'Nie mogłam milczeć' – matka zastrzelonej irańskiej nastolatki domaga się ukarania winnych śmierci córki

Samira ma długie ciemne włosy i ciemne oczy
Podpis zdjęcia, Samira ukrywa się obecnie za granicą
    • Autor, BBC Panorama team
  • Data publikacji
  • Czas czytania: 6 min

Ostrzeżenie: Treści mogą wywoływać niepokój i zawierają wulgarny język

Samira mówi, że wcześniej nigdy nie była zaangażowana politycznie.

„Pracowałam w sprzedaży w Iranie. Sprzedawałam kosmetyki," opowiada w programie BBC Panorama.

Wszystko jednak zmieniło się w dniu, w którym jej jedyne dziecko zostało zastrzelone na jej oczach przez irańskie siły bezpieczeństwa.

Szesnastoletnia Sevda brała udział w protestach przeciwko represyjnemu reżimowi w Iranie, które ogarnęły kraj na początku tego roku – zanim Stany Zjednoczone i Izrael przeprowadziły szeroko zakrojone naloty, w wyniku których zginął najwyższy przywódca kraju, ajatollah Ali Chamenei.

Żal Samiry przerodził się w furię, gdy irańskie władze nie tylko nie pomogły jej w poszukiwaniach ciała córki, ale wręcz utrudniały te działania – jak sama twierdzi.

„Zdałam sobie sprawę, że odnalezienie Sevdy nie było końcem, a dopiero początkiem wszystkich prześladowań, jakim mnie poddano".

Samira podjęła się dramatycznej ucieczki z Iranu pieszo, pokonując niebezpieczny górzysty teren.

Obecnie żyje w ukryciu za granicą, określając siebie jako „jednoosobową armię walczącą z reżimem". W dążeniu do sprawiedliwości po śmierci córki jest zdecydowana wskazać członków sił bezpieczeństwa i służb, których uważa za odpowiedzialnych za oddanie śmiertelnych strzałów podczas protestów.

„Doprowadzą mnie na skraj śmierci, zanim mnie zabiją, ale znalezienie mnie nie będzie łatwe… Powrót do normalnego życia? Nie ma już odwrotu," mówi.

Samira jest jedną z wielu Irańczyków, z którymi BBC rozmawiało w tym roku. Niektórzy, wciąż przebywający w kraju, powiedzieli Panoramie, że chcą zabrać głos pomimo ryzyka i że trudno im było zachować nadzieję po brutalnym stłumieniu masowych protestów.

Ambasada Iranu w Londynie poinformowała program Panorama, że pokojowe i legalne protesty zostały przejęte przez zagraniczne mocarstwa, w tym Stany Zjednoczone, które podżegały do przemocy, dostarczały broń i sprzęt oraz zagrażały bezpieczeństwu publicznemu.

Samira ma długie, ciemne włosy związane z tyłu i  ubrana jest w czarną kurtkę. Płacze nad ciałem córki (niewidocznym na zdjęciu).
Podpis zdjęcia, Samira w szpitalu, gdzie stwierdzono zgon jej córki

Sevda została zabita 9 stycznia, gdy wraz z Samirą brała udział w wielkich demonstracjach na przedmieściach stolicy, Teheranu, które rozpoczęły się w poprzednim miesiącu. Przyczyną protestów było niezadowolenie z sytuacji gospodarczej, które przerodziło się w wezwania do obalenia Islamskiej Republiki Iranu.

Chociaż Samira zaprzecza, jakoby była wówczas szczególnie zaangażowana politycznie, twierdzi, że było tak w przypadku jej córki.

Idolkami Sevdy były dwie inne młode kobiety – Mahsa Amini, której śmierć w areszcie po rzekomym naruszeniu obowiązku noszenia chusty wywołała masowe protesty, oraz Nika Shakarami, zabita podczas późniejszego powstania przeciwko surowym islamskim zasadom ubioru dla kobiet w Iranie.

„Miała je w pamięci i zawsze chciała podążać ich ścieżką [oporu]," mówi Samira.

W przeddzień śmierci Sevdy liczba protestujących była szczególnie duża. Samira opowiada, że ona i Sevda odpowiedziały na wezwanie do demonstracji Rezy Pahlaviego, przebywającego na wygnaniu syna ostatniego szacha (króla) Iranu.

„Siły bezpieczeństwa straciły kontrolę," mówi.

Wzrost liczby protestujących przeraził irański rząd i następnego dnia ogłoszono rozkaz strzelania z zamiarem zabicia – opowiada Samira. Ale uznała to za pustą groźbę.

„W Iranie tak często kłamali… Nie mogliśmy sobie wyobrazić masakry na taką skalę".

Jak mówi, uspokoiła ich obietnica prezydenta USA Trumpa, że ich wesprze.

8 stycznia powiedział amerykańskim mediom: „Dałem [władzom irańskim] do zrozumienia, że jeśli zaczną zabijać ludzi, co zwykle robią podczas zamieszek… uderzymy w nich bardzo mocno".

Niemniej jednak, jak mówi Samira, 9 stycznia tłumy wydawały się mniejsze.

Sevda zdawała się być świadoma ryzyka – opowiada kobieta. Jej córka zdjęła kolczyki i dała je babci. Podzieliła się też z Samirą kodem dostępu do telefonu.

Matka i córka dołączyły do reszty protestujących. Sevda stanęła na koszu na śmieci i zaczęła przewodzić skandowaniu.

„Wydawało się, że służb było więcej niż ludzi," mówi Samira o okolicy, w której się znajdowały. „Nie wiem, jak w ciągu jednego dnia zgromadzili tak wielu… basidżów i sił Korpusu Strażników Rewolucji Islamskiej".

Ten ostatni broni islamskiego establishmentu w kraju, a basidżowie, czyli paramilitarny Związek Mobilizacji Uciemiężonych, są ochotnikami Korpusu.

„Snajper strzelił z dachu budynku po naszej prawej stronie. Kula musiała polecieć z dachu. Przebiła jej serce. Nie mogłam nawet krzyczeć. Po prostu wpatrywałam się w Sevdę – jej ciało leżało bez życia. Krew tryskała jej z ust i nosa. Nie mogłam w to uwierzyć, nie mogłam uwierzyć, że umiera. Jej oczy wciąż na mnie patrzyły."

Samira mówi, że udało jej się dowieźć Sevdę do szpitala, gdzie powiedziano jej, że ją operują, ale potem drzwi się otworzyły i zobaczyła, że Sevda została zapakowana do worka na zwłoki.

Ciało Sevdy zostało zabrane. Samira mówi, że odnalezienie córki zajęło jej kilka dni. Jak wiele innych osób, trafiła do jednej z największych kostnic w Teheranie.

„Nastolatki – młodzi chłopcy i dziewczęta. Tak wielu zginęło," płacze.

„Umierałam wraz z każdym workiem, który rozpinałam. Nigdy nie widziałam tylu ciał. Ale nie poddałam się".

W końcu odnalazła swoją córkę. „Na Sevdzie leżały trzy ciała. Tak ją znaleźliśmy".

Władze irańskie przyznają, że w protestach zginęło ponad 3 000 osób, ale twierdzą, że część z nich to członkowie sił bezpieczeństwa. Jednak organizacja praw człowieka Hrana szacuje liczbę ofiar na ponad 7 000, z czego prawie wszyscy to protestujący.

Odnalezienie ciała Sevdy było dopiero początkiem walki Samiry z władzami, jak sama mówi.

Twierdzi, że aby móc zabrać zwłoki i je pochować, musiała oświadczyć, że za śmierć Sevdy odpowiadają „terroryści", a nie siły bezpieczeństwa.

„Zrobili to, by zatuszować to, co zrobili 8 i 9 stycznia, by ukryć, ilu ludzi zabili. Uciszyli rodziny, nakazując im twierdzić, że ich bliscy zostali zabici przez izraelskich lub amerykańskich terrorystów".

Mimo to, jak twierdzi, nie pozwolono jej odwiedzać grobu po pogrzebie ani zająć się przygotowaniem nagrobka.

Samira mówi też, że nękanie nie ustało. Kilka dni przed ceremonią upamiętniającą 40 dni od śmierci Sevdy – niezwykle ważną w irańskiej kulturze – została wezwana przez lokalny oddział Ministerstwa Wywiadu.

„Powiedzieli mi: 'Powinnaś udzielić nam wywiadu i powiedzieć, że Sevda należała do basidżów i została zabita przez protestujących. Wtedy ogłosimy ją męczennicą – a ty otrzymasz przywileje, dom lub cokolwiek zechcesz'".

Jest przekonana, że ta oferta wynikała ze strachu, ponieważ po przywróceniu dostępu do internetu w kraju poinformowała o śmierci Sevdy irańską organizację medialną z siedzibą w Londynie.

„Przerażało ich to, że utrzymywałam kontakt z sieciami zewnętrznymi lub osobami spoza Iranu".

Aby uniknąć udzielenia wywiadu, Samira uciekła z Iranu zaraz po upływie 40. dnia od śmierci córki.

„Nie chciałam handlować krwią mojego dziecka".

Mówi, że w ucieczce pomogli jej przemytnicy ludzi. Przekroczyła rzeki i góry, by dotrzeć w bezpieczne miejsce.

Film, na którym sfilmowała swoją ucieczkę, wyraźnie pokazuje jej wściekłość.

„Ten beznadziejny rząd, ci dranie, strasznie mnie nękają," mówi do kamery, idąc górską ścieżką wzdłuż głębokiego wąwozu.

Samira ma na sobie ciemnoszary płaszcz i ciemny szalik na głowie – mówi do kamery
Podpis zdjęcia, Samira sfilmowała swoją ucieczkę z Iranu pieszo

Samira twierdzi, że ponieważ nadal udzielała wywiadów zagranicznym mediom, została oskarżona zaocznie o szereg przestępstw, w tym o „moharebeh" – prowadzenie wojny przeciwko Bogu – za co grozi kara śmierci.

Aby uczcić dzień, w którym Sevda obchodziłaby swoje 17. urodziny, jej krewni i przyjaciele zorganizowali czuwanie, a Samira oglądała je z wygnania dzięki transmisji na żywo.

„Nagle transmisja się urwała," opowiada.

Jak twierdzi, dowiedziała się, że na miejsce wydarzenia wkroczyły siły Korpusu Strażników Rewolucji Islamskiej, a część jej rodziny i przyjaciół została przez nich aresztowana.

Mówi, że władze ostrzegły jej rodzinę, że jeśli nadal będą gromadzić się przy grobie Sevdy, jej ciało zostanie ekshumowane i przeniesione w inne miejsce.

Obecnie Samira publikuje w internecie nazwiska członków irańskich sił bezpieczeństwa i urzędników odpowiedzialnych jej zdaniem za oddanie śmiertelnych strzałów podczas protestów z 8 i 9 stycznia, w których uczestniczyła wraz z Sevdą.

„Chcę, by sprawiedliwości stało się zadość w przypadku każdej osoby, której nazwisko ujawniam, ponieważ zabili tak wielu młodych ludzi. Moim celem jest zidentyfikowanie ich, aby mogli stanąć przed sądem," mówi.

Kiedy jeden z mężczyzn, których Samira wymieniła w sieci, został później znaleziony martwy, zwolennik reżimu zaoferował nagrodę w wysokości 5 000 dolarów (19 660 zł) za informacje o jej miejscu pobytu, zakładając, że to ona jest za to odpowiedzialna. Od tego czasu irańskie media państwowe poinformowały o aresztowaniu dziewięciu osób w związku z tą śmiercią.

Pomimo ryzyka Samira twierdzi, że nie da się uciszyć.

„Każdy dzień i każda sekunda bez Sevdy są dla mnie bardzo trudne. Jak matka, która straciła serce, straciła istotę, straciła życie…

„Ale fakt, że Sevda nie oddycha, pozwolił mi stanąć na nogi… pomyśleć o uhonorowaniu jej życia i jej drogi… wszystkie te ciała, które widziałam, worki na zwłoki, które otwierałam, szukając Sevdy – to sprawiło, że będę walczyć z Islamską Republiką aż do ostatniego tchnienia".

Przy tłumaczeniu tego artykułu, który oryginalnie był napisany w języku angielskim, użyto narzędzi AI. Dziennikarz BBC sprawdził tłumaczenie przed publikacją. Więcej o tym, jak używamy AI.

Edycja: Marlena Zagórska