แอปเปิลเตือนสองนักการเมืองฝ่ายค้านอาจโดนสปายแวร์โจมตี ผู้เชี่ยวชาญไซเบอร์มองไม่เกี่ยวใกล้อภิปรายไม่ไว้วางใจ

ที่มาของภาพ, Thai News Pix
- Author, วศินี พบูประภาพ
- Role, ผู้สื่อข่าวบีบีซีไทย
- Published
- เวลาอ่าน: 8 นาที
นายณัฐพงษ์ เรืองปัญญาวุฒิ สส.บัญชีรายชื่อและหัวหน้าพรรคประชาชน (ปชน.) และนายอภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ หัวหน้าพรรคประชาธิปัตย์ (ปชป.) เปิดเผยเมื่อวันที่ 3 พ.ย. ที่ผ่านมา ว่าพวกเขาทั้งสองได้รับข้อความแจ้งเตือนความปลอดภัยจากบริษัทแอปเปิล (Apple) ไล่เลี่ยกัน โดยข้อความระบุว่าโทรศัพท์มือถือของตนอาจตกเป็นเป้าหมายการโจมตีทางไซเบอร์
ข้อความแจ้งเตือนที่นายณัฐพงษ์นำมาเผยแพร่ทางเฟซบุ๊กระบุว่า นี่เป็นการโจมตีโดย "สปายแวร์รับจ้าง" (mercenary spyware) ซึ่งมุ่งเป้ามาที่บุคคลโดยเจาะจงจากสถานะหรือหน้าที่การงาน ขณะที่นายอภิสิทธิ์ให้สัมภาษณ์ต่อสื่อมวลชนว่า "มันมีความพยายามที่จะโจมตีโดยสปายแวร์ ทำนองเดียวกันเขาก็ใช้คำว่าตระกูลของเพกาซัส"
ต่อมา วันที่ 4 พ.ย. นายณัฐพงษ์ได้แถลงข่าวที่รัฐสภาโดยตั้งข้อสังเกตว่า การที่เขาได้รับการแจ้งเตือนอาจเป็นความพยายามของรัฐบาลหรือผู้มีอำนาจในการใช้กลไกคุกคามการทำหน้าที่ของฝ่ายค้าน ด้านนายอภิสิทธิ์เรียกร้องให้รัฐบาลและหน่วยงานความมั่นคงออกมายืนยันว่า ไม่ได้มีส่วนเกี่ยวข้องกับการกระทำที่ผิดกฎหมายหรือการละเมิดสิทธิส่วนบุคคลในครั้งนี้
ในวันเดียวกัน พล.ร.ต.สุรสันต์ คงสิริ โฆษกกระทรวงกลาโหม ยืนยันต่อสื่อมวลชนว่าหน่วยงานความมั่นคงไม่ได้ใช้สปายแวร์ และไม่มีความจำเป็นต้องจัดหามาใช้ เนื่องจากไม่ใช่ภารกิจของกองทัพที่จะไปล้วงความลับหรือเจาะข้อมูลของนักการเมือง
นอกจากนี้ นายไชยชนก ชิดชอบ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม (ดีอี) ยังให้สัมภาษณ์กับสื่อมวลชนที่ศูนย์ประชุมและจัดแสดงสินค้ามลฑาทิพย์ ฮอลล์ จ.อุดรธานี ในวันที่ 3 พ.ย. ว่าจะมีการนำเรื่องเข้าสู่ที่ประชุมสภาความมั่นคงแห่งชาติ (สมช.) ในวันพุธที่ 4 พ.ย. และประสานงานไปยังบริษัทแอปเปิลเพื่อขอข้อมูลเพิ่มเติมต่อไป บีบีซีไทยได้ประสานทีมงาน รมว. ดีอี เพื่อขอทราบผลสรุปของการประชุมแล้ว โดยขณะนี้ยังคงรอคำตอบ
ด้านผู้เชี่ยวชาญด้านความมั่งคงทางดิจิทัลที่บีบีซีไทยได้พูดคุยด้วย ต่างแสดงความเห็นตรงกันว่า คำเตือนที่นักการเมืองฝ่ายค้านของไทยทั้งสองได้รับจากแอปเปิล น่าจะไม่มีความเกี่ยวข้องกับการอภิปรายไม่ไว้วางใจที่กำลังจะเกิดขึ้นในช่วงต้นเดือน ธ.ค. และอาจเป็นเพียง "เหตุบังเอิญ" เนื่องจากแอปเปิลส่งคำเตือนลักษณะนี้ไปในหลายประเทศในช่วงเวลาดังกล่าว
ผู้เชี่ยวชาญมอง คำเตือนจากแอปเปิลไม่เกี่ยวข้องกับช่วงใกล้อภิปรายไม่ไว้วางใจ
การที่สองบุคคลสำคัญของฝ่ายค้านได้รับข้อความแจ้งเตือนจากแอปเปิลเกิดขึ้นในห้วงเวลาที่พรรคฝ่ายค้านได้ยื่นญัตติขอเปิดอภิปรายไม่ไว้วางใจรัฐมนตรีเป็นรายบุคคล รวมทั้งสิ้น 18 คน ในวันที่ 7-11 ธ.ค. นี้ จึงทำให้หลายฝ่ายเชื่อมโยงว่า ทั้งสองเหตุการณ์อาจมีส่วนเกี่ยวข้องกัน
หัวหน้าพรรค ปชน. โพสต์ข้อความบนเฟซบุ๊กส่วนตัวระบุถึง "เหตุบังเอิญพลัส" จาก 3 เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นไล่เลี่ยกัน ได้แก่ การยืดเวลาอภิปรายไม่ไว้วางใจ การรวบอำนาจในกรรมาธิการ และตนได้รับการแจ้งเตือนสปายแวร์ ก่อนจะแถลงข่าวในเวลาต่อมาโดยตั้งข้อสังเกตว่า "ฝั่งรัฐบาลเอง หรือว่าผู้ที่มีอำนาจ... กำลังใช้ทุกกลไกที่เขาสามารถควบคุมได้ ในการสกัด แทรกแซง และก็คุกคามการทำหน้าที่ของพวกเราหรือไม่"
อย่างไรก็ตาม รีเบกกา ไวท์ นักวิจัยและที่ปรึกษาด้านเทคโนโลยีสอดแนมและสิทธิมนุษยชนจากแอมเนสตี้เทค หน่วยงานด้านเทคโนโลยีขององค์กรเพื่อสิทธิมนุษยชนแอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล ระบุว่าช่วงเวลาการแจ้งเตือนภัยคุกคามดังกล่าวกับสถานการณ์ทางการเมืองของไทย อาจเป็นเพียงความบังเอิญเท่านั้น
"ตามที่ดิฉันเข้าใจ ช่วงเวลา[ของการแจ้งเตือนที่ประจวบกับการอภิปรายไม่ไว้วางใจ]นั้นเป็นเรื่องบังเอิญอย่างแท้จริง และ[แอปเปิลมักแจ้งเตือนโดย]ส่งเป็นชุด ๆ โดยจะเกิดขึ้นทันทีที่ตรวจพบ และไม่ได้มีกำหนดเวลาที่แน่นอนในรอบปี" เธอระบุในอีเมลที่ตอบกลับคำถามของบีบีซีไทย
ไวท์ ระบุเพิ่มเติมว่า ระบบของแอปเปิลมักส่งคำเตือนออกเป็นชุดพร้อมกันทั่วโลก โดยก่อนหน้านี้เคยมีการแจ้งเตือนในรอบเดือน ส.ค. ที่ผ่านมา มีผู้ใช้งานในเกือบ 100 ประเทศได้รับแจ้งเตือนในคราวเดียวกัน

ที่มาของภาพ, Getty Images
สำหรับการแจ้งเตือนครั้งนี้ ศ.โรนัลด์ ไดเบิร์ต ศาสตราจารย์ด้านรัฐศาสตร์ แห่งวิทยาลัยกิจการโลกและนโยบายสาธารณะมังก์ (Munk School of Global Affairs & Public Policy) มหาวิทยาลัยโทรอนโต ประเทศแคนาดา และผู้อำนวยการศูนย์ซิตีเซนแล็บ เปิดเผยกับบีบีซีไทยว่า นับตั้งแต่บริษัทแอปเปิลเริ่มส่งข้อความแจ้งเตือนเมื่อสัปดาห์ที่ผ่านมา มีกลุ่มผู้ใช้งานในหลายประเทศระบุว่าได้รับการแจ้งเตือนดังกล่าว ทว่าในภาพรวมยังไม่สามารถระบุจำนวนผู้ที่ได้รับการแจ้งเตือนทั้งหมดที่แน่ชัดได้
"หลังจากนั้นเราก็เริ่มได้ยินข่าวเกี่ยวกับผู้คนที่ได้รับคำเตือน บางคนก็ทวีตถึงมัน บางคนก็พูดคุยกับสื่อ... รัฐมนตรีของเยอรมนีได้รับแจ้งเตือน หลายคนในภาคประชาสังคมเยอรมนีได้รับข้อความแจ้งเตือน และแน่นอนรวมถึงนักการเมืองไทยสองคนนี้ด้วยเช่นกัน" ผู้เชี่ยวชาญด้านเทคโนโลยีการสอดส่องและสิทธิมนุษยชนจากแคนาดากล่าว
ศาสตราจารย์จากมหาวิทยาลัยโทรอนโตรายนี้ระบุเพิ่มเติมด้วยว่า บริษัทแอปเปิลได้ส่งข้อความแจ้งเตือนภัยคุกคามลักษณะนี้ไปยังผู้ใช้งานที่ตรวจพบความเสี่ยงมาตลอด 5 ปี นับตั้งแต่ศูนย์ซิตีเซนแล็บค้นพบและแจ้งเตือนบริษัทแอปเปิลถึงช่องโหว่ดังกล่าวเมื่อปี 2021 อย่างไรก็ตาม การแจ้งเตือนแต่ละครั้งมีความแตกต่างกัน และบริษัทไม่ได้ระบุรายละเอียดและบริบทที่ชัดเจนนัก ขณะเดียวกัน ช่วงเวลาที่โทรศัพท์มือถือถูกเจาะข้อมูลก็ไม่สามารถระบุได้ในทันที เว้นแต่จะนำอุปกรณ์ไปให้ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทางตรวจพิสูจน์ทางนิติวิทยาศาสตร์ดิจิทัลเพื่อค้นหาร่องรอยและเวลาเกิดเหตุที่แน่ชัด
"สปายแวร์รับจ้าง" (mercenary spyware) คืออะไร
นายไชยชนก ชิดชอบ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงดีอี ให้สัมภาษณ์ต่อผู้สื่อข่าวเมื่อวันที่ 3 พ.ย. ที่ผ่านมา ว่ากรณีการแจ้งเตือนของแอปเปิลเป็นอุทาหรณ์ให้ทุกคนและประชาชนระมัดระวังภัยไซเบอร์เบื้องต้น
"การมีมัลแวร์ในรูปแบบอะไรก็ตามเข้าอุปกรณ์มันมีผลกระทบหนักมาก ต้องระมัดระวัง เช่นเรื่องของการเชื่อมโยง open หรือว่า public อินเทอร์เน็ต (อินเทอร์เน็ตสาธารณะ) hotspot (จุดเชื่อมต่ออินเทอร์เน็ต), Wi-Fi (ไวฟาย) หรือการนำอุปกรณ์ไป modify (ปรับเปลี่ยน) หรือว่าไปซ่อมกับร้านที่อาจจะไม่[น่า]ไว้ใจ เป็นต้น มันมีหลายทางมากนอกเหนือจากการคลิก" รมว.ดีอี กล่าว
ตัวแทนจากแอมเนสตี้เทค ซึ่งประกอบด้วย รีเบกกา ไวท์ และ นายชนาธิป ตติยการุณวงศ์ นักวิจัยระดับภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ของแอมเนสตี้ อินเตอร์เนเชั่นแนล เห็นแย้งกับคำกล่าวของ รมว.ดีอี โดยระบุกับบีบีซีไทยว่า "บุคคลจะไม่มีทางได้รับคำเตือนเช่นนี้เพียงเพราะความผิดพลาดในพฤติกรรมการใช้งานไซเบอร์ (cyber hygiene) ของตนเอง การได้รับแจ้งเตือนภัยคุกคามจากแอปเปิลเป็นข้อบ่งชี้ที่หนักแน่นอย่างยิ่งว่าอุปกรณ์นั้นกำลังตกเป็นเป้าหมายของสปายแวร์ขั้นสูง"

ที่มาของภาพ, Thai News pix
จากข้อมูลที่ระบุในเว็บไซต์อย่างเป็นทางการของบริษัทแอปเปิล ระบุว่า การแจ้งเตือนภัยคุกคามนี้ออกแบบมาสำหรับผู้ใช้งานที่อาจตกเป็นเป้าหมายแบบเจาะจงบุคคล (individually targeted) จากการโจมตีด้วยสปายแวร์ระดับสูง
แอปเปิลอธิบายว่า สาเหตุการตกเป็นเป้าหมายมักมาจากตัวตนหรือหน้าที่การงานของผู้ใช้ ซึ่งกลุ่มหลักมักเป็นนักข่าว นักกิจกรรม นักการเมือง และนักการทูต และ "ผู้ใช้งานส่วนใหญ่จะไม่ตกเป็นเป้าหมายของการโจมตีลักษณะนี้"
สำหรับคำว่า "สปายแวร์รับจ้าง" (mercenary spyware) ที่ถูกใช้ในการแจ้งเตือน แอปเปิลอธิบายว่าคือการโจมตีที่ "มีต้นทุนระดับหลายล้านดอลลาร์ และมักมีอายุการใช้งานสั้น ทำให้ตรวจจับและป้องกันได้ยากยิ่งขึ้น"
ทั้งนี้ แอปเปิลอธิบายเพิ่มเติมว่า "ในทางประวัติศาสตร์ การโจมตีด้วยสปายแวร์รับจ้างมักมีความเชื่อมโยงกับผู้แสดงบทบาทระดับรัฐ รวมถึงบริษัทเอกชนที่พัฒนาสปายแวร์รับจ้างในนามของรัฐบาล เช่น เพกาซัส จากเอ็นเอสโอกรุ๊ป "
แอปเปิลชี้แจงว่าไม่อาจระบุชื่อผู้ลงมือหรือประเทศอย่างเจาะจงต่อสาธารณะเพื่อป้องกันไม่ให้ผู้พัฒนาสปายแวร์นำข้อมูลเชิงลึกไปปรับใช้เพื่อหลบเลี่ยงการตรวจจับในอนาคต
การโจมตีไซเบอร์ครั้งนี้อาจเกี่ยวข้องกับหน่วยงานรัฐหรือไม่ ?
ตัวแทนจากแอมเนสตี้เทคและ ศ.ไดเบิร์ต ยืนยันกับบีบีซีไทยว่า ก่อนมีการใช้คำว่า "สปายแวร์รับจ้าง" เพื่อแจ้งเตือนผู้ใช้ที่มีความเสี่ยง แอปเปิลเคยใช้คำว่า "การโจมตีที่รัฐสนับสนุน" (state-sponsored attacks) มาก่อน
ในมุมมองของ ศ.ไดเบิร์ต การเปลี่ยนคำศัพท์ของแอปเปิลนั้นเป็นเพียง "เรื่องเล็กน้อย" ซึ่งไม่ได้เปลี่ยนแปลงข้อเท็จจริงว่าการโจมตีลักษณะนี้มักมีความเชื่อมโยงกับหน่วยงานรัฐ เนื่องจากบริษัทเอ็นเอสโอ กรุ๊ป รวมถึงบริษัทอื่น ๆ ในลักษณะเดียวกันต่างยืนยันว่าธุรกิจของตนขายสินค้าให้แก่ลูกค้า "ระดับรัฐบาล" เท่านั้น
"คุณลองจินตนาการในมุมธุรกิจดูได้ว่า มันอาจสร้างปัญหาให้แก่พวกเขา [แอปเปิล] หากอธิบายถึงสิ่งลักษณะนี้ว่ามาจากระดับรัฐ" ศาสตราจารย์ด้านรัฐศาสตร์จาก ม.โทรอนโต อธิบาย
"และผมคิดว่าพวกเขาได้รับแรงกดดันจากการใช้คำแบบเดิม เพราะพวกเขาเคยส่งการแจ้งเตือนแล้วมีคนอินเดียจำนวนไม่น้อยได้รับมัน และรัฐบาลอินเดียก็ไม่พอใจกับคำว่า 'ผู้โจมตีที่สนับสนุนโดยรัฐ' (state-sponsored attackers) นั่นอาจเป็นเหตุผลอธิบายว่าทำไมแอปเปิลถึงเปลี่ยนภาษาที่ใช้" เขากล่าวเสริม
นอกจากนี้ ผู้เชี่ยวชาญจาก ม.โทรอนโต ระบุเพิ่มเติมด้วยว่าเอ็นเอสโอ กรุ๊ป ไม่ใช่ผู้ให้บริการสปายแวร์เชิงพาณิชย์เพียงรายเดียวในตลาด โดยศูนย์ซิตีเซนแล็บเคยเปิดเผยการใช้สปายแวร์โดยมิชอบจากบริษัทต่าง ๆ ราว 12 แห่ง รวมถึง สปายแวร์จากบริษัทอินเทลเลกซา (Intellexa) ซึ่งถูกรัฐบาลสหรัฐฯ สั่งคว่ำบาตร และสปายแวร์จากบริษัทเซอร์เคิลส์ (Circles) ซึ่งเป็นเครือข่ายเทคโนโลยีสอดแนมโทรคมนาคมที่มีเจ้าของร่วมกับเอ็นเอสโอ กรุ๊ป

ที่มาของภาพ, Thai News Pix
ด้านตัวแทนจากแอมเนสตี้เทคอธิบายเสริมว่า ผลกระทบของการสอดแนมในลักษณะนี้ขยายกว้างไปมากกว่าเพียงแค่ผู้ที่ตกเป็นเป้าหมายโดยตรง "งานวิจัยของแอมเนสตี้ในประเทศไทยและบริบทอื่น ๆ แสดงให้เห็นว่าการโจมตีด้วยสปายแวร์ รวมถึงกรณีของเพกาซัส สามารถสร้าง 'ภาวะชะงักงัน' หรือความหวาดกลัวการถูกสอดแนม ซึ่งสามารถยับยั้งผู้คนจากการแสดงออกหรือการมีส่วนร่วมในกิจการสาธารณะ รวมถึงการประท้วง"
"ผลกระทบในวงกว้างนี้สามารถปรากฏชัดเป็นพิเศษในบริบทที่มีความเปราะบางทางการเมืองหรือการปกครองแบบอำนาจนิยม และทำหน้าที่ยับยั้งเสียงวิพากษ์วิจารณ์ในช่วงเวลาสำคัญ" ตัวแทนจากแอมเนสตี้เทคระบุ
ความคิดเห็นของแอมเนสตี้เทคสอดคล้องกับความเห็นของ ศ.ไดเบิร์ต ซึ่งระบุว่าการสอดแนมด้วยสปายแวร์เป็นการมุ่งทำลายความเป็นส่วนตัวเพื่อสกัดกั้นการตรวจสอบทางการเมือง
"คุณไม่สามารถมีรัฐบาลที่เที่ยวไล่สอดแนมประชาชนหรือฝ่ายค้านทางการเมืองแบบนี้ แล้วยังคงบอกว่าสังคมนั้นเป็นประชาธิปไตยอยู่ได้" ศ.ไดเบิร์ต แสดงทัศนะ
ข้อควรปฏิบัติเมื่อได้รับคำเตือน
ด้านการรับมือในระยะสั้น แอปเปิลและศูนย์ซิตีเซนแล็บแนะนำให้ผู้ตกเป็นเป้าหมายเปิดโหมดล็อกดาวน์ (Lockdown Mode) ทันที
"เมื่อคุณได้รับแจ้งเตือนนี้ ให้ทำ 2 สิ่ง หนึ่ง ห้ามล้างเครื่องเพราะคุณกำลังทำลายหลักฐาน สอง ไปพบผู้เชี่ยวชาญ หาใครสักคนที่คุณสามารถติดต่อขอความช่วยเหลือได้" ผอ.ศูนย์ซิตีเซนแล็บระบุ โดยองค์กรของเขาให้บริการการตรวจสอบระบบโทรศัพท์ว่าถูกเจาะโดยสปายแวร์หรือไม่แก่ผู้สื่อข่าวและกลุ่มบุคคลผู้อยู่ในความเสี่ยง
สำหรับมาตรการระยะยาว แอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล เสนอให้ประชาคมโลกทำข้อตกลงระดับโลก (global moratorium) หยุดพักการซื้อขายสปายแวร์จนกว่าจะมีกรอบกฎหมายที่รัดกุม พร้อมเรียกร้องให้แบนสปายแวร์ระดับรุกล้ำสูง (highly invasive spyware) อย่างเด็ดขาด
ขณะที่ ศ.ไดเบิร์ต ระบุว่ารัฐบาลชาติต่าง ๆ ต้องร่วมมือกันกำหนดขอบเขตและตั้งองค์กรตรวจสอบที่เป็นอิสระ โดยชี้ให้เห็นถึงความจำเป็นในการทำงานร่วมกันระหว่างบริษัทเทคโนโลยีขนาดใหญ่ในการส่งคำเตือน ภาคประชาสังคมในการตรวจสอบหลักฐาน และสื่อมวลชนในการเปิดเผยข้อเท็จจริง เพื่อป้องกันไม่ให้พื้นที่ประชาธิปไตยหดตัวและสิทธิความเป็นส่วนตัวถูกลิดรอน
"เราต้องการเห็นภาคประชาสังคมทำการสืบสวนสอบสวน เราต้องการเห็นนักข่าวตั้งคำถาม เราต้องการเห็นบริษัทที่สามารถดำเนินการได้ เช่น แอปเปิล, กูเกิล, ไมโครซอฟท์ คอยแจ้งเตือนผู้ใช้เมื่อตรวจพบว่าสิ่งนี้กำลังเกิดขึ้น แต่ท้ายที่สุดแล้ว เราจำเป็นต้องให้รัฐบาลชาติต่าง ๆ ตกลงร่วมกันในกฎเกณฑ์ว่าเทคโนโลยีนี้ควรใช้อย่างไร และเมื่อใดที่ไม่เหมาะสมจะนำมาใช้" เขากล่าวทิ้งท้าย



























