด สาขาฉะเชิงเทรา ดำเนินการเก็บตัวอย่างน้ำจากแหล่งน้ำผิวดินในพื้นที่ จ.ฉะเชิงเทรา จำนวน 8 จุด เมื่อวันที่ 5 พ.ย. ที่ผ่านมา ครอบคลุม อ.ราชสาส์น, อ.บางน้ำเปรี้ยว, อ.บางคล้า, อ.เมืองฉะเชิงเทรา ไปจนถึงบริเวณปากแม่น้ำบางปะกงที่ออกสู่อ่าวไทยใน อ.บางปะกง
รายงานผลการทดสอบคุณภาพน้ำที่ อบจ.ฉะเชิงเทรา เผยกับบีบีซีไทย ระบุว่า ผลการทดสอบส่วนใหญ่เป็นไปตามมาตรฐานคุณภาพน้ำในแหล่งน้ำผิวดินประเภทที่ 2 และประเภทที่ 3 ตามประกาศคณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ ฉบับที่ 8 (พ.ศ. 2537) โดยไม่พบการปนเปื้อนของโลหะหนักอันตรายบางชนิด เช่น แคดเมียม ตะกั่ว สารหนู และไซยาไนด์ รวมถึงสารฆ่าศัตรูพืชกลุ่มคลอรีน ส่วนค่าปรอทและแมงกานีสพบในปริมาณที่ยังอยู่ภายใต้เกณฑ์มาตรฐานที่กำหนด
อย่างไรก็ตาม รายงานฉบับเดียวกันระบุว่า ผลตรวจวิเคราะห์จากห้องปฏิบัติการกลางพบว่าน้ำจากแหล่งเก็บตัวอย่างทั้ง 8 มีปริมาณอะลูมิเนียมอยู่ที่ 0.192-0.527 มิลลิกรัมต่อลิตร
ตัวเลขปริมาณอะลูมิเนียมข้างต้นเกิน "เกณฑ์เพื่อการคุ้มครองสิ่งมีชีวิตในน้ำ" สำหรับ "ผลกระทบเรื้อรัง" ซึ่งรายงานของบริษัท ห้องปฏิบัติการกลาง (ประเทศไทย) จำกัด ระบุว่าเป็นเกณฑ์โดยทั่วไปที่องค์การปกป้องสิ่งแวดล้อมใช้ รวมถึงสำนักงานปกป้องสิ่งแวดล้อมสหรัฐอเมริกา (U.S. Environmental Protection Agency - US EPA)
รายงานผลทดสอบคุณภาพน้ำของ อบจ. ฉะเชิงเทรา ไม่ได้นิยามคำว่า "ผลกระทบเรื้อรัง" ไว้โดยละเอียด แต่เอกสารเกณฑ์คุณภาพน้ำในแหล่งน้ำธรรมชาติสำหรับสารอะลูมิเนียม เพื่อการคุ้มครองสิ่งมีชีวิตในน้ำ ปี 1988 ของ US EPA ซึ่งอ้างอิงตัวเลขเดียวกันระบุว่า เกณฑ์ 0.087 มิลลิกรัม/ลิตร มีไว้เพื่อปกป้องสิ่งมีชีวิตในน้ำจืดในระยะยาว โดยเฉพาะการป้องกันไม่ให้ปลาบางชนิดโตช้า น้ำหนักลด หรือตายจากการสัมผัสอะลูมิเนียมต่อเนื่อง

ที่มาของภาพ, Wasawat Lukharang / BBC Thai

ที่มาของภาพ, Wasawat Lukharang / BBC Thai
หลังผลรายงานการทดสอบคุณภาพน้ำเผยแพร่ออกมา นายกลยุทธ ฉายแสง นายกองค์การบริหารส่วนจังหวัด (อบจ.) ฉะเชิงเทราโพสต์ข้อความผ่านเฟซบุ๊กของเขาว่า "ผลตรวจครั้งนี้ยังไม่ใช่ข้อสรุปว่าน้ำปลอดภัยสำหรับการบริโภคโดยตรงทุกกรณี แต่เป็นข้อมูลสำคัญที่ช่วยให้เราเห็นสถานการณ์ชัดขึ้น และต้องตรวจสอบต่อให้ครอบคลุมมากกว่านี้"
ทั้งนี้ เขาระบุว่าตั้งแต่เดือน ธ.ค. 2569 เป็นต้นไป อบจ.ฉะเชิงเทราจะดำเนินการตรวจติดตามคุณภาพน้ำ พร้อมขยายการตรวจสอบไปสู่ผลผลิตทางการเกษตรและสัตว์น้ำ ครอบคลุม ข้าว มะม่วง มะพร้าว และพืชผัก เพื่อประเมินความปลอดภัยของน้ำที่ใช้ในการเกษตรและผลผลิตที่ประชาชนบริโภค และจะนำผลตรวจทั้งหมดเข้าหารือในที่ประชุมคณะกรรมการลุ่มน้ำบางปะกง เพื่อกำหนดแนวทางแก้ไขและป้องกันปัญหาในระยะยาว
อุตสาหกรรมอยู่ต้นน้ำ การเกษตรอยู่ปลายน้ำ
ในกรณีของรุ่งศักดิ์ ซึ่งอยู่ที่ อ.บางคล้า เขาไม่แน่ใจนักว่าอาชีพจับกุ้งของเขาได้รับผลกระทบจากค่าอะลูมิเนียมในน้ำหรือไม่ เขาออกตัวว่าไม่ได้มีความรู้มากนัก แต่เชื่อว่ากระแสน้ำที่ไหลถ่ายเทตลอดเวลาจะช่วยเจือจางสภาพน้ำได้
"ทางนู้น [พื้นที่ อ.ราชสาส์น] เขากังวลแน่เพราะน้ำที่เขาเลี้ยง [สัตว์น้ำ] น่ะ คลองมันแคบ แล้วเขามีประตูน้ำดักไว้ น้ำมันไม่ไหลไม่ถ่ายเทอย่างบ้านเรา" เขาอธิบาย
แต่สุเมธซึ่งอยู่ในพื้นที่ อ.ราชสาส์น ซึ่งใกล้กับต้นน้ำมากกว่ารู้สึกว่าเขาได้รับผลกระทบจากการพบค่าอะลูมิเนียมในน้ำเกินกำหนดโดยตรง เขาตั้งข้อสังเกตว่าผลการทดสอบไม่ได้มีการระบุโดยตรงว่าอะลูมิเนียมที่พบมาจากแหล่งใด และตั้งคำถามต่อว่า "แล้วมันจะมาจากไหน"
ในมุมมองของสุเมธ อะลูมิเนียมที่พบอาจมาจากโรงงานอุตสาหกรรมที่ตั้งอยู่บริเวณต้นลุ่มน้ำบางปะกง สอดคล้องกับความเห็นของ จักรกฤษณ์ แก่นวงศ์ กรรมการลุ่มน้ำบางปะกงและชาว อ.ราชสาส์น จ.ฉะเชิงเทรา ซึ่งมองว่าการวางผังเมืองและการอนุญาตให้ตั้งโรงงานอุตสาหกรรมบริเวณพื้นที่ต้นน้ำใน จ.ปราจีนบุรี เป็นภัยต่อเขตชลประทานและพื้นที่เกษตรกรรมชั้นดีของประเทศ

ที่มาของภาพ, Wasawat Lukharang / BBC Thai
"เราไม่ได้ห่วงแค่ตัวเอง แต่เราห่วงคนไทยทั้งประเทศที่จะต้องบริโภคสินค้าการเกษตรที่เกษตรกรจำใจต้องทำ เพราะไม่มีอาชีพอื่น" จักรกฤษณ์กล่าวกับบีบีซีไทย
"ข้างล่าง (แม่น้ำบางปะกง) ทั้งหมด เป็นพื้นที่เกษตร ทำนา แล้วก็บ่อกุ้งบ่อปลา สวนมะม่วง สวนมะพร้าว ทั้งหมดเลย พื้นที่เกษตรชั้นดีของประเทศไทย... พอมาลงทะเล ก็มีเกษตรกรเลี้ยงหอยแครง แมลงภู่" จักรกฤษณ์บรรยายถึงแหล่งผลิตอาหารของลุ่มแม่น้ำบางปะกงตลอดริมลำน้ำ และกล่าวต่อไปว่า "และผลผลิตเหล่านี้ มันจะตกไปสู่ปากท้องของคนทั้งประเทศ"
สำหรับจักรกฤษณ์ เขายังมองในแง่ดีว่าน้ำท่วมที่เกิดขึ้นเป็นอุทาหรณ์ให้ภาคส่วนต่าง ๆ ได้ตื่นตัวต่อปัญหาที่มาจากภาคอุตสาหกรรมในที่สุด
"ผมเห็นผลตรวจแล้วผมสบายใจว่าการป้องกันยังทันอยู่ แต่ถ้าช้าไปมันจะเกิดปัญหา ผมมองอย่างนั้น"
ตัวแทนกลุ่มผู้ใช้น้ำจาก อ.ราชสาส์น รายนี้ยังเรียกร้องให้รัฐบาลและหน่วยงานกำกับดูแลอย่างกรมโรงงานอุตสาหกรรม เร่งจัดระเบียบโรงงานอุตสาหกรรมในพื้นที่ต้นน้ำอย่างจริงจัง ไม่ปล่อยให้ปัญหายืดเยื้อจนส่งผลกระทบต่อประชาชนในพื้นที่ตอนล่าง
"คือถามว่าตรวจเจอหรือยัง ยังไม่เจอครับ แต่ตอนนี้คือเรามีโรงงานที่อยู่[ต้นน้ำ] เหมือนมีระเบิด 70 กว่าลูกที่ไม่รู้ว่าวันไหนมันจะระเบิดขึ้นมา เพราะเราไม่มีมาตรการอะไรเลย" จักรกฤษณ์ทิ้งท้าย































