«دروازه آهنین»؛ آمریکا تا چه اندازه می‌تواند مسیرهای تامین ایران را مختل کند؟

ناوهای جنگی نیروی دریایی جمهوری آذربایجان و ایران در رزمایش مشترک دریایی در دریای خزر، در باکو شرکت می‌کنند.
    • نویسنده, سعید جعفری
    • شغل, روزنامه‌نگار
  • منتشر شده در
  • زمان مطالعه: ۷ دقیقه

هواپیمای حامل تیم ملی فوتبال ایران روز ۱۹ آبان ۱۴۰۵ (۱۰ نوامبر) ناچار به بازگشت به ایران شد، چون عراق اجازه فرود آن در بصره را نداد. مقام‌های فرودگاه گفتند بغداد نمی‌خواهد با پذیرش این پرواز، تحریم‌های آمریکا علیه شرکت‌های هواپیمایی ایرانی را نقض کند. در نهایت قرار شد بازیکنان ادامه مسیر را از راه زمینی طی کنند؛ همان مسیرهایی که واشنگتن اکنون در قالب راهبردی تازه در پی محدود کردن استفاده از آن‌ها برای انتقال تجهیزات نظامی و کالاهای تحریمی است.

این اتفاق به تحریم‌های هوانوردی آمریکا مربوط بود، اما همزمان با آن، دولت ایالات متحده با تشکیل کارگروهی موسوم به «دروازه آهنین» دامنه فشار بر ایران را گسترش داده است. هدف اعلام‌شده این طرح، محدود کردن انتقال تسلیحات، فناوری‌های دوکاربردی، کالاهای تحریمی و منابع مالی از مسیرهای زمینی و دریای خزر است. با این حال، پرسش اصلی همچنان پابرجاست: آمریکا تا چه اندازه قادر است این مسیرها را مختل کند و تجربه‌های مشابه چه تصویری از شانس موفقیت چنین راهبردی به دست می‌دهند؟

بستن مرزها یا دشوار کردن تامین تسلیحات؟

فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا، سنتکام، هفتم نوامبر اعلام کرد کارگروهی حدودا بیست‌ نفره در فلوریدا تشکیل داده است تا با همکاری دیگر نهادهای آمریکایی، انتقال تسلیحات پیشرفته، فناوری‌های دوکاربردی، کالاهای تحریمی و منابع درآمدی‌ای را که واشنگتن غیرقانونی می‌داند، از مرزهای زمینی ایران و دریای خزر مختل کند.

با این حال، آنچه سنتکام اعلام کرده بیشتر به یک سازوکار هماهنگی و جمع‌آوری اطلاعات شباهت دارد تا طرحی برای استقرار نیرو یا محاصره کامل مرزهای ایران. ماموریت این کارگروه، شناسایی شبکه‌های تامین و دشوارتر کردن انتقال اقلام مشخص است، نه بستن همه مسیرهای تجاری.

محمد قائدی، مدرس روابط بین‌الملل، در دانشگاه جرج واشینگتن درباره شیوه احتمالی اجرای طرح به بی‌بی‌سی فارسی می‌گوید: «کار اصلی این گروه جمع‌آوری اطلاعات، شناسایی مسیرهای انتقال کالا و هماهنگی برای اعمال تحریم و فشار بر کشورهای همسایه است. احتمالا از تصاویر ماهواره‌ای و فناوری‌های نظارتی هم استفاده می‌کنند و تمرکز آمریکا بیشتر روی محموله‌های مشخص، مثلا تجهیزات پدافندی یا قطعات موشکی، خواهد بود.»

گذرگاه مرزی ایران و عراق، شلمچه
توضیح تصویر، تشخیص کاربرد نهایی کالایی که هم مصرف غیرنظامی دارد و هم نظامی، دشوار است و استفاده از شرکت‌های پوششی و واسطه‌های متعدد بر این دشواری می‌افزاید

تحقیقات رویترز نشان می‌دهد ایران از ژانویه ۲۰۲۵ دست‌کم دو میلیارد دلار تجهیزات مرتبط با امور نظامی وارد کرده است. بخشی از این واردات پیش از آغاز محاصره دریایی صورت گرفته، اما این رقم نشان می‌دهد تهران همچنان از شبکه‌های متنوع تامین برای دسترسی به تجهیزات مورد نیاز خود استفاده می‌کند.

برخی تحلیلگران معتقدند نقطه آسیب‌پذیر ایران، نیاز به تجهیزات خارجی برای بازسازی صنایع نظامی است، از ماشین‌ابزارهای دقیق گرفته تا قطعات الکترونیکی و موتورهایی که تامینشان ممکن است به چندین واسطه وابسته باشد. از این منظر، فشار بر فروشنده، شرکت حمل‌ونقل یا مسیر پرداخت می‌تواند رسیدن تجهیزات را کند و پرهزینه کند، حتی اگر مرزها برای تجارت عادی باز بمانند.

با این حال، تشخیص کاربرد نهایی کالایی که هم مصرف غیرنظامی دارد و هم نظامی، دشوار است و استفاده از شرکت‌های پوششی و واسطه‌های متعدد بر این دشواری می‌افزاید. بنابراین، شمار گذرگاه‌های بسته‌شده به‌ تنهایی نشان نمی‌دهد واشنگتن تا چه اندازه توانسته بازسازی صنایع نظامی ایران را مختل کند.

آیا همسایه‌ها با واشنگتن همراه می‌شوند؟

از % title % عبور کنید و به ادامه مطلب بروید
خبرنامه
خبرنامه بی‌بی‌سی فارسی

گزیده‌ای از مهم‌ترین خبرها، گزارش‌های میدانی و گفت‌وگوهای اختصاصی را هر هفته در ایمیل خود دریافت کنید.

اینجا مشترک شوید

پایان % title %

موفقیت «دروازه آهنین» تا حد زیادی به همکاری کشورهای همسایه ایران وابسته است. اما هفت همسایه زمینی ایران هر یک ملاحظات اقتصادی، امنیتی و سیاسی متفاوتی دارند و حتی در صورت موافقت دولت‌هایشان با محدودیت‌های تازه، اجرای آن در هزاران کیلومتر مرز آسان نخواهد بود.

عراق نمونه روشنی از این پیچیدگی است. فواد حسین، وزیر خارجه این کشور، هشتم نوامبر گفت آمریکا خواستار بسته شدن همه گذرگاه‌های مرزی با ایران، جز دو گذرگاه شده است، اما اجرای چنین درخواستی دشوار است و به اقتصاد عراق آسیب می‌زند. او اضافه کرده که گفت‌وگو با واشنگتن ادامه دارد، بنابراین هنوز نمی‌توان این درخواست را تصمیم اجراشده بغداد دانست.

آقای قائدی معتقد است وابستگی متقابل اقتصادی، پذیرش چنین محدودیت‌هایی را دشوار می‌کند و می‌گوید: «اگر آمریکا بخواهد با فشار دیپلماتیک گذرگاه‌های مرزی را ببندد، اقتصاد عراق هم تحت فشار قرار می‌گیرد. به همین دلیل، بغداد احتمالا در برابر چنین درخواستی مقاومت خواهد کرد.» در کنار تجارت مرزی، وابستگی بخشی از تولید برق عراق به گاز ایران نیز از ملاحظات بغداد در روابط گسترده‌ترش با تهران است.

با این حال، نگرانی از خسارت اقتصادی دست‌کم در برخی دیگر از حوزه‌ها عراق را از تن دادن به تصمیمات دولت آمریکا علیه ایران باز نداشت و همانطور که محدودیت پروازها نشان می‌دهد، بغداد ممکن است در بعضی حوزه‌ها همراهی کند و در حوزه‌های دیگر برای کاهش فشار چانه بزند.

یک تابلوی ممنوع بر حصارهای توری و پرچم جمهوری اسلامی به صورت محو، پشت آن
توضیح تصویر، هفت همسایه زمینی ایران منافع اقتصادی و امنیتی متفاوتی دارند و حتی موافقت دولت‌هایشان با محدودیت‌های تازه، لزوما به معنای توانایی اجرای آن در هزاران کیلومتر مرز نخواهد بود

آندریاس کریگ، پژوهشگر مطالعات دفاعی در کینگز کالج لندن، درباره دشواری جلب همراهی منطقه به بی‌بی‌سی فارسی می‌گوید: «مشکل اساسی این است که واشنگتن نمی‌تواند بدون همکاری کشورهایی محاصره زمینی را اجرا کند که علاقه چندانی به تبدیل شدن به طرف جنگ آمریکا با ایران ندارند. عراق از نظر اقتصادی عمیقا با ایران درهم‌تنیده است، ترکیه می‌خواهد روابط تجاری خود را حفظ کند و پاکستان نقش میانجی دارد. جمهوری آذربایجان و ترکمنستان نیز دلایل خود را برای پرهیز از تحریک تهران، مسکو یا پکن دارند.هرچه واشنگتن فشار بر دولت‌های همسایه را بیشتر کند، خطر تبدیل راهبرد مهار ایران به یک رویارویی دیپلماتیک منطقه‌ای بیشتر می‌شود.»

او در ادامه هشدار می‌دهد: «هرچه واشنگتن فشار بر دولت‌های همسایه را بیشتر کند، خطر تبدیل راهبرد مهار ایران به یک رویارویی دیپلماتیک منطقه‌ای بیشتر می‌شود.»

مسیرهای جایگزین ایران کدام‌اند؟

دریای خزر یکی از مهم‌ترین محدودیت‌های راهبرد جدید آمریکا به شمار می‌رود. واشنگتن در این پهنه آبی حضور مستقیم نظامی ندارد و اجرای سیاست‌های محدودکننده در آن نیز به همکاری سایر کشورها وابسته است.

کریگ میان شناسایی محموله و توان متوقف کردن آن تمایز قائل می‌شود و می‌گوید: «فکر می‌کنم دروازه آهنین می‌تواند شبکه‌های مشخص تدارکاتی، به‌ویژه شبکه‌های تامین قطعات پیشرفته نظامی را مختل کند، اما نمی‌تواند مرزهای ایران را ببندد. آمریکایی‌ها ممکن است درباره محموله‌ها اطلاعات داشته باشند، بدون آنکه دسترسی سیاسی یا اختیار قانونی لازم برای توقیف آن‌ها را داشته باشند.»

در مقابل، تحلیل‌های مربوط به تجارت خزر نشان می‌دهد محدودیت کشتی‌ها، تجهیزات بندری و افت سطح آب، ظرفیت گسترش سریع تجارت را کاهش می‌دهد، بنابراین باقی ماندن این مسیر لزوما به معنای جبران اختلال در بنادر جنوبی نیست. افزایش اتکا به مسیر شمالی همچنین ممکن است قدرت چانه‌زنی روسیه را در برابر ایران بیشتر کند، چون تهران برای تامین بخشی از کالاها و حمل آن‌ها بیشتر به مسکو نیاز پیدا می‌کند.

ضمن اینکه قائدی یادآوری می‌کند که ایران برای انتقال قطعات حساس نظامی، از جمله برخی قطعات پهپاد، گزینه حمل هوایی را نیز دارد، هرچند تلاش برای مختل کردن این ارتباطات با چین و روسیه می‌تواند آن‌ها را بیشتر درگیر مناقشه کند. این مسیرها ممکن است نیازهای نظامی کم‌ حجم را تامین کنند، بدون آنکه جایگزین تجارت گسترده کشور شوند.

تجربه‌های تاریخی چه می‌گوید؟

محدود کردن تجارت برای تغییر رفتار دولت‌ها سابقه دارد، اما تجربه‌های گذشته از نظر پشتوانه سیاسی و شرایط اجرا متفاوت‌اند. تحریم‌های گسترده عراق پس از اشغال کویت در سال ۱۹۹۰ با قطعنامه شورای امنیت برقرار شد، در حالی که محدودیت‌های اعمال‌شده علیه قطر در سال ۲۰۱۷ حاصل اختلاف با عربستان، امارات، بحرین و مصر بود.

کریگ نتیجه تجربه قطر را دلیلی برای احتیاط درباره رابطه فشار اقتصادی و امتیازدهی سیاسی می‌داند: «دوحه مسیرهای تامین خود را متنوع کرد، روابطش با ترکیه، عمان و ایران را تقویت کرد و سرانجام بدون آنکه اساسا از انتخاب‌های سیاست خارجی مورد مخالفت همسایگانش دست بکشد، از محاصره خارج شد. درس اصلی این است که محاصره‌ها می‌توانند روند دستیابی به همان استقلال راهبردی را شتاب دهند که قرار است مانعش شوند.»

با این حال، قطر ذخایر مالی قابل توجه، صادرات ادامه‌دار گاز و حمایت امنیتی آمریکا را در اختیار داشت و با توافق العلا در ژانویه ۲۰۲۱، روند رفع محدودیت‌ها آغاز شد؛ شرایطی که امکان تعمیم آن تجربه به ایران را محدود می‌کند. کریگ همچنین تاکید می‌کند توان تهران برای تحمیل هزینه به کشتیرانی و زیرساخت‌های انرژی منطقه، خطرهای تلاش برای انزوای اقتصادی ایران را بیشتر می‌کند.

آیا فشار اقتصادی به امتیاز سیاسی منجر می‌شود؟

حتی اگر آمریکا بتواند روند تامین برخی تجهیزات را دشوارتر کند، اثر این فشارها احتمالاً در بخش‌های مختلف اقتصاد ایران یکسان نخواهد بود. تجربه تحریم‌های گذشته نشان داده است که بانک‌ها و شرکت‌ها گاهی از ترس تحریم، حتی از فعالیت‌های مجاز نیز فاصله می‌گیرند؛ روندی که فشار آن بیش از همه بر مصرف‌کنندگان و بخش‌های غیرنظامی وارد می‌شود.

کریگ انتظار دارد واکنش تهران به محدودیت‌های تازه، ترکیبی از جست‌وجوی مسیرهای جایگزین و تلاش برای افزایش هزینه فشار بر ایران باشد و می‌گوید: «انتظار دارم تهران مسیرهای تامین خود را از طریق روسیه، چین و کشورهای همسایه متنوع کند و هم‌زمان فشار از طریق هرمز و حوثی‌ها را افزایش دهد. ایران تلاش خواهد کرد اطمینان یابد که جنگ اقتصادی یک‌ طرفه باقی نمی‌ماند.»

این استاد کینگز کالج لندن در عین حال هشدار می‌دهد که در چنین شرایطی شبکه‌های وابسته به سپاه ممکن است از محدود شدن تجارت رسمی سود ببرند، زیرا تجربه دور زدن تحریم‌ها و کنترل واردات کمیاب ارزش بیشتری پیدا می‌کند. او در این خصوص می‌گوید: «واشنگتن ممکن است موفق شود ایران را فقیرتر و از نظر نظامی ضعیف‌تر کند، بدون آنکه رهبرانش را به سازش متمایل‌تر کند. در مقطعی، حکومت ممکن است به این نتیجه برسد که تشدید درگیری، در مقایسه با دادن امتیازهای بیشتر، شانس بهتری برای شکستن محاصره فراهم می‌کند.»

به نظر می‌رسد سرنوشت سیاسی «دروازه آهنین»، علاوه بر همکاری همسایه‌ها و دشواری دور زدن محدودیت‌ها، به این بستگی داشته باشد که تهران چه راهی برای کاهش فشار پیش روی خود ببیند. برخی ناظران معتقدند اگر امتیازدهی با چشم‌اندازی قابل اعتماد برای رفع بخشی از محدودیت‌ها همراه شود، فشار ممکن است به مذاکره کمک کند. اما اگر رهبران ایران احساس کنند عقب‌نشینی هم راه‌های تجارت را باز نمی‌کند، احتمال دارد به دنبال تحمیل هزینه بیشتر به طرف مقابل بروند. از این رو تردیدهای زیادی وجود دارد که ایالات متحده با اضافه کردن یک ابزار فشار جدید علیه ایران، در نهایت بتواند به اهداف راهبردی خود در این جنگ دست یابد و شاید حتی فضا را برای شکل‌گیری یک رویارویی تازه هموارتر سازد.