KALLATTIIN , Somaaliyaan ambaasaaddarri UAE sa'aatii 72 keessatti biyyashee gadhiisee akka ba'u ajajje

Somaaliyaan ambaasaaddarri Yunaayitid Arab Emireetis (UAE) sa'aatii 72 keessatti biyyashee gadhiisee akka ba'u ajajje. Ambaasaaddarashee Abu Dahaabii jirus wamateetti Somaaliyaan.

Haguuggii Tamsaasa Kallattii

  1. Qaamni saalaa dhiiraa xiqqaachuuf daayipparii miti, qaccee sanyii komadhaa - Ogeessota

    Suura quwaalimaa

    Keeniyaa keessatti jaarsoliin saba Kikuyyuu dargaggoonni [akka aadaa isaaniitti umurii dhaqna qabannaarra gahan] qaamni saalaa [qunxurroon] isaanii xiqqaachaa dhufuun isaan yaaddessuu ibsan.

    Umuriin ijoollee dhiiraa fi guddinni isaanii qaama saalaa isaanii waliin deemaa hin jiru kan jedhan jaarsoliin kunneen, kanaaf ammoo sababa kan jedhan 'daayipparii humnaa ol fayyadamuu' akka ta'u dubbachuu isaanii miidiyaan biyya keessaa Citzeen Digital gabaaseera.

    "Biyyattiin amma kan guddatte taatulleen, quunxeen ijoollee dhiiraa akka guddatu hayyamuuf daayipparii humnaa ol fayyadamuu dhiisuu qabna," jedhe jaarsolii keessaa tokko.

    "Ijoolleen dhiiraa kunneen barattoota kutaa sagaliiti, garuu quunxee baayyee xiqqaa ta'e qabu. Akkas ta'ee garuu rakkoo hir'ina qaamaa hin qaban waan ta'eef qunxurroo isaanii akka shuntuuru kan godhe daayippariidha."

    Yaaddoo jaarsoliin kunneen dhiyaassen hordofee dhimmichi oonlaayinii (toora intereneetiirratti) ijoo dubbii fi qoosaa ta'ee itti fufeera.

    Haata'u malee, dubbii jaarsoliin dubbatan kana fashaleessuuf doktoroonni yeroo itti hin fudhanne. Waca ykn falmii kana keessatti daayppariin balleessaa hin qabu ykn 'qulqulluudha' jechuun qaccee sanyii [genetics] komadhaa jechuun deebii gabaabaa garuu ifa ta'e kennaniiru.

    Ogeettii urologist [sirna fincaanii] kan taate Dr. Shiirlee Achookaa yaada dhiyaase kana fudhatama akka hin qabne kaasuun, qorannoon fayyadama daayipparii fi guddina qunxurroo walitti fidu hin jiru jette.

    Kanaaf, qaamni saalaa ijoollee dhiiraa xiqqaachuuf sababiin qaccee sanyii (genetics) ta'uu ibsite.

    "Ilaalcha kana qorannoon deeggaru walitti dhufeenya daayipparii fi guddina qunxurroo ilaalchisee kan maxxanfameeru hin jiru," jechuun Citizen Digital'tti dubbatte Dr. Shiirlee Achookaa.

    "Guddinni qunxurroo adda durummaan kan murtaa'u jenetiksiinidha. Kanaaf, hidda sanyii gara garaa keessa gargaagarummaan guddina isaa ni jiraata. Egaa kanaafidha namoonni Afrikaa Lixaa irraa ta'an tokko tokko namoota Indiyaa irraa ta'an waliin wal bira qabamanii yeroo ilaalaman qunxurroo gurguddaa kan qabaataniif."

    Ogeettiin kun akka jettutti, hormooniinis gahee guddaa qabaata, keessumaa yeroo umurii ol adeemummaarra jiranitti 'testosterone' isaanii yoo saaxilame sadarkaan hormoonii ol ka'uun guddina quunxeerratti dhiibbaa uuma.

    Guddina qunxurroo kan saffisiisu hormooniidha; kana waan ta'eef ijoolleen dhiiraa umuriin isaanii xiqqaa ta'e qunxurroo xixiqqaa kan qabaataniif kanaafidha. Yeroo guddataa deemanii dargaggummaa keessa galan garuu hangi qaama saalaa isaanii ni dabala," jette ogeettiin kun.

    Dr. Shiirlee Achookaa itti dabaluun, haalli qilleensaas qunxurroon akka shurntuuru ykn xiqqaatu gochuu keessatti gahee akka qabu ibsiteetti.

    "Guddina qunxurroo ilaalchisee kan namoota gurguddoo ykn ga'eessotaayyu taanaan wanti biraan hubatamuu qabu tokko, haala qilleensaa, ho'aa ykn qorraa ta'uu isaarratti hundaa'uun yeroo tokko tokko xiqqaachuu ykn shuntuuruu danda'a," jette.

    AKka ogeettiin kun jettutti, ulfaatinn qamaas gahee ni qabaata. Namoonni furdnni isaanii akka malee guddaa ta'e bira qabaan qunxurroo xiqqaa qabaatu.

    Odeeffannoo biroo kana waliin deeman:

  2. Himatamaan madda bishaan ummanni fayyadamutti 'bobbaa' darbate hidhaan adabame

    Oolmaa Dhaddachaa

    Godina Oromiyaa Bahaa aanaa Guraawwaa, araddaa Maddaa Jaalalaatti himatamaan maqaan isaa Abdallaa Ahamad Abdii jedhamu madda bishaanii ummanni itti fayydamutti bobbaa [udaan] darbate hidhaa salphaa ji'a lamaan adabame.

    Waajirri Abbaa Langaa Aanaa Guraawwaa akka fuula Facebook isaarratti ibsetti, namni kun A L I gaafa guyyaa 25/01/2019 halkaan irraa timaamaan toora sa’aa 3:00 yoo ta’u sababa tokko malee bishaan/maddaa dhugaatiif uummanni itti fayyadamuu uudaan nama, qoree, biyyee fi dhagaa itti guruun akka hawaasni bishaan kana hin fayyadamnee godheera.

    Abbaan Alangaa Aanaa Gurawaa eeruu dhiyaateef guutuun galmeen akka qoratamuuf poolisiif qajeelchuun galmeen qoratamtee erga xumurameen booda himatamaa kana seera yakkaa Bara 1996 Fooyya’e Bahe Keewwata 3 fi Labsii Tajaajila Bishaan Dhugaatii fi Dhangala’aa Naannoo Oromiyaa Murteessuuf Bahe Lakkoofsa 228/2012 keewwata 67/1/c bira darbuun himate.

    Himatamaan kun dhiyaatee gocha akan akka hin raawwatiin waakkatus ragaa irratti dhiyaate qoratee mana murtii aanichaa dhadachaa A L I gaafa guyyaa 08/03/2019 ooleen adabbii himatamaa kana ni barsiisaa, akkasumas namoota biroos ni akeekkachiisaa jechuun itti amane hidhaa salphaa ji'a 2 adabeera.

  3. Shii, Puutin fi Tiraamp 'ibsa nagaa waloo' baasan

    Bulchitoota biyyoota sadoii

    Pirezidantiin Ameerikaa Doonaald Tiraamp, Pirezidantiin Raashiyaa Vilaadmiir Puutin fi Pirezidantiin Chaayinaa Shii Jiinpiing erga daqiiqaa 90f mariyatanii booda sadan isaanii gidduutti 'ibsa nagaa waloo' baasaniiru.

    Ibsi waloo kun, "meeshaa nukilaraa mo'achuun hin danda'amu, yoomiyyu taanaan lolli isaa gaggeeffamuu hin qabu@ jedha.

    Biyyoonni kunneen hanga omisha boba;aa dabaluufis waadaa galaniiru.

    Mariin kun erga xumurameen booda Puutin ibsa kenneen, Kiiv fi Awurooppaan waraanni Yukireen akka dhaabbatuuf haala jiru mijeessuuf qaphii miti jedheera.

    Tiraamp Puutin akkasumas Shii waliin addatti marii taasiseera. Pirezidantii Raashiyaa ammoo "hiriyaa koo" jechuunis waameera.

    Shii waliin erga mariyateen booda Ameerikaa fi Chaayinaan waraana Yukireen dhaabsisuu akka barbaadan dubbateera.

    Akka buufanni biyyaalessaa Chaayinaa gabaasetti, Pirezidant Shii maricha "bu'a qabeessa, kan ijaaruu fi qajeelaadha" jechuun ibsaaera.

  4. Somaaliyaan ambaasaaddarri UAE sa'aatii 72 keessatti biyyashee gadhiisee akka ba'u ajajje

    Bulchitoota Somaaliyaa fi UAE

    Somaaliyaan ambaasaaddarri Yunaayitid Arab Emireetis (UAE) sa'aatii 72 keessatti biyyashee gadhiisee akka ba'u ajajje. Ambaasaaddarashee Abu Dahaabii jirus wamateetti Somaaliyaan.

    Murteen kun kan dabre hariiroon biyyoota lamaan gidduu jiru hammaataa dhufuu isaa hordofeeti.

    Walga'iin kaabinee ministira muummee Somaaliyaa Hamzaa Abdii Baareen hogganamu gaggeffamuu ministirri beeksisaa Abdulfattaah Qaasim murtee kana ifa godheera.

    Ibsa gaazexeessitootaaf Moqaadishootti kennerratti akka dubbatetti, "UAEn dhimma keessoo Somaaliyaa keessa seenuu itti fufuu ishee fi birmadummaa Somaaliyaa cabsuu isheetiif" mootummaan tarkaaanfiiwwan deebii kennuu shan kan fudhatu ta'a.

    Akka murtee kaabineen Somaaliyaa dabarseetti, ambaasaaddarri biyyattii Abu Dahaabii jiru akka deebiyu ibsameera. Somaaliyaatti ambaasaaddarri UAE ammoo guyyoota sadii keessatti biyyattii gadhiisee akka ba'u ajajameera.

    Birmadummaa, tokkummaa daangaa fi nageenya biyyaalessaa eegsisuuf tarkaanfiiwwan dabalataa akka fudhatus ibsameera.

    Himannaawwan Yunaayitid Arabi Emireetis irratti dhiyaate ilaalchisee ministeerri dhimma alaa Somaaliyaa biyyoota alaa fi dhaabbileen idil-addunyaaf ibsa akka kennuuf ajajameera.

    Gochawwan birmadummaa Somaaliyaaf balaa ta'an namoonnii fi gareewwan UAE waliin tumsanirratti tarkaanfiin akka fudhatamus ibsameera.

    Tarkaanfiin fudhatamu maal akka ta'e garuu hin eeramne.

    Pirezidantiin Somaaliyaa haasaa dheengadda taasiseen, UAEn hayyama mootummaa federaalaa osoo hin argatiin aanga'oota naannolee biyyattii waliin waliigaltee mallatteessuun wal amantaa dippilomaasii barootaaf ijaarame diigdeetti jedhe.

    Gorsaan dippilomaasii Yunaayitid Arab Emireetis Aniwaar Gaargush fuula X isaarratti ergaa dabrseen, Somaaliyaan morkii aangoo siyaasaa keessa galaa jiraachuu ishee fi pirezidantichi fedhii siyaasaa dhuunfaa isaa calaqqisiisuun himannaa dhiyeessuu isaa ibseera.

    Odeeffannoo dabalataa:

  5. Atileetin Keeniyaa shaampiyoonaa olompikii taate waggaa 3f ugguramte

    -
    Ibsa waa'ee suuraa, Atileetin Keeniyaa shaampiyoonaa olompikii fi maaraatoonii waggaa 3f ugguramte

    Atileetin Keeniyaa injifannoo maaraatoniin beekamtu Peres Jepchirchir sababa qoricha humna dabalu fudhachuu irratti barameen booda waggaa sadiif fiigicha irraa ugguramte.

    Shaampiyoonaa Olompikii fi amma immoo shaampiyoonaa addunyaa taate, qoricha si'eessituu (EPO) fayyadamuun qorannoon irratti waan mirkanaa'eef, himannaa qoricha kana qabachuu fi fayyadamuu irratti dhiyaate fudhatteetti.

    Kana hordofuun, injifannoon atileet Jepchirchir maraatooniiwwan Niwu Yoork, Boostonii fi London taate tun, injifannoon Maraatoonii Siidnii Hagayya argatte irraa mulqameera.

    Qopheessitoonni dorgommichaa akka jedhanitti, lammiin Keeniyaa biraa lammaffaa baate Iriin Cheptaayi, carraa ol'iyyannoo guyyoota 30 irratti hundaa'uun, haadha injifannoo sanaa taatee sadarkaa tokkoffaatti ni ol guddifamti.

    Adabbiin Jepchirchir irra kaa'ame kun gara fuulduraatti dorgommiiwwan Maraatoonii Gurguddoo Addunyaa saddeettanuu irratti akka hin hirmaanne ishee dhorka.

    Dhimmichi rakkina Keeniyaan qoricha humna dabalu (doping) waliin qabdu irratti himannaa jiru kan hammeessu yoo ta'u, kunis osoo biyyattiin Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa bara 2029, dachii Afrikaaf kan jalqabaa ta'e gaggeeffamu qopheessuuf qophaa'aa jirtuu mudate.

    Akka Yuniitiin Amanamummaa Atileetiksii (AIU) jedhutti, yeroo ammaa lammiileen Keeniyaa 140 ol ta'an dhimmoota qoricha dhorkamaa waliin walqabateen adabbii irra jiru.

    Hoogganaan AIU Brett Clothier akka jedhanitti, Keeniyaan waggoota shanan darbanitti qoricha humna dabalu ittisuuf tarkaanfii guddaa fudhattus, dhimmootni dhiyoo kana mul'atan garuu hojiin dabalataa akka barbaachisu agarsiisu.

  6. Marii seena-qabeessaTiraamp, Shii fi Puutin - suuran

    -
    Ibsa waa'ee suuraa, Hoggantoonni sadan waliin ta'anii Viilaa Kiiliin (Kylin Villa) magaalaa Shenzhen keessa jiru keessa deeman.
    -
    Ibsa waa'ee suuraa, Mariin hogganoota sadanii minjaala baay’ee guddaa ta’e naanna’ee gaggeeffama.
    -
    Ibsa waa'ee suuraa, Tiraamp walga'icha "dhugumaan seenaa hojjechuu" jechuun yoo ibsu, Shii Jiinpiing "walitti dhufeenyi gaariin" biyyoota gurguddoo gidduu jiraachuun "dirqama" ta'uu dubbate, Puutiin immoo tumsa ijaaraa ta'eef waamicha dhiyeesse.
    -
    Ibsa waa'ee suuraa, Yaadonni hoggantoota kannneenii miidiyaalee biratti xiyyeeffannoo olaanaadhaan ilaalamaa jira.
  7. EU'n xiyyaaronni biyyoota Afrikaa 12 daangaakoo akka hin seenne jette

    -
    Ibsa waa'ee suuraa, Gamtaan Awurooppaa daandiiwwan qilleensaa Afrikaa 12 daangaa qilleensaa koo hin seenan jedhe

    Gamtaan Awurooppaa nageenya aviyeeshinii waliin wal qabsiisee qabeenya biyyoota Afrikaa kan ta'an daandiiwwan qilleensaa biyyoota 12 daangaa qilleensaa Awurooppaarraa akka hin balaliine uggure.

    Biyyoota dhaabbileen xiyyaaraa isaanii irra dhorkiin kaa’ame keessaa Ertiraa, Sudaan, Jibuutii fi Taanzaaniyaan ni argamu.

    Akka tarkaanfii kanaatti dhaabbileen xiyyaaraa Liibiyaa, Angoolaa, Koongoo-Biraazaaviil, Rippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo, Ikuwaatooriyaal Giinii, Laayibeeriyaa, Saa’oo Toomee fi Piriinsiipee akkasumas kan Seeraa Liyoon hundinuu gara Awurooppaatti akka hin balaliine dhorkamaniiru.

    Kanaan walqabatee, dhaabbileen tajaajila geejjiba qilleensaa biyyoota kanneen keessatti argaman hundinuu balali’uu irraa dhorkamaniiru.

    Isaan kanneen keessaa Taanzaaniyaan dhaabbilee xiyyaaraa 34, Rippabiliikni Dimookiraatawaa Koongoo 13, Sudaan 12, fi Liibiyaan 10 dhorkamaniiru.

    Dhorkaan kun biyyoota tokko tokko irratti guutummaa guutuutti kan kaa’amu yoo ta’u, biyyoota biroo irratti immoo dhaabbilee xiyyaaraa murtaa’an qofa irratti kan hojiirra oolu dha.

    Biyyoota 12 dhorkaan guutuun irra kaa’ame dabalataan, dhaabbileen xiyyaaraa Aljeeriyaa fi Zimbaabuwee maqaan eeraman akka dhuunfaatti dhorkamaniiru.

    Akka madaallii nageenya geejjiba qilleensaa Gamtaa Awurooppaatti, dhorkaa biyyoota Afrikaa 12 irratti guutummaa guutuutti fi biyyoota murtaa’an kaan irratti immoo dhuunfaatti dhaabbilee xiyyaaraa irra kaa’ameen, dhaabbileen tajaajila geejjiba qilleensaa biyyoota Afrikaa gara 89 ta’an dhorkamaniiru.

    Hojimaanni madaallii fi heyyama daandiiwwan qilleensaa Awurooppaa kun kan jalqabame akka lakkoofsa Awurooppaatti bara 2006 keessa dha.

    Hojimaata kanaan erga dhorkamanii booda dhaabbileen xiyyaaraa ulaagaa guutan hayyama balali’uu argachuu ni danda’u.

  8. Barsiiftuun mucaa waggaa 12tiif deesse hidhamte

    -
    Ibsa waa'ee suuraa, Barsiiftuun mucaa waggaa 12tiif deesse hidhamte

    Awustiraaliyaatti barsiiftuun duraanii takka mucaa waggaa 12 waliin ciiftee ilma irraa godhachuun isheetiin hidhaan waggaa saddeetii fi ji'oota jahaa itti murame.

    Naa'omii Teekiyaa Kireeg nama ganna 34ti. Lixa Awustiraaliyaatti himata 12 irratti dhiyaateen yakkamtuu jedhamte.

    Dubartiin tun bara 2023 barsiiftuu gosa barnootaa muuziqaa mana barnootaa Maanduraah kan kibba Peerz keessarri argamuu turte.

    Boodarra hariiroo maatii isaa waliin uummatte. Haadha isaa waliin walitti dhiyaatte, geejjiba mana barnootaanis isa gargaaruu eegalte.

    Mucaan kun booda mana barnootaa jijjiirus Kireeg garuu hariiroo isa waliin qabdu itti fufte. Furtuu manaas maatii isaatiif kennite.

    Sarbamni kun wayita mucaan waggaa 12 gahu raawwatame. Waggaa tokkoo oliifis itti fufe.

    Gochaan kun kan barame haati mucaa shakkuun kaameeraa nageenyaa mana keessatti erga hiite booda. Viidiyoon isaas poolisiif kenname.

    Kireeg Muddee 2025 kan to'annoo jala oolte yoo ta'u, ji'a itti aanutti immoo daa'ima dubaraa deesseetti.

    Qorannoon DNA mucaan sun abbaa daa'imichaa ta'uu isaa mirkaneesseera.Yeroo murtii adabbii Sadaasa 17, 2026 Mana Murtii Aanaa Peerz keessatti kennameen, Abbaan Seeraa gochaa kana "gochaa amantaa irra kaa'ame cabsuu cimaa" jechuun ibsaniiru.

    Mucaa kanaaf kennaawwan adda addaa bitaa, sochii isaa miidiyaa hawaasaa irratti hordofaa, akkasumas isarraa ijoollee dabalataa godhachuu akka barbaadu itti himaa akka ture mana murtiitti himameera.

    Abbootiin alangaa miidhaan kun mucaa kanaa fi maatii isaa irratti dhiibbaa yeroo dheeraa turu geessisuu akka danda'u dubbataniiru.

    Kireeg hidhaa waggaa ja'aa fi ji'a ja'aa erga xumuree booda dhiifamaan gadhiifamuuf gaaffii dhiyeessuuf ulaagaa ni guuta.

    Sababa seeraa fi nageenya isaatiif jecha eenyummaan mucaa kanaa hin ibsamu.

  9. Tiraampii fi Shiin marii isaanii addatti taasisaniin maal irratti waliigalan?

    -

    Tiraampii fi Shi Jinpiing hariiroo dippilomaasii fi daldalaa biyyoota isaanii cimsuuf mari’achuu ibsan.

    Pirezidaantiin Ameerikaa Doonaald Tiraampii fi Pirezidaantiin Chaayinaa Shi Jinpiing hariiroo biyyoota isaanii gidduu jiru fooyyessuu, daldala, invastimantii fi nageenya addunyaa irratti waliin hojjechuu fedhii qabaachuu himan.

    Tiraamp, yeroo marii isaanii jalqabanitti, daawwannaa hojii yeroo jalqabaaf bara 2017 Chaayinaa taasisan yaadachuun, erga yeroo sanaa as hariiroo dhuunfaa gaarii Pirezidaantii Shi waliin uumuu isaanii dubbatan.

    “Anii fi Pirezidaantiin Shi hariiroo dhuunfaa baay’ee gaarii uumneerra. Namoonni tokko tokko kana yeroo dhaga’an gammaduu dhiisuu danda’u, garuu ani baay’een gammada,” jedhan Tiraamp.

    Hariiroon gaariin hoggantoota lamaan gidduutti uumame kun ummata biyyoota lamaaniif faayidaa waan qabuuf, michummaa kana cimsuu itti fufuun barbaachisaa ta’uu ibsan

    Chaayinaan oomisha qonnaa Ameerikaa irratti fedhii guddaa waan qabduuf, daldala oomisha qonnaa biyyoota lamaanii dabalataan guddisuuf Shii gaafachuu akka yaadanis ibsan.

    Dhimma nageenya addunyaa irratti biyyoonni lamaan ulaan Hormuz dhiyeessiin anniisaa addunyaa akka hin gufanne mirkaneessuu irratti dantaa waloo qabaachuu Tiraamp ibsaniiru.

    Akkasumas, Iraan meeshaa niwukilaraa akka hin qabaanne Ameerikaa fi Chaayinaan ilaalcha waloo qabaachuu isaanii dubbataniiru.

    Tiraamp, mariin isaanii kun bu’aa qabatamaa akka fidu amantaa cimaa qabaachuu ibsuun, waliigaltee fi tumsi biyyoota lamaanii daran fooyya’uu akka danda’u dubbataniiru.

  10. Tiraamp walga'ii irratti utuu Shii Jiin Ping haasawa taasisuu ''Shillim'' jedhe

    Ibsa waa'ee viidiyoo, Kaameraan Tiraamp yeroo Shii haasawaa turanitti ija isaanii cufatanii taa'an waraabe

    Tiraamp yeroo Shii Jinpiing hoggantoota addunyaatiif haasawaa turanitti yeroo isaan dunuunfatanii taa'an viidiyoon agarsiisu baheera.

    Yeroo sana Pirezidaantiin Chaayinaa ShIi Jinpiing walgahii guutuu hoggantoota biyyoota APEC irratti haasawaa taasisaa turan.

    Suuraa fi Vidiyoon Tiraamp sochii malee ija cufatanii taa'an(akka shillim jedhuu ta'an) mul'isu qoodameera.

    Kunis yeroo Tiraampii fi Shii Jinpiing gidduutti mariin eegalamuuf jirutti kan mul'ateedha.

  11. Yukireenii fi biyyoonni Awurooppaa marii Tiraamp, Shii fi Puutiiniin yaadda'an

    Zelaaniskii
    Ibsa waa'ee suuraa, Zelaaniskii

    Yukireenii fi biyyoonni Awurooppaa tokko tokko, marii Pirezidaantota Ameerikaa, Raashiyaa fi Chaayinaa gidduutti gaggeeffamuuf jiruun yaaddofne jedhu.

    Keessumaa dhimmoota Yukireenii irratti murtii biyyattiin keessatti hin hirmaanne akka hin fidne isaan yaaddessuu ibsan.

    Awurooppaanonni, mariin kan Waraana Addunyaa Lammaffaa xumuramaa yeroo ture bara 1945tti gaggeeffame Walgahii Yaaltah (Yalta Conference) waiin wal fakkaachuu danda’a jechuun sodaa qaban ibsan.

    Bara1945, yeroo Waraanni Addunyaa Lammaffaan xumuramaaf dhihaatetti, hoggantoonni biyyoota sadii aangoo guddaa qaban Ameerikaa Biriteenii fi Sovoyeet Raashiyaa dhimma waraana sana xumuruufi haala addunyaan waraana booda itti bulfamtu irratti kan walga'uun mari'atan ture.

    Walga'iin sun murtiiwwan biyyoota xixiqqoo hedduu kan biyyoonni sun keessatti hin hirmaatin murteessuu isaatin qeeqa cimaaf saaxilamee ture.

    Pirezidaantiin Yukireenii Vilaadmiir Zelenskiinis, mariin hoggantoota sadan gidduutti gaggeeffamu, yaada mootummaa Kiyeev osoo hin gaafatin waa’ee biyyattii irratti waliigaltee akka hin taasifne sodaa qaban ibsaniiru.

    Hoggantoonni biyyoota Awurooppaa biroonis, Yukireenii malee waa’ee nagaa biyyattii irratti mariin gaggeeffamuu akka hin qabne irra deddeebi’anii ibsaniiru.

    Tiraamp yeroo tokko tokko karoora duraanii irraa maquu fi Zelenskiin waraana kana dursee dhaabuuf walii galuu dide jechuu ifatti qeeqaa turan.

    Torban kana jalqaba, gara Eeshiyaa imaluun isaanii dura, Tiraamp dhimma Yukireenii “dhimma ani baay’ee jaalladhu” jechuun ibsaniiru. Dhimma kana marii hoggantoota sadan gidduutti gaggeeffamu irratti kaasuu akka qabanis dubbatan.

    Yeroo walfakkaatutti, magaalaa Berliin, Jarmanii keessatti hoggantoonni biyyoota kurnaan lakkaa’aman, Yukireenii deeggaruu irratti mari’achuuf har’a walitti qabamuuf jiru.

  12. Mariin Tiraampii fi Puutiin cufaatti mari'ataa turan xumurame

    Tiraamp fi Putin

    Pirezidaantiin Ameerikaa Doonaald Tiraampii fi Pirezidaantiin Raashiyaa Vilaadmiir Puutiin marii isaanii balbala cufaan gaggeessan daqiiqaa 60 gadi keessatti xumuraniiru.

    Akka gabaasa gareen miidiyaa Mana Maree Pirezidaantii Ameerikaa (White House Press Pool) kenneetti, Tiraamp erga Puutiin waliin mari’achuu xumuranii booda kutaa walgahii keessaa bahaniiru.

    Mariin kun dura hoggantoonni lamaan fuula miidiyaalee duratti wal simatanii, Tiraamp mariin isaanii lammaffaanis booda akka gaggeeffamu ibsaniiru.

    ''Akkuma beektan, booda marii lammaffaa ni gaggeessina. Amma garuu marii kana Putiin waliin taasifna, gaarii ta’as,” jechuun Tiraamp dubbatanii ture marichaan dura.

    Haa ta’u malee, qabiyyeen marii isaanii maal irratti akka xiyyeeffate hanga ammaatti ifatti hin ibsamne. Ameerikaan ykn Raashiyaan booda ibsa waa’ee marii kanaa baasuu danda’u.

    Tiraamp, erga Puutiin waliin mari’achuu xumuranii booda, Pirezidaantii Chaayinaa Shi Jinpiing waliin marii dhuunfaa gaggeessuuf saganteeffataniiru.

    Hoggantoonni sadan booda marii waliinii gaggeessuufis akka jiran ibsameera.

  13. Tiraamp, Shii fi Puutiin seenaa keessatti yeroo jalqabaaf wal arguun mari’achuuf jiru

    -

    Hoggantootni Ameerikaa Doonaald Tiraamp, Raashiyaa Vilaadmiir Puutiin fi Chaayinaa Shi Jinpiing har’a Kamisa yeroo jalqabaaf sadan bakka tokkotti qaamaan wal arguun mari’achuuf akka jiran eegama.

    Tiraampii fi Puutiin walgahii hoggantoota biyyoota Eeshiyaa fi Paasifik (APEC) irratti hirmaachuuf magaalaa Sheenzhenitti argamu.

    Tiraamp Puutiin fi Shii Jiinping ''wal jaallatu'' jedhan.

    Walgahii waloo isaanii dura hariiroo prezidaantiin Chaayinaa shii Jinping fi Pirezidaantii Raashiyaa Vilaadmiir Puutiin gidduu jiru irratti amantaa qabaachuu isaanii ibsuun, hoggantoonni lamaan ''Tiraampiis ni jaallatu'' jedhan.

    Hooggantoonni sadeen kun konfiraansii naannoo naannichatti gaggeeffamaa jiru cinatti Chaayinaa magaalaa Sheenzenitti wal argan jedhamee eegama.

    Chaayinaan hooggantoonni kunneen walga’ii kanarratti dhimmoota nagaa addunyaa waliin walqabatan irratti yaada akka wal jijjiiran ibsiteetti.

    Walgahiin APEC gaggeeffamaa kan jiru yoo ta’u, sagantaa xumuraa walgahiichaa irratti mariin hoggantoota sadanii kun sa’aatii muraasa keessatti akka jalqabu eegama.

    Pirezidaantonni biyyoota Ameerikaa, Raashiyaa fi Chaayinaa sadan qaamaan wal arganii mari’achuun isaanii seenaa keessatti yeroo jalqabaati jedhameera.

    Tiraamp kaleessa Roobii yeroo buufata xiyyaaraa Sheenzhen ga’an, Pirezidaantiin Chaayinaa Shi Jinpiing simannaa addaan simataniiru. Hogganaan Chaayinaa hoggantoota biyya alaa buufata xiyyaaraatti argamanii simachuun waan barame miti.

    Hoggantoota biyyoota sadan kanaan alatti hoggantoonni biyyoota addunyaa garaagaraa irraa dhufanis walgahii APEC irratti hirmaachaa jiru.

  14. Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa “rakkoon nageenya saabiybarii” isa mudachuu beeksise

    Xiyyaara Daandii Qilleensaa Itoophiyaa

    Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa “rakkoo nageenya saayiberii” akka isa mudateefi dhiibbaan ragaan sababa kanaan butamu hangam akka ta’u baruuf qorannoo gochaa jiraachuu maamiltoota isaa beeksiseera.

    Haata’u malee, hanga ammaatti waan mudate kanaan ragaan maallaqaa maamiltootaa qaama biraa ga’uu isaa ragaan agarsiisu akka hin argamiin har’a Roobii Sadaasa 18, 2026 ergaa karaa iimeeliitiin fayyadamtoota ‘Sheba Miles’f ergeen ibseera.

    Karaa maamiltoonni amanamoo Daandii Qilleensaa Itoophiyaa tajaajila ittiin argatan kan ta’e ‘Sheba Miles’ maamiltoota miliyoona 5.4 ta’u akka qabu ragaan bara darbe bahe ni mul’isa.

    “Beeksisa rakkoo nageenya ragaa” mata duree jedhuun iimeeliin ergame kun taateen kun kan mudate sirna Sheba Miles irratti qofa kan mudate ta’uu isaa ifa hin goone.

    Ergaan maamiltoota Sheba Miles’f ergma, “Sisitemoota keenyarra rakkoon nageenya saayibarii hangi isaa murtaa’aa ta’e” mudachuu isaa ibseera. “Taateen kun ragaalee maamiltoota muraasaa kan tuqe ta’uu mala,” jedheera.

    Ergaan iimeelii Daandii Qilleensaa kun taateen kun “dhiyeenya” mudachuu isaa ibsullee guyyaan isaa inni sirrii yoom akka ta’e hin eerre.

    Waan mudate Kanaan maamiltoota hangamtu akka miidhame, rakkoo nageenya ragaa akkamiitu akka mudate ykn taateen kun akkamitti akka uumame ifatti hin beeksifne.

    BBCn dhimma kanarratti odeeffannoo dabalataa Daandii Qilleensaa Itoophiyaarraa yaaliin argachuuf taasise hin milkoofne.

    Dhimmichi “xiyyeeffannoo fi of eeggannoo olaanaa ta’een” qabamuu isaa kan ibse Daandiin Qilleensichaa, “taatee kana qorachuuf, akkasumas dhiibbaa inni qabsiisu hunda gamagamuudhaaf michoota nageenya saayibarii keenya, akkasumas aanga’oota dhimmichi ilaallatu waliin walitti dhufeenyaan hojjechaa jirra,” jedheera.

    Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa rakkoo kana furuuf “xiyyeeffannoo fi humna isaa guutuu” achirra gochuus dabaluun himeera. “Odeeffannoon dabalataa wayita argamanitti” maamiltoota isaa akka beeksisus waadaa galeera.

    Maamiltoonnis “waan shakkisiisu ykn walitti dhufeenya barbaachisaa hin taane” isaan qaqqaburraa akka of qusatanis hubachiiseera.

    Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa rakkoon nageenyaa akkasii isa mudachuu kan beeksise, wayita guutummaa addunyaarratti gufachuun tajaajilawwanii gara agaraa guddaan mudatettidha.

    Torband arbe keessa dhaabbanni tekinooloojii guddichi Microsofte rakkoo isa mudateen tajaajilawwan isaa addaan citanii ture.

    Ameerikaatti ammoo waan sirna to’annoo tiraafikaa qilleensaa biyyattii mudateen waggoota 25 keessatti yeroo dheeraatiif kan jedhame balaliin addaan citeera.

    Dhaabbanni Nageenya Biyyaalessaa Ameerikaa gamasaatiin Kibxata sirni walitti dhufeenya keessoo waajirichaa addaan citee akka ture beeksiseera. Baankonni biyyattiis rakkoo wal fakkaataa isaan mudateera.

    Kana dursee ammo sirna to’annaa firiijii (qabbaneessituu) suppermaarketoota Faransaay irratti haleellaa saayibarii mudateen sooranni badeera ykn yarateera.

    Itti aansee biyyoota Awurooppaa gara garaa keessatti haleellaan wal fakkaataan mudachuu gabaafameera.

    Faransaay ammo firiijiin suppermaarketootaa ho’i isaanii akka dabalu haleellaa saayibarii mudateen Iraaniin itti gaafatamtuu goote. Iraan garuu himannaa irratti dhiyaate kana waakkatteetti.

  15. Tiraamp, Puutin fi Shii Jiipiing yeroo jalqabaaf qaamaan wal arganii harka walfuudhan

    Pirezidaantota US, Chaayinaa fi Raashiyaa

    Marii seena qabeessa jedhame Chaayinaatti pirezidant Shii Jiipiing waliin taasifamuuf qopha'aa kan jiran Doonaald Tiraamp fi Vilaadmiir Puutin yeroo jalqabaaf qaaman wal argan.

    Pirezidntiin Ameerikaa kora hoggantoota Eeshiyaa Paasfik irratti hirmaachuuf magaalaa Sheenzeen gahee xiyyaara irraa wayita bu'utti pirezidantii Chaayinaatiin simannaan taasifameeraaf. Kora kanaan alatti addunyaan pirezidaantonni sadan wal gahuu isaanii eegaa jira.

    Tiraamp akkuma xiyyaara irraa bu'een pirezidantii Chaayinaa waliin bifa of eeggannoo qabuufi qindaa'aa ta'een yeroo harka wal fuudhaniifi wal hammatan mul'ataniiru. Itti aansee osoo sirni simannaan hin jalqabamiin dura Puutiiniin nagaa yeroo gaafatuu fi jechoota muraasa waliin dubbatan hubatameera.

    Tiraamp fi Puutin Kamisa boruu kora sana cinaatti marii akka taasisan eegama.

    Dhimmi waraana Yukireen ammoo ajandaa marii isaanii keessaa tokko ta'uu danda'a.

    Haata'u malee, waltajjii tumsa dinagdee Eeshiyaa Paasfik irratti xiyyeeffannaa addaa kan argate marii Kamisa Ameerikaa, Chaayinaa fi Raashiyaan sadii ta'anii taasisanidha.

    Gaggeessitoonni sadan qaamaan yeroo wal argan kun isa jalqabaati.

    Ajandaan kora kanaa hundi isaa ifa ta'uu baatus, wa'ee waraana Yukireeniifi Iraan, waa'ee babal'achuu meeshaa waraanaa nukilaraa, waa'ee muddama daldalaa, akkasumas waa'ee humannoo nam-tolchee (AI) ilaalchisee guddina galmaa'an irratti mariyachuu akka danda'an ragaaleen akeekan bahaniiru.

    Marii Tiraamp fi Puutin addatti waliin taasisan bifa akkamii akka qabaatu hanga ammaatti ifa miti. Dubbi-himaan Yukireen garuu jilli baayyeen kan irratti hin argamne mariin gabaabaa fi idilee hin taane akka gaggeeffamu eereera.

    Pirezidantiin Yukireen Volodmiir Zeleniskii bakka buutonni Kiiv fi Awurooppaa bakka hin argamnetti waa'ee karoora waraana dhaabuu mariyachuu danda'u yaaddoo jedhu kaaseera.

    Tiraamp fi Puutin erga A L I Hagayya 2017 as yeroo jalqabaaf qaamaan wal arganii harka kan wal fuudhan Roobii har'aati.Yeroo snatti, hogganaan Raashiyaa kun waa'ee waraana Yukireen irratti dubbachuuf gara Alaaskaa [Ameerikaa]tti imalee kan ture yoo ta'u, bu'aa malee xumuramuun isaa ni yaadatama.

    Odeeffannoo biroo kana waliin deeman:

  16. Jeettiin pirezidantii Gaanaan dolaara mil. 60'n bitatte dheekkamsa kaase

    Xiyyaara Pirezidantii Gaanaa haaraa bitame

    Jeettiin pirezidantii mootummaan Gaanaa olaara miliyoona 60'n bitate ummata dheekkamsiise.

    Mootummaan baasii guddaadhaan jeettii pirezidantii kana kan bite wayita ummanni baayyeen qaala'insa jireenyaan qormaata keessa jiruttidha.

    Jeettiin Faransaay hojjette 'Falcon 6X' jedhamu dolaarri miliyoona 60'n itti bahe kun atakaaroo siyaasaa kan uume yoo ta'u, namoonni siyaasaa mormitoota ta'anis "waan dursi kennamuufiif qabuuf dursa kennuu dhiisuun" bulchiinsa Pirezidant Mahaamaan qeeqaniiru.

    Haata'u malee, mootummaan dinagdeen biyyattii guddachaa jiru fooyya'insa agarsiisaa waan dhufeef, gatii jeettii kanaas madaalawaa waan ta'eef, akkasumas jeettii pirezidaantii dulloomeeru bakka buusuun barbaachisaa waan ta'eef bittaan kun sababa quubsaan kan raawwatame ta'uu ibseera.

    Atakaaroon kun kan dhalate bulchiinsi Mahaamaat wayita Gaanaan gaaga'mni dinagdee akka dhaabbata maallaqaa idil-addunyaa gargaarsa akka gaafattu ishee dirqisuusee fi rakkoon dinagdee ishee mudate akka dadnamatu gochuuf yaaluu qabduttidha.

    Humni qilleensaa Gaanaa, xiyyaara dolaarri miliyoona 60 baasii itti ta'ee Kaampaanii faransaay Airbus kan ta'e Daasolt Aveeshinirraa Wixata ture kan fudhate.

    Odeeffannoo kanaan walqabatan biroo:

  17. Ameerikaan guddina dinagdeefi sirna dimokiraasii Tigraay ijaaruu ni deeggarti -Amaasaaddar Masingaa

    Ambaasaaddar Masingaa jila UN fi dippilomatota biroo waliin Maqalee yeroo qaqqabanitti, Sadaasa 17, 2026

    Itoophiyaatti Ambaasaaddarri Ameerikaa Erviin Masingaa, Ameerikaan guddina dinagdee fi sirna dimokiraasii naannoo Tigraay mirkaneessuu akka deeggartu hime.

    Ambaasaaddar Masiingaan ambaasaaddaroota biroo fi jila dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii, akkasumas qaamolee idil-addunyaa dhimmi ilalalatu biroo waliin ta'uun Wixata Sadaasa 17, 2026 daawwannaa waloo Maqaleetti taasisaniin aanga'ootaa fi bakka bu'oota hawaasa sivilii naannichaa waliin mariyataniiru.

    Embaasiin Ameerikaa Finfinnee jiru marii kana ilaalchisee ibsa fuula marsariitii isaarratti baaseen, wayita mariyatanitti Ambaasaaddarichi " Ummata Tigraayiif tasgabbiin, hunda hirmaachisuun, akkasumas dhaabbileen ciccimoon guddna dinagdee fi hojii uumuu keessatti humna guddaadha" jechuun ibseera.

    Dhimmoonni bu'uuraa kunneen jiraattota naannichaaf carraawwan dinagdee bal'isuuf, akkasumas kutaaleen hawaasaa hundi guddina argamurraa fayyadamoo akka ta'an gochuuf barbaachisoo ta'uu hubachiiseera.

    Addatti Ambaasaaddar Masingaan naannichatti namoota sababa ongeen miidhaman gargarsa namoomaa akka argatan mirkaneessuuf Ameerikaan murannoo akka qabdu mirkaneesseera.

    Ambaasaaddaricgi itti dabaluun, Ameerikaan ummata Tigraay, mootummaa federaalaa Itoophiyaa fi michoota idil-addunyaa biroo waliin ta'uudhaan Tigraay fi kaabni Itoophiyaa guutummatti gara tasgabbiitti akka deebiyuufi guddinaatti akka ce'uuf deeggaruuf akka hojjetan ibseera.

    Oduu biroo dabalataa:

  18. Kun simannaa addaa

    .

    Pirezidantiin Chaayinaa Shii Jiinpiing Pirezidaantii Ameerikaa Donald Tiraamp buufata xiyyaaraatti simachuun waan salphaa miti. Kun tarkaanfii dippilomaasii of eeggannoodhaan qophaa'e dha.

    Gochi kun hiika guddaa akka qabu Shii Jiinpiing ni beeka. Akka yaadamutti, kun yeroo jalqabaati kan Pirezidaantiin Chaayinaa hogganaa biyya alaa tokko buufata xiyyaaraatti simatan.

    Tiraamp jalqaba bara kana Waashingitan keessatti buufata xiyyaaraatti Shii Jiinpiing simachuuf argamee ture. Amma immoo hogganaan Chaayinaa kabaja kana deebisaa jira.

    Shii Jiinpiing Tiraamp beekamtii dhuunfaa, kabajaa fi sadarkaa aangoo irratti xiyyeeffannoo guddaa akka kennu ni beeka.

    Kanaaf, simannaa kana nama biraatti osoo hin kennin ofii isaatiin raawwachuun, hogganaan Ameerikaa kun akka nama addaa fi kabaja guddaa argateetti akka itti dhaga'amu taasisaa jira.

    Shii Jiinpiing gochi kun marii daldalaa, Taayiwaan fi teeknooloojii irratti gaggeeffamuuf haala mijataa uumuu akka danda'u abdii qabaachuu mala.

  19. Chaayinaan Tiraampiif simannaa ho'aa taasifte; Suuradhaan

    .
    Ibsa waa'ee suuraa, Yeroo Tiraamp magaalaa Sheenzen gahan
    .
    Ibsa waa'ee suuraa, Pirezidaantiin Chaayinaa Shii Jiinpiing yeroo Pirezidaantiin Ameerikaa Donald Tiraamp xiyyaara irraa bu'an simatan.
    .
    .
  20. Shii Jiin Piing Ameerikaarraa maal barbaada?

    -
    Ibsa waa'ee suuraa, Shii Jiin Piing

    Shii Jiin Piing bara kana keessa qofa yeroo sadaffaaf Donaald Tiraamp waliin wal arga.

    Ogeeyyiin hariiroo daldalaa US fi Chaayinaa irratti jijjiirama guddaallee eeguu baatan, biyyoonni lamaan hariiroo daldalaa isaanii daddaaqee jiru fooyyessuuf carraaqqii ni godhu jedhu.

    Taarifni daldalaa biyyoonni lamaan doorsisaaf walirra kaa'an hanga dhuma bara kanaatti tursiifameera,haa ta'u malee Waashingitan torban kana daldala semiconductor (meeshaalee elektirooniksii xixiqqoo) karaa Kibba Baha Eeshiyaa gaggeeffamu irratti uggura cimaa keesseerti.

    Hojii gaggeessaan olaanaa dhaabbata Nvidia kan ta’an Jensen Huang himannaa dubartii basaastuu Chaayinaa ta’uun shakkamtu waliin hariiroo jaalalaa qabu jedhu hordofee erga hojii gadhiisanii booda, muddamni gama lameenii gidduu jiru dabaleera.

    Kaayyoon ijoo Shii yaa’ii APEC irratti qaban, mudannoon Nvidiyaa fi bu’aan filannoo walakkeessaa Ameerikaa hariiroo Ameerikaa fi Chaayinaa akka hin miine agarsiisuudha, jedhu ogeessi Inistiitiyuutii Diinagdee Idil-addunyaa Piitarsan Yeelingi Taan.

    Beejiing gama lameenuu walta’iinsaan hojjechuu fi waldhabdee to’achuuf waadaa akka galan ni barbaaddi jedhu Taan.