«همه از پلیس متنفرند»؛ آنچه اعتراضات مدارس درباره جامعه دوپاره فرانسه آشکار می‌کند

در حالی که سطل‌های زباله در شهر لیل فرانسه می‌سوزند و دانش‌آموزان شعار «همه از پلیس متنفرند» سر می‌دهند، یک نوجوان توضیح می‌دهد چرا او و دوستانش به خیابان رفته‌اند.

این نوجوان ۱۶ ساله که نخواست نامش فاش شود، درباره مدرسه‌اش می‌گوید: «حتی به اندازه کافی صندلی نداریم. اول هر کلاس باید برویم و چند صندلی پیدا کنیم.»

او می‌گوید: «برای ناهار ۵۰ دقیقه وقت داریم، اما ۲ هزار نفر هستیم که باید از غذاخوری استفاده کنیم.»

او یکی از صدها هزار دانش‌آموزی است که از اواخر ماه گذشته در سراسر فرانسه در اعتراض به کمبود نیروی انسانی و فرسودگی امکانات در «لیسه»ها، دبیرستان‌های ویژه نوجوانان ۱۵ تا ۱۸ ساله، دست به تظاهرات زده‌اند.

با وجود تلاش‌های ظاهری دولت برای دادن امتیاز، دانش‌آموزان نشانه‌ای از عقب‌نشینی نشان نمی‌دهند.

ماسیکلا، ۱۸ ساله، در حالی که در لیل راهپیمایی می‌کند، می‌گوید: «آن‌ها ارتش دارند، پلیس دارند، قدرت در اختیارشان است. اما ما جمعیت انبوه مردم را داریم.»

اعتراض‌ها که در مواردی به خشونت کشیده شده‌اند، به یکی از کانون‌های اصلی سیاست به‌شدت دوقطبی فرانسه تبدیل شده‌اند و هر طرف دیگری را به تشدید تنش متهم می‌کند. با نزدیک شدن انتخابات ریاست‌جمهوری، سیاستمداران راست افراطی و چپ افراطی هر دو تلاش کرده‌اند از ناآرامی‌ها و آنچه بسیاری ناتوانی دولت در حل بحران می‌دانند، بهره‌برداری سیاسی کنند.

اعتراض‌ها که از دبیرستان آنتوان دو سنت‌اگزوپری در حومه محروم کرتی در پاریس آغاز شد، در سراسر کشور بازتاب گسترده‌ای پیدا کرده است.

خیلی زود ویدئوهایی از موش‌هایی که در راهروهای دبیرستان‌های دیگر می‌دویدند در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد و به نمادی چشمگیر از نارضایتی تبدیل شد. ویدئوهای دیگری در تیک‌تاک و اینستاگرام توالت‌های خراب، سوراخ‌های دیوار و سقف‌های کپک‌زده را در مدارس سراسر کشور نشان می‌دادند. دانش‌آموزان همچنین از گرمای طاقت‌فرسا در تابستان و کلاس‌های یخ‌زده در زمستان شکایت کرده‌اند.

خشم معترضان همچنین متوجه ساعت‌های طولانی حضور در مدرسه، کمبود مزمن نیروی آموزشی، کلاس‌های پرجمعیت و نظام پذیرش دانشگاهی‌ است که به‌شدت نامحبوب شده است.

مشکل دولت فرانسه این است که، همان‌طور که گفت‌وگوهای ما با ده‌ها دانش‌آموز در این هفته نشان داد، حتی اگر فقط شمار اندکی از مدارس با معضل موش‌ها روبه‌رو باشند، تعداد بسیار زیادی از دانش‌آموزان بر این باورند که نظام آموزشی در حق آنها کوتاهی می‌کند.

اما فقط دانش‌آموزان نیستند که به خیابان رفته‌اند، معلمان آن‌ها نیز به اعتراض‌ها پیوسته‌اند.

مارین مونن، معلم دوره متوسطه که در تظاهرات لیل شرکت کرده، یک برنامه هفتگی را به ما نشان می‌دهد که به گفته او مشکل را به‌خوبی نشان می‌دهد.

اکنون عادی شده است که دانش‌آموزان ساعت ۸ صبح مدرسه را آغاز کنند و گاه تا ساعت ۶ عصر در مدرسه بمانند، اما در طول روز به دلیل برنامه‌ریزی نامناسب و کمبود کارکنان، فاصله‌های چند ساعته میان کلاس‌ها وجود دارد.

وقتی کلاس‌ها واقعا برگزار می‌شوند نیز معمولا ۳۵ دانش‌آموز در یک کلاس حضور دارند. برای مقایسه، میانگین شمار دانش‌آموزان کلاس‌های متوسطه در انگلستان کمتر از ۲۳ نفر است.

مونن می‌گوید: «دیگر غیرممکن است بتوانیم به هر کودک آن میزان توجهی را بدهیم که شایسته آن است.»

دولت فرانسه نخستین نشانه از عقب‌نشینی در برابر معترضان را نشان داد و وعده داد طی روزهای آینده ۳ هزار معلم جایگزین اضافی به کار گیرد.

سباستین لکورنو، نخست‌وزیر فرانسه، گفته است تا پایان اکتبر ۲۰۲۶ طرحی برای مقابله با بحران ارائه خواهد شد. وزیران نیز گفته‌اند ممکن است در بودجه محدود سال آینده منابع اختصاص‌ یافته به مدارس را دوباره بررسی کنند.

اما واکنش جمعی در برابر درهای مسدودشده مدارس در سراسر کشور چیزی بیش از بی‌اعتنایی نبوده است.

آلسیدور، دانش‌آموز دبیرستانی، در پاریس و زیر مجسمه ماریان در میدان جمهوری، مکانی که مترادف با اعتراض است، می‌گوید: «موضوع فراتر از داشتن توالت‌های مناسب در مدارس است.»

او می‌گوید: «این خشم شدید جوانان فرانسه است، جوانانی که احساس می‌کنند نماینده‌ای ندارند، رها شده‌اند، صدایشان شنیده نمی‌شود و از آنچه در آینده در انتظارشان است می‌ترسند.»

این ناآرامی‌ها به بازداشت‌ها و جراحات گسترده منجر شده‌اند.

به گفته وزارت کشور، تاکنون نزدیک به ۷ هزار نفر در جریان ناآرامی‌ها بازداشت شده‌اند که بیش از ۸۵ درصد آن‌ها کودک و نوجوان بوده‌اند.

در سه هفته گذشته بیش از ۷۰۰ مامور پلیس نیز زخمی شده‌اند.

اما گروه‌های مدافع حقوق بشر و اتحادیه‌ها پلیس را متهم می‌کنند که علیه افراد زیر سن قانونی از شیوه‌های بیش از حد خشن، از جمله باتوم، گاز اشک‌آور و سلاح‌های غیرکشنده موسوم به فلش‌بال، استفاده کرده است. دست‌کم ۲۰۰ دانش‌آموز و همچنین ده‌ها معلم زخمی شده‌اند.

در جریان رویارویی پلیس و معترضان در شهر لانس در شمال فرانسه، دست یک پسر ۱۵ ساله قطع شد.

گزارش‌ها درباره چگونگی وارد شدن این جراحت به نوجوان متفاوت است. یک منبع در اتحادیه پلیس به خبرگزاری فرانسه گفت ظاهرا پسر نوجوان یک نارنجک ساچمه‌ای شلیک‌شده از سوی پلیس ضدشورش را از زمین برداشته و نارنجک در دستش منفجر شده است. اما یک شاهد به رسانه‌های محلی گفت این نوجوان نارنجک را از زمین برنداشته بود.

باستین ریه، معلم مدرسه این پسر که نماینده اتحادیه نیز هست، معتقد است تاکتیک‌های کنونی پلیس ممکن است به شکلی جبران‌ناپذیر به رابطه میان پلیس و جوانان فرانسه آسیب بزند.

او می‌گوید: «برای بسیاری، این نخستین تجربه آن‌ها از دموکراسی و اعتراض است و در برابرشان پلیس قرار می‌گیرد و چیزی که فقط ظاهر گفت‌وگوی اجتماعی و دموکراسی را دارد. می‌ترسم بسیاری از جوانان به‌طور کامل دیگر به این به‌اصطلاح دموکراسی باور نداشته باشند.»

از آن زمان، استفاده پلیس از نارنجک‌های شوکر در اعتراضات مدارس ممنوع شده است.

اما کاسپار، دانش‌آموز ۱۵ ساله پاریسی، از ترس خود هنگام روبه‌رو شدن با ماموران پلیس با تجهیزات کامل ضد شورش می‌گوید. او می‌گوید خودش و دوستانش به‌صورت مسالمت‌آمیز اعتراض کرده‌اند، اما افراد غریبه اعتراض‌های آن‌ها را به دست گرفته‌اند.

او می‌گوید: «این افراد فقط می‌آیند تا به سمت ماموران پلیس مواد آتش‌زا پرتاب کنند و بعد فرار می‌کنند. این پیامی نیست که ما می‌خواهیم به جهان بدهیم.»

فرماندهان پلیس می‌گویند خشونتی که عاملان تحریک‌کننده و بی‌ارتباط با مدارس به راه می‌اندازند، کار نیروهای پلیس را بسیار دشوار کرده است.

میشل شابالیه، معاون دبیرکل اتحادیه کمیسرهای پلیس ملی، می‌گوید نگران است که «فضای سیاسی رادیکال شده باشد» و در آستانه انتخابات سراسری بهار آینده، گفت‌وگوی عمومی آرام و سازنده روزبه‌روز دشوارتر شود.

او می‌گوید: «ماموران پلیس خود را در میانه این تنش اجتماعی می‌بینند که گاهی سیاستمداران بی‌مسئولیت به آن دامن می‌زنند. این مایه تاسف است، چون فکر می‌کنم این کشور شایسته وضع بهتری است.»

اعتراض‌ها به یکی دیگر از میدان‌های سخت نبرد در جنگ‌های فرهنگی فرانسه تبدیل شده‌اند و رهبران راست و چپ افراطی می‌کوشند از آن بهره سیاسی ببرند.

بیش از سه‌ چهارم افراد زیر ۳۰ سال در فرانسه که در نظرسنجی ایپسوس برای دانشگاه اکس‌مارسی شرکت کردند، گفتند نگران وضعیت کشورشان هستند.

اما بسیاری از مردم نگران مسئله‌ای عمیق‌تر و فراگیرتر هستند: فرسایش روزافزون جریان میانه‌رو در فرانسه؛ روندی که شکافی عمیق در چشم‌انداز سیاسی این کشور ایجاد کرده است.

بحران آموزش یکی از نشانه‌های این وضعیت است، اما هم‌زمان ممکن است به عامل شتاب‌دهنده آن نیز تبدیل شود.

بیشتر نظرسنجی‌ها نشان می‌دهند شمار فزاینده‌ای از شهروندان فرانسه برای یافتن پاسخ مشکلات خود، چه در زمینه آموزش، اقتصاد، هویت یا مهاجرت، به جریان‌های سیاسی افراطی روی می‌آورند.

مارین لو پن، رهبر حزب راست افراطی «اجتماع ملی»، در حال حاضر پیشتاز رقابت‌های انتخابات ریاست‌جمهوری ۲۰۲۷ فرانسه است.

پس از او، ادوار فیلیپ و ژان‌لوک ملانشون تقریبا شانه‌ به‌ شانه یکدیگر قرار دارند.

فیلیپ در نخستین دوره ریاست‌جمهوری امانوئل مکرون نخست‌وزیر بود و پس از آن حزب راست میانه «افق‌ها» را بنیان گذاشت.

ژان‌لوک ملانشون، سیاستمدار کهنه‌کار چپ افراطی و بنیان‌گذار حزب «فرانسه تسلیم‌ناپذیر»، طی سه هفته گذشته یکی از چهره‌های مسن و برجسته حاضر در میان دانش‌آموزان در تجمع‌ها بوده است.

مخالفان او را متهم کرده‌اند که به ناآرامی‌ها دامن می‌زند و از آن‌ها سود سیاسی می‌برد؛ در مقابل، ملانشون می‌گوید فقط حزب اوست که واقعا نماینده جوانان فرانسه است.

او مدعی است جنبش کنونی که از اعتراضات مدارس شکل گرفته، قدرتمندترین جنبش از سال ۱۹۶۸ تاکنون است، زمانی که تظاهرات عظیم تقریبا دولت شارل دوگل را سرنگون کرد. در اوج آن اعتراض‌ها، ۱۰ میلیون کارگر در خیابان‌ها حضور داشتند تا اینکه برگزاری انتخابات تازه باعث فروکش کردن شورش شد اما نه پیش از آنکه خاطره‌ای پاک‌نشدنی در تاریخ اجتماعی فرانسه بر جای بگذارد.

با آنکه نسل کنونی نوجوانان فرانسوی بیش از چهار دهه بعد به دنیا آمده‌اند، این نسل سرخورده برای الهام گرفتن به گذشته نگاه می‌کند.

ماسیکلا در لیل، در حالی که به پایان راهپیمایی اعتراضی نزدیک می‌شود، می‌گوید: «من شخصا می‌خواهم ۱۹۶۸ را دوباره تکرار کنم!»

لوپن از اعتراض‌ها فاصله گرفته و مهم‌ترین موضع‌گیری او محکوم کردن خسارت واردشده به مدارس بوده است که گفته می‌شود به میلیون‌ها یورو می‌رسد.

او همچنین پیشنهاد کرده است والدین کودکانی که در تخریب‌ها نقش داشته‌اند، هزینه تعمیرات را بپردازند.

اصل «هر کس چیزی را می‌شکند، باید هزینه‌اش را بپردازد»، در این هفته به یکی از موضوع‌های داغ و بحث‌برانگیز رسانه‌های فرانسه تبدیل شده است.

مشکل امانوئل مکرون، رئیس‌جمهور فرانسه، این است که راه‌حل سریعی وجود ندارد.

این وضعیتی نیست که در آن یک قانون نامطلوب وجود داشته باشد و نخست‌وزیر بتواند با یک عقب‌نشینی سریع آن را پس بگیرد. در جریان اعتراضات «جلیقه‌زردها» نزدیک به یک دهه پیش، که اعتراض‌هایی مداوم با جلیقه‌های شب‌نما علیه افزایش مالیات سوخت بود، چنین امکانی وجود داشت.

اصلاح اساسی نظام آموزش میلیاردها یورو هزینه خواهد داشت، برای ساخت کلاس‌های جدید، ایجاد امکانات تازه و استخدام معلمان بیشتر، و تحقق آن نیز سال‌ها زمان می‌برد.

حتی تغییراتی که در ظاهر ساده‌تر به نظر می‌رسند، مانند کوتاه کردن طول روز مدرسه، از نظر اجرایی با مشکلات لجستیکی بسیار بزرگی روبه‌رو خواهند بود.

علاوه بر این، هر پیشنهادی که بتواند دانش‌آموزان را راضی و اعتراضات کنونی را متوقف کند، باید در زمانی مورد توافق قرار گیرد که وضعیت مالی فرانسه آشفته است.

هزینه سالانه تامین بدهی ملی اکنون از بودجه اصلی دولت برای آموزش بیشتر شده است. بر اساس پیش‌نویس بودجه سال ۲۰۲۷، هزینه‌های آموزش ۱/۷ درصد افزایش خواهد یافت، اما این افزایش کمتر از نرخ تورم است.

لوپن وعده داده است اگر وارد کاخ الیزه شود، هزینه‌های عمومی را حتی بیشتر کاهش دهد.

او امیدوار است وعده‌هایش برای کاهش بدهی، مهار مهاجرت و محدود کردن برخی مزایا به شهروندان فرانسوی، انتقادها از موضعش در برابر دانش‌آموزان معترض را تحت‌الشعاع قرار دهد.

به باور او، هر کلاس درس باید بر سه اصل استوار باشد: نظم و انضباط، آموزش بر پایه برنامه‌های درسی سنتی و افتخار به تاریخ فرانسه.

و شمار زیادی از آن‌ها نشانه‌ای از کنار گذاشتن یکی دیگر از سنت‌های فرانسوی نشان نمی‌دهند.

آلسیدور، ساکن پاریس، می‌گوید: «در فرانسه، اعتراض و شورش بخشی از سنت و تاریخ ماست.»

او می‌گوید: «این همان راهی است که حقوقمان را به دست آورده‌ایم و همیشه هم از همین راه حقوقمان را به دست خواهیم آورد. این روحیه ماست.»

این هفته، با آغاز باران در بیرون دبیرستان ولتر در مرکز پاریس، خستگی ناشی از بیدار شدن دوباره در ساعات اولیه صبح برای بستن در اصلی مدرسه کم‌کم خود را نشان داد و انرژی جمعیت فروکش کرد.

اما نه برای مدت طولانی.

وقتی یکی از معلمان ارشد در عظیم ورودی را باز کرد و سرش را به خیابان بیرون آورد، ناگهان صدای تشویق بلندی بلند شد.

او گفت: «غذاخوری هنوز باز است.»

اشتیاق جوانان فرانسه برای داشتن مدارس بهتر، و امید دیگران به روزهایی بهتر، به این آسانی فروکش نخواهد کرد.