दिवाळीत मिठाई खरेदी करताना काळजी घ्या, खव्यात भेसळ असल्यास होऊ शकतात 'हे' आजार

फोटो स्रोत, Getty Images
- Author, शुभांगी मिश्रा
- Role, बीबीसी प्रतिनिधी
- Published
- वाचन वेळ: 5 मिनिटे
दिवाळीत मिठाई खरेदी करताना फक्त कॅलरींचाच विचार करून चालत नाही, तर त्यात भेसळ तर नाही ना, हे जाणून घेणंही तितकंच महत्त्वाचं आहे. त्यामध्ये वापरलेला खवा आणि तूप शुद्ध आहे की नाही, हे तपासणं गरजेचं आहे.
दिवाळीत मिठाई आणि फराळाच्या पदार्थांची मागणी मोठ्या प्रमाणात वाढते. या काळात अस्सल आणि भेसळयुक्त उत्पादनांमधील फरक ओळखणंही कठीण होतं.
दिल्लीच्या मुख्यमंत्री रेखा गुप्ता नुकत्याच तुर्कमान गेट परिसरात पोहोचल्या आणि तिथे भेसळयुक्त खवा जप्त करण्याची कारवाई केली.
या कारवाईचा व्हीडिओ सोशल मीडियावर शेअर करताना त्यांनी लिहिलं, "सणांच्या काळात आणि वर्षभर दिल्लीमध्ये छापे टाकण्याची मोहीम अधिक तीव्र केली जाईल. भेसळीविरोधातील कारवाई सातत्याने सुरू राहील."
पीटीआय वृत्तसंस्थेच्या एका बातमीनुसार, "दिल्लीच्या अन्न सुरक्षा विभागानं गेल्या दोन महिन्यांत बाजारातून 4,000 किलोहून अधिक खाद्यपदार्थ नष्ट केले. यामध्ये खवा, तूप, पनीर आणि मिठाया यांचा समावेश होता. विभागानं तपासलेल्या 290 नमुन्यांपैकी 85 नमुने असुरक्षित किंवा निर्धारित मानकांपेक्षा कमी दर्जाचे आढळले."

फोटो स्रोत, x.com/gupta_rekha
मोरी गेटमधील खवा मंडई, ओखला आणि जनकपुरीसह दिल्लीतील अनेक भागांमध्ये छापे टाकण्यात आले. या कारवायांदरम्यान एकूण 30 मोहिमा राबवण्यात आल्या आणि मोठ्या प्रमाणात खाद्यपदार्थ जप्त करून नष्ट करण्यात आले.
पण सणांच्या काळात भेसळयुक्त मिठायांची विक्री का वाढते? त्यांची ओळख कशी करावी? आणि त्या खाल्ल्यामुळे आरोग्यावर कोणते दुष्परिणाम होऊ शकतात? चला समजून घेऊया.
सणांच्या काळात भेसळ का वाढते?
सप्टेंबर 2026 मध्ये भारतीय अन्न सुरक्षा आणि मानक प्राधिकरणाने (FSSAI) 'स्पेशल फेस्टिव ड्राइव्ह' संदर्भात एक परिपत्रक जारी केलं होतं.
त्यात म्हटलं होतं की, नवरात्री आणि दिवाळीपूर्वी मिठाई, तेल, पनीर आणि खवा यांसारख्या खाद्यपदार्थांची मागणी वेगानं वाढते.

फोटो स्रोत, Subhendu Sarkar/LightRocket via Getty Images
या काळात भेसळयुक्त, बनावट आणि असुरक्षित खाद्यपदार्थ बाजारात येण्याची शक्यता लक्षात घेऊन FSSAI ने राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांतील अधिकाऱ्यांना त्यांच्या-त्यांच्या क्षेत्रांमध्ये देखरेख आणि तपासणी वाढवण्यास सांगितलं होतं.
परिपत्रकात म्हटलं होतं, "अधिकाऱ्यांना निर्देश दिले जावेत की त्यांनी सणांच्या काळात आपल्या भागातील खाद्यपदार्थ विक्री करणाऱ्या दुकानांची तपासणी करावी आणि अन्नपदार्थांचे नमुने गोळा करावेत.
या मोहिमांमध्ये भेसळीची शक्यता जास्त असलेल्या आणि संवेदनशील म्हणून चिन्हांकित भागांवर विशेष लक्ष द्यावं."
'मिंट' या वृत्तपत्राच्या एका अहवालानुसार, भारतातील संघटित मिठाई उत्पादकांच्या एकूण वार्षिक विक्रीपैकी सुमारे 35 टक्के व्यवसाय सणासुदीच्या काळात होतो.
काय नुकसान होऊ शकतं?
दिल्लीतील सर गंगाराम रुग्णालयातील गॅस्ट्रोएन्टेरोलॉजिस्ट डॉ. अनिल अरोरा यांनी बीबीसीशी बोलताना सांगितलं, "सणांच्या काळात मागणी इतकी वाढते की अनेकदा पुरवठा ती पूर्ण करू शकत नाही. त्यामुळे बाजारात भेसळयुक्त वस्तू उपलब्ध होण्याची शक्यता वाढते."
या विषयावर आम्ही मिठाई आणि नमकीन उत्पादकांच्या संघटनेशीही बोलण्याचा प्रयत्न केला, मात्र त्यांनी प्रतिक्रिया देण्यास नकार दिला.

फोटो स्रोत, Getty Images
दिल्लीतील मोरी गेट मंडईतील खवा मावा व्यापारी संघाचे प्रमुख राकेश तोमर यांनी बीबीसी न्यूज हिंदीशी बोलताना सांगितलं की, भेसळयुक्त मिठाई जप्त करण्याच्या कारवायांमुळे मंडईतील व्यवसायावर परिणाम झाला आहे.
ते म्हणाले, "यावर्षी व्यवसाय पूर्णपणे ठप्प झाला आहे. मागील वर्षांच्या तुलनेत किमान 40 टक्क्यांची घसरण झाली आहे. मोठ्या उद्योगांच्या कंपन्यांचा माल विकला जावा म्हणून हे सर्व केलं जात आहे. आम्ही दिल्लीतील छोटे व्यापारी आहोत आणि आमच्या खव्यात कोणतीही भेसळ नाही. आमचा माल जप्त करताना त्याचं कारणही आम्हाला सांगितलं जात नाही."
या आरोपांबाबत आम्ही दिल्लीच्या अन्न सुरक्षा आयुक्तांकडे ईमेलद्वारे प्रतिक्रिया मागितली होती, मात्र त्यांच्याकडून अद्याप उत्तर मिळालेलं नाही. त्यांचं उत्तर मिळाल्यानंतर ते यामध्ये समाविष्ट करण्यात येईल.
सरकार काय करते?
FSSAI सणांच्या काळात खाद्यपदार्थांमधील भेसळ रोखण्यासाठी विशेष मोहिमा राबवण्याचा सल्ला देते.
याअंतर्गत मिठाईची दुकानं, दुग्धव्यवसाय केंद्रं, गोदामं आणि खाद्यपदार्थ उत्पादन युनिट्सची तपासणी केली जाते आणि चाचणीसाठी नमुने घेतले जातात.
याशिवाय FSSAI ने राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांना 'फूड सेफ्टी ऑन व्हील्स' या मोबाईल अन्न तपासणी प्रयोगशाळा प्रमुख बाजारपेठांमध्ये तैनात करण्यास सांगितलं आहे.
यांच्या मदतीने अन्नपदार्थांची प्राथमिक तपासणी जागेवरच करता येते. मात्र, सर्व प्रकारच्या भेसळीची खात्री करण्यासाठी प्रयोगशाळेत सविस्तर तपासणी आवश्यक असते.

फोटो स्रोत, Getty Images
जर एखादा दुकानदार किंवा उत्पादक भेसळयुक्त किंवा असुरक्षित खाद्यपदार्थ विकताना आढळला, तर त्याच्याविरोधात अन्न सुरक्षा आणि मानक कायदा, 2006 अंतर्गत कारवाई केली जाऊ शकते.
यामध्ये दंड आकारणं, परवाना निलंबित किंवा रद्द करणं आणि गंभीर प्रकरणांमध्ये तुरुंगवासाची शिक्षा देण्याची तरतूद आहे.
FSSAI ने लोकसभेत दिलेल्या माहितीनुसार, आर्थिक वर्ष 2024-25 मध्ये अन्न सुरक्षा आणि मानक कायदा, 2006 अंतर्गत एकूण 12,057 कायदेशीर प्रकरणं दाखल करण्यात आली. यापैकी 11,358 दिवाणी आणि 699 फौजदारी प्रकरणं होती.
याच कालावधीत 8,636 दिवाणी प्रकरणांमध्ये दंड आकारण्यात आला. दिवाणी प्रकरणांमध्ये एकूण सुमारे 36.43 कोटी रुपयांचा दंड ठोठावण्यात आला, तर 179 फौजदारी प्रकरणांमध्ये शिक्षा सुनावण्यात आली आणि सुमारे 28.23 लाख रुपयांचा दंड आकारण्यात आला.
खाद्यपदार्थांच्या तपासणीत एखादा नमुना निर्धारित मानकांनुसार नसल्याचे आढळल्यास, त्रुटीच्या गंभीरतेनुसार संबंधित व्यावसायिकाविरुद्ध कारवाई केली जाते.
भेसळयुक्त किंवा असुरक्षित खाद्यपदार्थांच्या विक्रीबाबत ग्राहक FSSAI च्या 'फूड सेफ्टी कनेक्ट' अॅप आणि ऑनलाइन तक्रार व्यवस्थेच्या माध्यमातूनही तक्रार करू शकतात.
आरोग्याला किती धोका?
भेसळयुक्त अन्न खाल्ल्यामुळे आरोग्यावर अनेक प्रकारचे दुष्परिणाम होऊ शकतात. हे परिणाम अल्पकालीनही असू शकतात आणि दीर्घकालीन स्वरूपातही दिसू शकतात.
गंगाराम रुग्णालयातील डॉ. अनिल अरोरा यांच्या मते, सणांच्या काळात बाजारात मोठ्या प्रमाणात भेसळयुक्त खाद्यपदार्थ उपलब्ध असतात.
त्यांच्या म्हणण्यानुसार, "भेसळयुक्त मिठाई किंवा नमकीन खाल्ल्याचा सर्वात गंभीर परिणाम पचनसंस्थेवर होऊ शकतो. जर अन्नामध्ये असे रसायन मिसळलेले असतील ज्यामुळे पोटात सूज येऊ शकते किंवा आम्लनिर्मिती वाढू शकते, तर मळमळ, पोटदुखी, उलट्या किंवा पोटात कळा येऊ शकतात. दूषित अन्न आतड्यांपर्यंत पोहोचून संसर्गही निर्माण करू शकतं."

फोटो स्रोत, Getty Images
दीर्घकाळ मोठ्या प्रमाणात अशा खाद्यपदार्थांचं सेवन केल्यास त्यातील काही रसायनं शरीरात साचू शकतात. त्याचे दुष्परिणाम सुरुवातीला दिसून येत नाहीत, पण कालांतराने ती शरीरातील चयापचय प्रक्रियांवर परिणाम करू शकतात, असंही त्यांनी सांगितलं.
ते म्हणाले, "ही रसायनं विशेषतः यकृतावर परिणाम करू शकतात. त्यामुळे शरीरातील कार्बोहायड्रेट, ग्लुकोज आणि चरबीचा चयापचय बिघडू शकतो. जर जड धातू हृदय, मेंदू आणि मूत्रपिंडांसारख्या अवयवांमध्ये साचले तर हेवी मेटल पॉइझनिंग होऊ शकतं. त्यामुळे हळूहळू शरीराचं गंभीर नुकसान होऊ शकतं."
FSSAI ने ग्राहकांसाठीही मार्गदर्शक सूचना जारी केल्या आहेत. त्यामध्ये खाद्यपदार्थांची गुणवत्ता आणि भेसळीची प्राथमिक ओळख पटवण्याच्या पद्धती सांगितल्या आहेत.
FSSAI च्या 'डिटेक्ट अडल्टरेशन विथ रॅपिड टेस्ट' या पुस्तिकेमध्ये दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थ, तेल, तूप, मसाले आणि धान्यांसह अनेक खाद्यपदार्थांमधील सामान्य भेसळ ओळखण्यासाठी घरच्या घरी करता येतील अशा 50 हून अधिक चाचण्या सांगितल्या आहेत.
मात्र, डॉ. अरोरा यांच्या मते हे उपाय प्रत्यक्षात नेहमी प्रभावी ठरतीलच असं नाही.
ते म्हणाले, "अन्नाची तपासणी करण्याची जबाबदारी सरकारची आहे. कोणतेही औषध किंवा खाद्यपदार्थ, जे कुठल्याही दुकानात विकले जात आहेत, ते प्रमाणित आणि शुद्ध असले पाहिजेत. सामान्य ग्राहकाकडून प्रत्येक उत्पादनाची तपासणी करण्याची अपेक्षा केली जाऊ शकत नाही. ही जबाबदारी सरकार आणि अन्न नियामक यंत्रणांची आहे."
बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन.


![[ photo caption- अफगाणिस्तानमधील लोगार प्रांतातील मुगुलखील खाणीतील क्रोमाइटचे साठे ]](https://ichef.bbci.co.uk/ace/ws/660/cpsprodpb/38cc/live/6a668fd0-e230-11f1-a094-5fdc692f3e33.jpg.webp)






















